DSpace at VNU: Xét xử hình sự theo tố tụng tranh tụng - kinh nghiệm nước ngoài và định hướng ở Việt Nam

DSpace at VNU: Xét xử hình sự theo tố tụng tranh tụng - kinh nghiệm nước ngoài và định hướng ở Việt Nam tài liệu, giáo á...

TAP C H lK H O A HỌC ĐHQGHN KINH TẾ - LUÃT, T XVIII s ố 3, 2002

XÉT XỬ HÌNH SỤ THEO T ố TỤNG TRANH TỤNG - KINH NGHIỆM

NƯỚC NGOÀI VÀ ĐỊNH HƯỞNG ở VIỆT NAM

N g ỏ H u y Cương***

Việc c h u y ể n đổi t ừ nền k in h tẽ kê hoạch hoá tậ p tru n g , q u a n liêu bao cấp sang nên kin h tê th ị trư ờ n g tro n g đ iêu kiện to à n cầu hoá và ý tưởng xây dự n g N h à nước

P h á p q u y ể n n h ằ m tới mục tiêu "dân giàu, nưỏc m ạn h , xã hội công bằng, d â n chủ, văn minh" đ a n g th ú c đ ẩ y V iệt N am tiến h à n h n h iề u công cuộc cải cách C ù n g với cải cách

hệ th ô n g c h ín h trị, cải cách h à n h chính , công cuộc cải cách tư p h á p đ a n g trỏ' th à n h

m ột tro n g n h ữ n g v ấ n đê trọ n g y ếu củ a q u á t r ì n h xây dự n g N h à nước P h á p quyền và là một yếu tô k h ô n g t h ể th iế u để các công cuộc cải cách kh ác t h à n h công

N h ìn n h ậ n vê t ư pháp, A n d rew Heywood đã n h ấ n m ạnh: " T ư p h á p là m ộ t n h á n h

của chính q uyền, được g ia o q u yền lực q u yết đ ịn h các tra n h chấp p h á p lý Vỉ t h ế chức

n ă n g tr u n g tă m của các th ẩ m p h á n là p h â n x ử ý n g h ĩa của lu ậ t (to a d ju d ica te the

m e a n in g o f la w ) với n g h ĩa rằ n g họ g iả i th íc h hay là m d ễ hiểu lu ậ t" [1, tr 117] Trong

các t r a n h c h ấ p được p h á n xử đó, có r ấ t n h iề u các vụ việc liên q u a n tối h ìn h sự - một

v ấn đê n h ạ y c ả m c ủ a q u y ề n con người Đe xác định đ ú n g sự thực k hách q u a n , áp dụng

h ìn h p h ạ t tư ơ n g th íc h với h à n h vi p h ạ m tội, không ai không nghĩ r a n g cần p h ả i có một

t rìn h tự, t h ủ tụ c đặc biệt, c h ặ t chẽ, khoa học và đ á n g tin cậy Vì vậy tô' tụ n g h ìn h sự,

n h ấ t là giai đ o ạ n x é t xử, th ư ờ n g được lưu t â m h àn g đ ầ u tro n g các công cuộc cải cách tư

p h á p của các nước tr ê n t h ế giới Kinh n g h iệ m của Hoa Ký cho th ấ y lu ậ t tô" tụ n g hình sự

đã bị tác độ n g r ấ t m ạ n h bởi H iến p h á p liên b a n g và các H iến p h á p của các tiểu bang, so

với lu ật t ố t ụ n g d â n sự [3, tr 99]

T ro n g n h ữ n g n ă m vừa qua, ở V iệt N a m , n h â n d â n đ ã và đ a n g r ấ t b ă n kh o ăn về

hệ thông tư p h á p , bởi m ộ t tro n g n h ữ n g n g u y ê n n h â n là có nhiều oan sai và n h iề u tiêu cực khác tro n g h o ạ t độn g xét xử về h ìn h sự Nếu xem toà á n n h ư biểu tư ợng của công lý bảo đảm sự ổn đ ịn h c ủ a đời sống con ngưòi, thì việc th iế u lòng tin vào toà á n đồng nghĩa với xã hội th iế u công lý Dĩ n h iê n n h ữ n g điều sai lầm đó k h ô n g th ể chỉ do toà án

và các th ẩ m p h á n p h ả i g á n h chịu

Vì các lẽ đó, n h ầ m góp p h ầ n n h ỏ vào cuộc tra o đôi vê cải cách tư p h á p , trong khuôn khổ có h ạ n c ủ a k h á n ăn g , tá c giả, th ô n g qu a bài viết này, giới th iệu sơ lược một

số kinh n g h iệ m quốc t ế và bày tỏ m ộ t s ố q u a n điểm về đổi mới h o ạ t động xét xử theo

nguyên tắc t r a n h tụ n g

Trước tiê n , có lẽ n ê n tiếp c ậ n tố t ụ n g t r a n h tụng, cái m à c h ú n g ta sắp hướng tới,

từ góc độ so s á n h

n ThS, Khoa Luảt, Đai hoc Quốc gia Hà Nội.

2 8 Ngô Huy Cương

I T ỏ t ụ n g t r a n h t ụ n g t i ế p c ậ n t ừ g ó c đ ộ s o s á n h

Vào n ă m 1999, Viện N ghiên cứu Khoa học P h á p lý - Bộ Tư p h á p đ ã dịch và giới

th iệ u với dộc giả Việt N am cuốn "Tư p h áp h ìn h sự so sá n h " của m ột tác giả Hoa Kỳ

m an g tê n Philip L Reichel [9] Và từ đó các c h u y ê n gia tư pháp h ìn h sự củ a Việt N a m nói tới thường xuyên hơn về tô" tụ n g t r a n h tụ n g tro n g hoạt động xét xử

1 Kiểu loại tố tụng tra n h tụng dược tìm thấy ở các nước thuộc Hệ thông Common Law Đôi với các nước thuộc Hệ th ô n g Civil Law th ư ờ n g á p d ụ n g kiểu loại tô" t ụ n g th ẩ m vấn Tuy nhiên, do giao lưu v ă n hoá và do sự học hỏi lẫ n n h a u , nh iều nước ở c h â u Âu lục địa cũng đã tìm đến kiểu loại tô' tụ n g t r a n h t ụ n g với các mức độ kh ác n h a u C h ẳ n g h ạ n ,

n ăm 1989, Ý đã q u y ế t đ ịn h chu y ển hệ th ố n g tô' t ụ n g của m ình t ừ tô" t ụ n g th ẩ m vấn san g tô" tụ n g t r a n h tụ n g ; n ă m 2000, P h á p đã đư a vào hệ th ô n g p h á p lu ậ t của m ìn h một sô" nguyên tắc của tô tụ n g t r a n h tụ n g [6, tr.4 - 5]

Mặc dù được n h ắ c tới thường xuyên, n h ư n g k h ô n g p h ả i là k h ô n g có sự t r a n h lu ậ n

vê nguồn gốc của tô" tụ n g t r a n h tụng Trong p h ầ n t r ì n h bày của m ìn h tạ i N h à P h á p lu ậ t Việt - Pháp, bà E lis a b e th Pelsez cho r ằ n g loại h ìn h tô' tụ n g đầu tiên tro n g lịch sử p h á t triể n của các xã hội là tô' tụ n g t r a n h tụng Bà n h ấ n m ạ n h rằ n g các n h à n g h iê n cứ u lịch

sử p h áp lu ậ t đều n h ậ n đ ịn h r ằ n g kiểu loại tô' tụ n g này đ ã được áp d ụ n g tạ i Hy L ạ p cổ đại và được đưa tới La M ã với tê n gọi "th ủ tục hỏi đ á p liên tục" [6, tr 2]

Nếu xem Anh Quốc là quê hương của Hệ th ô n g Common Law và p h á p l u ậ t của Anh Quốc p h á t triể n xun g q u a n h hệ th ô n g w rit, th ì ở đ â u đó có một sự lý giải theo con đường khác vê tô tụ n g tra n h tụng Philip L Reichel nói rằ n g hệ thông t r a n h tụ n g thưòng được coi là cái thay t h ế cho sự trả t h ù cá n h â n Q u ả thực, cho đến th ể kỷ XIII, ở Anh Quốc, n h ừ n g người bị x âm h ạ i về tà i sản, về t h â n th ể ch ư a được sự bảo hộ củ a pháp luật, hay nói cách khác, ch ư a được sự che chở c ủ a toà á n và phải tự t r ả th ù , tro n g khi

các w rit liên q u a n đến các v ấ n đê khác dà p h á t triể n Ngưòi Anh có câ u c h â m ng ô n "No

w rit, no re m e d y ", có th ể tạ m dịch là "Không có t ố quyền, th ì k h ô n g có c h ế tài" W r it có

th ể được hiểu m ột cách r ấ t đơn giản là lệnh gọi h ầ u toà Điều đó có n g h ĩa là m ộ t nền công lý thô bạo vẫn được áp d ụ n g tạ i A nh Quốc cho tới k hoảng n ă m 1252 khi w r it of

T re sp a ss (tô" quyển về sự vi p h ạm ) được các toà á n hoòng gia chấp n h ậ n [2, tr.16] T ừ đó

có th ể n h ậ n đ ịn h r ằ n g người buộc tội đã ch u y ể n từ cá n h â n sang n h à nước Và n h ư vậy

n h à nước và người bị buộc tội xử sự với n h a u th e o kiểu t r a n h cãi N ên quy t r ì n h x ét xử

đó được gọi là kiểu t r a n h tụ n g hay đốì tụ n g [9]

Kiểu loại tố tụ n g n à y tr á i ngược với tõ» t ụ n g th ẩ m v ấ n - một h ìn h thức, th e o một

sô n h à n ghiên cứu, có nguồn gốc từ La Mã, rồi được các toà á n giáo hội làm tá i s in h vào

k hoảng th ê kỷ XIII [6, tr 3], mà tại đó người bị h ạ i bị loại ra khỏi vai trò c ủ a người buộc tội tư và th a y th ê vào đó là một công chức k h ô n g tiếp tục vai trò c ủ a người buộc tội

tư nữa

Các p h â n tích lịch sử cho th ấ y hai kiểu loại tô tụ n g này m a n g n h iều đ ặ c tín h khác nhau Trong một công trìn h giới th iệ u về hệ th ô n g p h á p l u ậ t Hoa Kỳ, Allan

Xé t x ứ hỉnh sự t h e o tô tu n g t r a n h t ụ n g - k ỉn h nghiệm 2 9

F a r n s w o r t h cho r ằ n g tô tụ n g h ìn h sự ở Hoa Kỳ đ ã r ấ t n h ấ n m ạ n h tới vai trò của công

tô h a y ngưòi khởi tô, tro n g khi đó các nước theo tô tụ n g th ấ m vấn lại n h ấ n m ạ n h đặc

b iệ t tới vai trò c ủ a t h ẩ m p h á n [3, tr 100] Người t a v ẫn th ư ờ n g nói tới tư tô ỏ A nh Quốc

và coi đ â y là m ộ t đặc t r ư n g lớn củ a tô tụ n g hìn h sự ở nước này N h ữ n g vấn đê không

h o à n to à n còn n g u y ê n ý ng h ĩa của nó Thòi gian đã làm th a y đôi các sự v ậ t và sự việc

Thực t ế lý th u y ế t vê q u y ề n tư t ố ở nước n ày không còn đáp ứng được hoàn c ả n h mới

nửa Khi lực lượng c ả n h s á t lớn m ạ n h , họ đã g án h vác d ầ n trá c h n h iệm khỏi tô kẻ bị tìn h nghi p h ạ m tội C â u chuyện d ư òng n h ư được x u ấ t p h á t từ Scotland nơi m à đà tổ chức công tô và t h u h ẹ p quyền tư tô" Cho tới n ă m 1985, Đạo lu ậ t vê Khởi tô Tội phạm (The Prosecution of O ffences Act) được b a n h à n h lập r a cơ q u an khởi tô" hoàng gia (Crow n P ro secution Service) [5,tr 616-623] Các th ô n g tin n à y cũng đã lưu ý c h ú n g ta

vê sự n h ấ n m ạ n h tới v ai trò của công tô"ở xứ sở của Hệ th ố n g Com m on Law

M ặc d ù đ ề u có m ục đích tìm đến sự t h ậ t k h á c h q u a n của vụ án, n h ư n g tô tụ n g

t r a n h tụ n g và tô t ụ n g t h ẩ m vấn là các con đưòng khác n h a u Tô tụ n g t r a n h tụ n g mỏ ra

cơ hội và tạo ra m ộ t cơ c h ế hoàn to à n th íc h hợp cho các bên: n h à nước và bị cáo tra n h

lu ậ n VỎ1 n h a u m ột c ách k h á tự do t r ê n cơ sỏ đưa ra các ch ứ n g cứ để buộc tội hoặc gở tội

C h ín h vì vậy th ẩ m p h á n tro n g hệ th ô n g tô' tụ n g này đóng vai trò n h ư m ột trọng tài Mọi việc dược giải q u y ế t tạ i p h iê n toà Và tô' tụ n g t r a n h tụ n g đề cao vai trò của lu ậ t sư

Có nhiều đ iể m k h á c biệt, p h iê n toà tro n g tố tụ n g th ẩ m vấn không p h ả i là sự

t r a n h chấp giữa n h à nước và bị cáo m à th ự c c h ấ t là một giai đoạn tiêp tục điểu tra Con đường này là con đ ư ờ n g hy vọng tìm đ ến sự t h ậ t qua h o ạ t dộng điêu t r a và th ẩ m vân

Vì t h ế p h ầ n t r a n h t ụ n g củ a các b ê n k h ô n g được đề cao Và vị th ê của l u ậ t sư tạ i phiên toà n h ư vậy th ấ p hớn so với vị th ê đồng n ghiệp của họ tại p h iê n toà theo tố tụ n g tra n h tụng

Quyền lực tại p h i ê n toà h ầ u n h ư tậ p tr u n g vào th ẩ m p h á n tro n g hệ t ố t ụ n g th ẩ m vấn Còn tro n g tô t ụ n g t r a n h tụ n g , ở p h iê n toà qu y ên lực được sa n sẻ giữa th ẩ m phán, công tố, lu ậ t sư và bồi t h ẩ m đoàn

Vì hy vọng tìm r a sự t h ậ t q u a điều tra , nên hộ tố tụ n g th ẩ m v ấn cần th iế t sự

n h ậ n tội hay hợp tá c c ủ a bị cáo N h ư n g hệ tố tụ n g t r a n h tụ n g k h ô n g cần t h i ế t sự hợp tác của bị cáo

Các điểm k h á c b iệ t giữa h ai hệ th ô n g tô' tụ n g n à y n h iề u khi d ẫ n đôn sự đ á n h giá

r ấ t kh ác n h a u p h ù hợp với thực tiễ n c ủ a từ n g xã hội cụ th ể và sự n h â n m ạ n h tới mặt này hay m ặt k h á c c ủ a h ệ th ô n g đ a n g được xem xét, hoặc giữa mục tiêu n ày và mục tiêu khác của người đ á n h giá T u y n h iẽ n để th ấ y rõ cỉược n h ữ n g điểm m ạn h , điểm yêu của h ai kiểu loại n ày, c h ú n g ta n ê n k h ả o s á t n h ừ n g n é t ch ín h của p h á p l u ậ t tô tụ n g

h ìn h sự dược p h á t t r i ể n t r ê n căn b ả n c ủ a h a i kiểu loại tô tụ n g này Ớ dây cần lưu ý

rà n g chúng được xem là hệ quả logic củ a n h ữ n g đặc tín h kh ác biệt vừa so sánh

Nhằm các m ục tiê u trìn h b à y ỏ trê n , tá c giả lựa chọn giới th iệ u p h á p l u ậ t tô tụ n g hình sự của Hoa Kỳ, bởi hệ thông p h á p l u ậ t của nó xây dựng t r ê n h ìn h m ẫ u củ a pháp

3 0 N g ô Huy Cương

l u ậ t A n h (có n g h ĩa là th e o C o m m o n Law), và b ao gồm hệ th ố n g p h á p l u ậ t liên b a n g và các hệ th ố n g p h á p l u ậ t c ủ a các tiể u b a n g m à tạ i đó c h ú n g được q u y ề n lựa chọn k h u y n h hướng n h ư n g v ẫ n tìm tới tô' t ụ n g t r a n h tụ n g

Ở H oa Kỳ có h a i d ạ n g b ắ t giữ người là b ắ t giữ có lện h ( w a r r a n t) và b ắ t giữ kh ô n g

có lệnh B ắ t giữ có lệ n h được tiế n h à n h s a u k h i có m ột đơn k h iế u n ạ i đ ã được xem xét bởi m ột t h ẩ m p h á n đ ịa p h ư ơ n g ( m a g is tra te ) - ngưòi tìm r a lý do có t h ể (probable cause)

để b ắ t giữ Việc b ắ t giữ k h ô n g có lệ n h được th ự c h iệ n khi h à n h vi được th ự c hiện với sự

c h ứ n g k iế n c ủ a c ả n h s á t hoặc k hi c ả n h s á t có lý do có t h ể tin r ằ n g ai đó đã p h ạ m tội hoặc sẽ p h ạ m tội S a u k h i tiế n h à n h b ắ t, c ả n h s á t p h ả i lập c h ứ n g cứ h a y có một tu y ê n bô' có t í n h c h ấ t t h ề t h ố t (sw o rn s ta te m e n t) T ro n g vòng 24 tiế n g đồng hồ kể từ khi b ắt, nghi c a n p h ả i được đ ư a tới t h ẩ m p h á n h a y q u a n chức t ư p h á p địa phương Nghi can

n h ấ t t h i ế t p h ả i được th ô n g b áo c h ín h xác về các t r á c h n h iệ m và t ấ t cả các quyền h iến

đ ịnh, c ũ n g n h ư các b ả o đ ả m T ro n g các q u y ề n c ủ a n g h i can, có m ột số q u y ề n mà Q u y ết

đ ịn h M ir a n d a c ủ a Toà á n W a r r e n n ă m 1966 đ ã tu y ê n n h ư sau: "N ghi can n h ấ t th iế t

được th ô n g báo trước k h i th ă m vấ n rằ n g n g h i can có q u yền g iữ im lặ n g , rằng bất kỳ

n h ữ n g g i n g h i ca n n ó i có th ể đ ư ợ c s ử d ụ n g đ ể ch ô n g lạ i n g h i can tạ i t o à á n , rằng n g h i can có q u y ề n đ ò i h ỏ i s ự có m ặ t của lu ậ t s ư và ră n g nếu n g h i can k h ô n g có k h ả n ă n g

th u ê lu ậ t sư , th i m ộ t lu ậ t s ư có th ể đ ư ợ c c h ỉ đ ịn h g iú p n g h i can trước k h i th ẩ m vấn"

T u y ê n bô" n à y c ũ n g p h ả i được c ả n h s á t th ô n g b áo cho nghi c a n trưốc k h i t h ẩ m vấn nghi

ca n [4, tr.149] Ở m ộ t v à i tiể u b a n g c ủ a H oa Kỳ còn đòi hỏi p h ả i th ô n g b á o cho nghi can các q u y ề n được ghi tr o n g Đ ạo l u ậ t về N h â n q u y ề n như: q u y ề n được xét xử n h a n h chóng, và q u y ề n được đỗì c h ấ t với n h ữ n g người là m c h ứ n g chông lại n g h i can

Ở c ấ p liê n b a n g , n g h i c a n được bảo đ ả m bởi S ử a đổi H iến p h á p sô" 5 về việc họ được đ ạ i bồi t h ẩ m đ o à n xem xét Đ ại bồi t h ẩ m đ o à n có k h o ả n g từ 16 đ ế n 23 công dân

được lự a chọn m ộ t cách n g ẫ u n h iê n t ừ d a n h sách cử tri Họ q u y ế t d ịn h th e o đa số Công t() viên t r ì n h c h ứ n g cứ trư ó c đ ại bồi t h ẩ m đoàn N ếu đa sô' tin r ằ n g có "lý d o có thể", thì

có th ể lập cáo trạ n g

T ạ i p h iê n toà, các q u y ề n c ủ a n g h i c a n p h ả i được bảo đ ả m và các bước bao gồm:

n h ữ n g tu y ê n bô" k h a i m ạc (O p e n in g S ta te m e n t) ; việc th ư a kiện c ủ a công tô" (The

P ro secu tio n 's Case) ; việc t h ư a k iệ n c ủ a n g h i c a n (The C ase for th e Defence); việc thực

h iện v ai trò c ủ a t h ẩ m p h á n tro n g p h iê n toà và chỉ thị cho bồi t h ẩ m đoàn; q u y ế t định của bồi t h ẩ m đoàn T ạ i giai đ o ạ n t u y ê n bô' k h a i mạc, các b ên tr ì n h b ày các k h ía c ạn h của v ụ á n với bồi t h ẩ m đ o àn , đ ư a r a các c h ứ n g cứ và gọi n h â n chứ ng T h ô n g th ư òng

p hía n h à nước t r ì n h b à y các tu y ê n bô* trước, s a u đó đ ến lượt nghi c a n p h ả n bác S a u khi các tu y ê n bô' k h a i m ạc k ế t th ú c , công tô" v iê n tr ì n h b à y các c h ứ n g cứ bao gồm các chứng

cứ v ậ t t h ể (physical evid en ce) và sự c h ứ n g th ự c c ủ a n h â n c h ứ n g (th e te stim o n y of

w itnesses) N g h i c a n p h ả n đôi các v ậ t chứ ng N ếu việc p h ả n đổi k h ô n g t h à n h công, thì các v ậ t c h ứ n g bị d á n te m n iê m p h o n g và trở t h à n h m ột p h ầ n của hồ sơ vụ án H ầ u h ế t các c h ứ n g cứ tạ i p h iê n to à th u ộ c d ạ n g lòi k h a i của n h â n chứng T h ủ tụ c "hỏi - đáp" h êt sức được tôn trọng M ột b ê n hỏi n h â n chứ ng B ên k ia c ủ n g có q u y ể n c h â t vân , b ắ t bẻ

Xét x ử h ì n h s ư t h eo tô t u n g t r a n h t u n g - k i n h ng hi êm 31

n h â n ch ứ n g T h ẩ m p h á n đóng vai trò t r u n g g ia n với công việc đ á u tiê n là th e o dõi

p h iên to à m à t r o n g đó n h à nước và nghi c a n được p h é p t r ì n h bày đ ầ y đ ủ việc k iện tụ n g của m ìn h tro n g k h u ô n khô của p h á p lu ật T h â m p h á n dược yêu c ầ u x em x é t các kiến nghị c ủ a công t ố viên và của l u ậ t sư liên q u a n đ ế n các d ạ n g c h ử n g cứ và liên q u a n đến các c â u hỏi đôi với n h â n chứng T ro n g m ột vài tiể u b an g , t h ẩ m p h á n được p h é p đ ặ t

n h ữ n g câu hỏi q u a n trọ n g về n h â n ch ứ n g và củ n g cíược p h é p b ìn h lu ậ n với bồi th ẩ m đoàn vê độ tin cậy của các ch ứ n g cứ N h ư n g tro n g m ột sô" tiể u b a n g k h ác, t h ẩ m p h á n bị

h ạ n c h ế các h à n h vi dó T h ẩ m p h á n cũ n g có tr á c h n h iệ m đốì với n h ữ n g đ iể m giải thích khác n h a u về p h á p l u ậ t tro n g t r a n h luận

Công việc củ a bồi th ẩ m đ oàn là câ n n h ắ c và đ á n h giá sự t h ậ t c ủ a vụ việc T h ẩ m

p h án p h ả i hướng d ẫ n các t h à n h viên bồi t h ẩ m đ oàn về ý n g h ía c ủ a l u ậ t và cách thức áp

dụ n g lu ậ t T ro n g khi câ n nhắc, bồi t h ẩ m đ o àn có t h ể hỏi t h ẩ m p h á n v à xem x ét chứng

cứ Khi có được q u y ế t đ ịn h b ằ n g cách bỏ p hiếu, họ q u a y trở lại p h ò n g xử á n để tu y ên án

S a u khi xét xử tạ i p h iê n toà, sự k ế t á n (sen ten cin g ) sẽ nói lên r à n g thòi điểm sự

tu y ên p h ạ t dược t h i ế t lập T ạ i cấp liên b a n g và h ầ u h ế t các tiể u b a n g , k ế t á n được thực hiện bởi m ột m ìn h t h ẩ m phán T u y n h iê n có m ột vài tiể u b a n g đòi hỏi p h ả i k ế t á n trước

m ặt nghi c a n và bồi th ẩ m đoàn

Đối với h ệ tô t ụ n g th ẩ m v ấn, n g u y ê n tắc p h â n công, p h â n n h i ệ m được á p dụng trong tổ chức tư p h á p h ìn h sự Ba n h iệ m vụ tr u y tô", t h ẩ m cứu và x é t xử được p h â n chia cho các t h ẩ m p h á n k h á c n h a u là t h ẩ m p h á n công tổ', d ự t h ẩ m và t h ẩ m p h á n xử án Các chức vụ n à y ở V iệt N a m đã từ n g có tro n g các chê độ trước [7,tr.4-9]

Các đặc t r ư n g c h ủ yếu của hệ tô" t ụ n g n à y đ ã được t r ì n h b à y ở t r ê n và có các hệ quả là các tì n h ti ế t của cuộc điều t r a tội p h ạ m được lậ p t h à n h hồ sơ đ ư a r a toà Việc xét

xử tại toà á n th e o n g u y ê n tắ c công k h ai, hỏi đ á p b ằ n g m iệ n g và t r a n h biện Các tình tiết trong hồ sơ được th ẩ m p h á n lư u ý và làm rõ T ro n g h ệ t ố t ụ n g t r a n h tụ n g , các bên

có quyển đ ặ t t h ẳ n g câ u hỏi cho các n h â n c h ứ n g t r ả lời, n h ư n g t r o n g h ệ tô' t ụ n g th ẩm vấn theo hệ th ô n g của P h á p các câu hỏi n h ư vậy chỉ được đ ặ t r a k h i t h ẩ m p h á n xét xủ cho phép

II T h ự c t r ạ n g p h á p l u ậ t v ề t ô t ụ n g h ì n h s ự t ạ i V i ệ t N a m

N hiều q u a n điểm cho rằng, V iệt N a m theo h ệ tô" t ụ n g t h ẩ m v ấ n , vì h ìn h mẫu pháp lu ậ t của V iệ t N a m là Hệ th ô n g P h á p lu ậ t XHCN m à h ệ th ô n g p h á p l u ậ t n à y dược tách ra từ Hệ t h ô n g Civil Law [9, tr.120]

Để t u â n t h ủ mục tiêu cao cả củ a c h ủ n g h ía xã hội là b ả o đ ả m c h u y ê n c h ín h của giai cấp vô sả n , tro n g khi n h ấ n m ạ n h tới tín h giai cấp c ủ a p h á p l u ậ t h ì n h sự, n h iề u học giả XHCN đ ã đ ề cao lên h à n g đ ầ u n g u v ê n tắ c xác đ ịn h sự t h ậ t c ủ a v ụ á n h ìn h sự Do đó việc quyết k h ô n g bỏ lọt tội p h ạ m được n ê u lên n h ư m ộ t k h ẩ u h iệ u t r o n g công cuộc đấu tra n h chống tội p h ạ m Điều đó c ũ n g có t h ể được su y diễn là p h á i t r u y tìm tội p h ạ m đến

$ N gô Huy Cương

cing Do đó khái niệm công tố được một số học giả q u a n n iệm "là s ự can th iệp của các

( u a n chức n ă n g vào quá trin h tô tụ n g n h â n d a n h n h à nước và vì lợi ích công ' Sau

1Ọ đi tới kết luận: "Công tô ch ín h là hoạt đ ộ n g tô tụ n g của cơ q u a n điều tra, viện

ịể n sát, toà án trong việc tru y cứu trách n h iệm h ìn h sự đ ô i với người có h à n h vi p h ạ m fi' [8, tr.377]

N h ư vậy, tro n g khi đồng tìn h với q u a n điểm này, n h iề u ý kiến cho r ằ n g các giai

^Oín khởi tổ ’, điểu tra , tr u y tố, xét xử sơ thẩm , xét xử phúc thẩm đều là các tầ n g nấc hic n h a u và cao hơn liên tiếp của h o ạt động buộc tội Song ở đây c ầ n p h ải lưu ý rằ n g rúm p h á n của Việt N a m chưa phải là n h â n vật q u a n trọ n g d ẫ n đ ầ u n h ư vị th ê của các

ồig nghiệp của họ ở các nước khác theo hệ thông tô' tụ n g th ẩ m v ấ n đ ã nêu, bởi vì h o ạ t

ôig của họ bị giám s á t h a y kiểm s á t bởi viện kiểm s á t nơi mà có các q u a n chức tư hip giữ quyền công tô" tro n g phiên toà xét xừ do ch ín h họ là chủ toạ

T ừ đây có th ể th ấ y tô tụ n g h ìn h sự của Việt N am k hông có các đặc trư n g q u an reng của tô" tụ n g t r a n h tụ n g và cả tô tụ n g th ẩ m vấn Thực chất, theo tác giả, đây là hệ

Ố ụ n g riê n g biệt có th ể gọi là "tô" tụ n g buộc tội"

C h ín h vì vậy tro n g n h ữ n g n ă m qu a xét xử oan sai nh iều và có n h iề u biểu hiện i(U cực Quốc hội liên tục c h ấ t vấn, p h à n nàn về n h ữ n g sự việc đó, n h ư n g biến chuyển hía đ á n g kể

Đ ứng trước tìn h h ìn h đó, ch ủ trư ơ ng cải cách tư p h á p nói c h u n g và đổi mới hoạt ỉộig xét xử theo hướng t r a n h tụ n g nói riêng là h ế t sức đ á n g lưu tâm

[Ị Đ ị n h h ư ớ n g đ ố i m ớ i h o ạ t đ ộ n g x é t x ử t h e o h ư ớ n g t r a n h t ụ n g ở V i ệ t N a m

Trước khi đi vào các đ ịn h hướng cụ thể, tác giả t h ấ y cần phải n êu rõ m ột vài điểm cctính cách phương p h á p luận

T h ứ n h ấ t , b ấ t kể hệ thông tô tụ n g nào, d ù là tô" tụ n g t r a n h t ụ n g h a y tố tụ n g

tỉẩm vấn, đều có n h ữ n g ưu điểm và k h u y ết điểm n h ấ t đ ịn h m à c ẩ n p h ả i đ á n h giá clính xác rỏ ràng

T h ứ h a i , đổi mới h o ạ t động xét xử theo hướng t r a n h tụ n g k h ô n g có n g h ía là chỉ

qtan tâ m đến giai đoạn xét xử, bởi n h ư mục I đã trìn h bày, hệ tô t ụ n g t r a n h t ụ n g hay t< tụ n g th ẩ m v ấn liên q u a n đến tổ chức tư pháp, và các giai đoạn k h á c của tô" tụng, tlậin chí cần phải được bảo đ ả m b ằn g t r ậ t tự hiến pháp T u y n hiên, v ấ n đề x ét xử đều

đíợc coi là tr u n g tâ m củ a tố tụ n g h ìn h sự Dù sao việc t h i ế t kê một cơ c h ế bảo đ ả m cho

vệc t r a n h lu ậ n tạ i ph iên toà theo đ ú n g nghĩa của nó bao giò cũng là c ầ n th iết

1 N h ữ n g ưu điểm củ a tô" tụ n g th ẩ m vấn là bảo đ ả m sự tru y kích và đ ấ u t r a n h với

t i phạm , n h ấ t là tro n g việc đ ấ u t r a n h với các tổ chức p h ạ m tội Các p h iê n toà diễn ra r/ắn gọn

Bên cạn h các ưu điểm này, người ta r ấ t dễ n h ậ n t h ấ y các nhược điểm củ a t ố tụng

tiẩm vấn Hệ tố tụ n g n à y th ư ờn g bị chỉ trích là không tô n trọng đ ầ y đ ủ các q u y ề n của

X é t xử h ì n h s ự th eo tó t ụ n g t ra n h t ụ n g - kinh n g h i ệ m 3.

các bên dương sự, vì họ khô n g có nghĩa vụ chửng m in h c h ứ n g cú do t h ẩ m p h á n điều tr;

t ậ p hợp Do đó người ta cho r ằ n g tố tụ n g th ẩ m v ấn đi ngược lại nguyên tắc vồ tư, khácl

q u a n v à r à n g đôi khi t h ẩ m p h á n đã có sẵn trong đ ầ u q u y ế t đ ịn h xét xử trước k h i (iiỗi

ra giai đ o ạ n xét xử Việc tr a n h luận tại phiên toà trở nên không có nhiều tác dụng [6, tr.4|

N gược lại, tro n g tô tụ n g tr a n h tụ n g quyền con người được tôn trọ n g hơn Do cá(

b ê n có q u v ể n t r a n h lu ậ n tự do, nên tín h vô tư, k h á c h q u a n trong h o ạ t dộng tô' tựri|

dược b ả o đảm N g u y ê n tắ c suy đoán vô tội được tôn trọ n g t r i ệ t đổ

S o n g tô" t ụ n g t r a n h t r ụ n g cũng có nhiều nhược điểm C h ẳ n g h ạ n p h iên toà thuờriị

d iễ n ti ế n r ấ t dài, bởi công đoạn điều t r a được gộp lại giải q u y ế t trong p h iên toà Tô' tụng

t r a n h t ụ n g r ấ t n h iề u chi tiế t phức tạp, do đó đòi hỏi sự th ạ o việc từ p h ía t h ẩ m phán

công t ố v iê n và l u ậ t sư Điều dó cho th ấ y th ủ tục này sẽ b ấ t lợi cho người nghèo không

có tiề n đ ể th u ê l u ậ t sư giỏi

2 T ừ thực t r ạ n g của hoạt động tố tụ n g h ìn h sự, có n h iề u q u a n điểm ủ n g hộ cho

việc c h u y ể n hệ tổ’ t ụ n g h iệ n nay của Việt N a m sa n g hệ tỗ> t ụ n g t r a n h tụ n g N h ư n g kirih

n g h iệm t h ế giới cho th ấ y có n h ữ n g khó k h ă n n h â t đ ịn h khi đi theo h o à n toàn con điừĩig

tô tụ n g t r a n h tụ n g Nước Ý s a u khi chuyển từ tô' tụ n g t h ẩ m v ấ n sa n g tô' t ụ n g tn r.h

tụ n g đ ã vướng p h ả i n h ữ n g rắc rốỉ tro n g việc đ ấ u t r a n h chông lại các tổ chức mafia 7ì

t h ê họ đ ã cô"gắng th iế t lập lại p h ầ n nào các ưu điểm của tỏ tụ n g th ẩ m vấn

V iệt N a m k h ô n g th e o hoàn to àn các ng u y ên tắ c của tô' tụ n g th ẩ m v ấ n và khôn* có các yếu tô" của tô' t ụ n g t r a n h tụng Cho nên việc hướng tới các nguyên tắc c ủ a tô' tiiìg

t r a n h t ụ n g là c ầ n th iế t, n h ư n g p h ả i th ậ n trọng

Mục tiêu x ây d ự n g N hà nước P h á p quyền đã được ghi n h ậ n vào Hiến p h á p 1ĨỈ2

(sửa đổi, bổ sung) đ a n g đ ặ t ra nhiều vấn đề cần giải đáp N h à nước P h á p quyền là nót

học t h u y ế t ủ n g hộ r ấ t m ạ n h mẽ cho các quyền tự n h iê n c ủ a con người, chú trọ n g tỏ (á

n h â n Nó là m ột yếu tổ’ h ế t sức q u a n trọng của d â n chủ N h à nước P h á p quyển, klii

được lý giải về m ặ t k h á i niệm, có một h ạ t n h â n c ă n b ả n là n h à nước p h ả i bị r à n g btúc

bởi p h á p l u ậ t h a y n h à nước ph ải t u â n t h ủ p h á p lu ậ t vô điểu kiện Nói cách khác ahì

nước bị xếp ỏ h à n g t h ứ yếu so với p h á p luật Để bảo đ ả m được n h ư vậy, N h à nước Pìéọ

q u y ền đ ặ t ra r ấ t n h iề u y êu cầu p h ù hợp với các h o à n c ả n h xã hội cụ thể Chỉ khi t ụ c

h iện được các yêu cầu này, thì n h à nước mới được coi là bị r à n g buộc bởi p h á p luậl và

mới được tu y ê n bô" là đ ã xây dựng th à n h công N h à nước P h á p quyền Dù sao trong ầh\

nước P h á p quyên, n h à nước và công d á n có vị th ê bình đ ẳ n g trước p h á p lu ật Tô tin*

t r a n h tụ n g c h u y ể n tả i được nội d u n g đó Vậy ỏ V iệt N am , theo hướng N h à nước Piá)

quyền, tô t u n g h ìn h sự cán phải bảo đ ả m các q uyền con người, p h ả i tôn trọ n g n iâi

d ân - ngưòi đã t r a o q u y ên lực của m ình cho n h à nước Từ m ục tiêu n à y và t ừ thựí tấ

của h oạt dộng tô" t ụ n g m à chư a chử ng m inh được đầy đủ tín h k h á c h q u a n hiện r a \

c h ú n g ta có th ể k h ả n g đ ịn h việc th iế t lập m ột sỏ' ng u y ê n tắc của tô" tụ n g tr a n h tụ n g tíi

Việt N am là con dường đi đ ú n g đ ắ n n h ằ m xây d ự n g N h à nước P h á p quyển T u y nhêi

t h iế t lập n h ư th ê n à o với n h ữ n g điểm gì là một v ấn đề rất lớn c ầ n đ ầ u tư m ạnh.

3 4 Ng ô Huy Cương

Có n h iề u q u a n điểm cho r ằ n g tì n h h ìn h tội p h ạ m ở nước ta t ă n g n h a n h , t h ẩ m

p h á n trìn h độ non kém, toà á n còn q u á n h iề u vụ việc ù n tắc, nên k hông th ể kéo dài

p hiên toà x é t xử theo kiểu tô' tụ n g t r a n h tụng.

Có th ể nói, n h iề u tội p h ạ m k h ô n g ả n h hưởng lớn tới tô" tụ n g t r a n h tụng C h ẳ n g

h ạ n ở Hoa Ký mỗi n ă m c ả n h s á t thự c hiện k h o ả n g 11 (mười một) triệ u vụ b ắ t giừ, không kể vi p h ạ m lu ậ t lệ giao th ô n g [4, tr 144] Song họ v ẫ n theo đuổi tổ* tụ n g t r a n h tụng Và d ư òng n h ư r ấ t ít lòi p h à n n à n v ề toà á n củ a nước này Nó vẫn là biểu tượng công lý của n h â n d â n Mỹ V ân đê là ở chỗ lựa chọn n h ư t h ê nào trước sự bảo đ ả m ổn địn h xã hội và sự tr u y kích tội p h ạ m Có lẽ bảo đ ả m ổn đ ịn h xã hội th ư ờn g được lựa chọn, vì bảo đ ả m ổn đ ịn h xã hội là chức n ă n g đ ầ u tiê n và q u a n trọ n g n h ấ t của p h á p

lu ậ t được biểu h iệ n tậ p tr u n g ở vai trò củ a toà án

Có q u a n đ iểm cho r ằ n g chỉ cần t ă n g cường t r a n h lu ậ n tạ i p h iê n toà là đã bảo đ ảm

n guyên tắ c củ a tô tụ n g t r a n h tụ n g Các p h â n tích ở t r ê n cho th ấ y cần có sự đồng bộ tro n g việc tiếp n h ậ n các n g u y ên tắc của ti) tụ n g t r a n h tụ n g

Để k h ẳ n g địn h được việc xây d ự n g m ột hệ th ô n g tô' t ụ n g h ìn h sự n h ư t h ế nào, có một điều r ấ t c ầ n th iế t p h ả i nghi tới Đó là xác đ ịn h các tiê u chí xây d ự n g và đ á n h giá

hệ th ổ n g tư p h á p h ìn h sự Các tiêu chí này cần p h ả i câ n n h ắ c giữa cá n h â n và cộng đồng; giữa q u y ề n của con người và q u y ề n lực c ủ a n h à nước; giữa tín h n h â n đạo và sự cô" chấp để làm sao vừa bảo đ ả m dược q u y ề n c ủ a cá n h â n m à v ẫ n n g ă n cản được tác hại của tội p h ạ m đốì với cộng đồng

3 Q u a các lập lu ậ n ở trê n , tác giả cho r ằ n g đổi mới h o ạ t động x ét xử theo hướng

t r a n h tụ n g cầ n p h ả i ch ú ý tới các v ấ n đ ề s a u :

T h ứ n h ấ t , p h ải ch ú trọ n g đ ế n q u y ề n con người t r o n g h o ạ t động tô" tụ n g h ì n h sự

Kinh n g h iệm quốc t ế cho th ấ y P h á p là nước th e o tô' t ụ n g t h ẩ m vấn n h ư n g khi c h ú trọng đến quyền con người, đến n g uyên tắ c su y đoán vô tội đ ã p h ả i đưa m ột sô" nội d u n g của tô" tụ n g t r a n h t ụ n g vào hệ thông p h á p l u ậ t của nước m ìn h t ừ n ă m 2000

T h ứ h a i , tă n g cường c h ế đ ịn h l u ậ t sư n h ư : t ă n g s ố lượng và c h ấ t lượng của lu ậ t

sư ; cho họ t h a m gia từ đ ầ u của qui t r ì n h tô" tụ n g với q u y ề n được t h u n h ậ p c h ứ n g cứ

T h ứ b a , công tô viên và lu ậ t sư p h ải được p h é p t r a n h lu ận tự do tạ i p h iê n toà,

hỏi trực tiếp n h â n chứng, bác bỏ v ậ t chứng Và dĩ n h iê n các ý kiến của họ p h ả i được tôn trọng, xem xét thích đáng

T h ứ t ư y đào tạo lại th ẩ m p h á n th eo hướng t r a n h tụ n g , xác đ ịn h cho họ q u an

điểm trọ n g tà i tạ i ph iên toà xét xử, b ài bác tín h ỷ lại vào hồ sơ

T h ứ n ă m , cơ q u a n điểu t r a k h ô n g được q u y ề n g iam giữ bị ca n mà việc giam giữ

phải được q u y ế t định bởi toà án Việc hỏi cung bị ca n chỉ được tiến h à n h k h i có m ặ t của

l u ậ t sư

T h ứ s á u , xem xét việc bỏ q u y ể n kiểm s á t tư p h á p c ủ a viện k iểm sát, bởi các kiểm

s á t viên là m ột bên t r a n h tụ n g đại diện cho n h à nước dược xem là b ìn h đ ẳ n g với bị cáo

Xét x ử h ì n h s ự th eo tô t ụ n g t r a n h t ụ n g - ki n h nghiệm. 3 5

Đ â y là v ấn đê q u a n trọng, có tín h c h ấ t m ấ u chốt để dổi mới h o ạ t động tổ’ t ụ n g hình sự

th e o h ư óng t r a n h t ụ n g ở Việt N am

T h ứ b ả y , t h i ế t lập chê độ bồi t h ẩ m đoàn đôi với m ột sô" loại tội.

T h ứ t á m , k h ô n g th ể k h ô n g nghĩ đên việc n â n g cấp to àn bộ hệ th ô n g giữ quyền

công tô"

T h ứ c h í n , bị can, bị cáo hoặc người bị tìn h nghi là p h ạ m tội khi bị b ắ t giữ phải

được th ô n g báo vê các quyển và lợi ích liên q u an , đồng thòi có quyển giữ im lặn g Ngược lại, các cơ q u a n d iê u t r a k hông nên trô n g chờ sự k h a i báo và hợp tác điều t r a c ủ a bị can

T h ứ m ư ờ i , to à án, khi xét xử, p h ả i n h â n d a n h công lý hoặc n h â n d a n h n h â n dân,

k h ô n g th ể n h â n d a n h n h à nước, vì toà á n là nơi xét xử t r a n h ch ấp giữa n h à nước và công d â n tro n g các vụ á n hìn h sự và h à n h chính Nêu toà á n n h â n d a n h n h à nước để xét xử, thì sẽ m ấ t đi sự công bằng, k h á c h q u a n , vô tư

C u ố i c ù n g , H iế n p h á p p h ả i có m ột hệ th ố n g các quy đ ịn h về quyền COĨ1 người mà tro n g đó có các q u y ề n liên q u a n tới tô" tụ n g h ìn h sự

T r ê n đ â y là m ộ t sô^ v ấ n đ ể m à tá c g iả ch o r ằ n g c ầ n p h ả i m ấ t r ấ t n h i ê u công sức để n g h i ê n c ứ u s â u hơn n ữ a đ ể p h ụ c vụ s ự n g h iệ p đổi mới ở V iệt N a m

T À I L I Ệ U T H A M KH Ả O

1 Andrew Hey wood, Key C oncepts o f P o litic s , M a m illa n S tu d y G uides, 2000.

2 A rth u r R H ogue, O rigins o f th e C om m on L a w , A L iberty P re ss E dition, 1996.

3 E Allan F a r n s w o r th , A n In tro d u c tio n to th e Legal S yste m o f U n ited S ta te s ,

O ceana P u b lic a tio n , IN C- L o n d o n -R o m e -N e w York

4 Robert A Carp & Ronald Stidham , J u d ic ia l Process in A m erica-CQ P r e s s - 1990.

5 S H Bailey & M J Gunn, S m ith & Bailey on The Modern E nglish Legal System-

Smith & Maxwell

6 Nhà pháp lu ậ t Việt- Pháp, M ột s ố nội d u n g về nguyên tắc tố tụ n g xét hỏi và tra n h tụng,

kinh nghiệm của Pháp trong việc tuyên chọn, bổi dưỡng, bô nhiệm , quản lý th ẩ m p h á n ,

Hà Nội-18/ 1/ 2002

7 Nguyền Văn Lượng, Lê Tài Triển, T rần Thúc Linh, N hiệm vụ của chánh thâm toà h ình-

Kim Lai ấn q u á n , Sài Gòn, 1967

8 Trần Đình Nhà, Các nguyên tắc của t ố tụ n g h ìn h sự Việt N a m , Tội phạm học, lu ậ t hình

sự và luật tô' tụ n g hình sự Việt Nam, Viện nghiên cứu Nhà nước và P h áp luật, NXB Chính trị Quốc gia, 1994

9 Viện nghiên cứu khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, Thòng tin Khoa học Pháp lý , Sô đặc biệt

năm 1999

3 6 Ng ỏ Huy Cương

VNU- JOURNAL OF SCIENCE, ECONOMICS - LAW, T XVIII, N03, 2002

C R IM IN A L T R IA L U N D E R A D V E R S A R Y P R O C E D U R E - F O R E I G N

E X P E R I E N C E S A N D O R IE N T A T IO N S IN V IE T N A M

N g o H u y C u o n g

F a c u lty o f L aw , V ietn a m N a tio n a l U n iv e rsity , H a n o i

C rim inal pro ced u re is u n d e r renovation to m eet th e r e q u ir e m e n ts for b u ild in g the Rule of Law S ta te in Viet N am , a n d the globalization t h a t is affecting th e country Affirming th e necessity of doing so, th e a u t h o r supposes t h a t a d v e r s a r y p rocedure is

th e tre n d of V ie tn a m e se law of crim in al procedure T h e artic le focuses on th e com parative a n a ly s e s b etw een a d v e rsa ry p rocedure a n d in q u isito ria l procedure; an introduction to u s c rim in al tria l experiences; an d propposals for som e o rie n ta tio n s of

th e reform It is e m p h a sise d in th e article t h a t crim in al pro ced u re of Viet N am is

“prosecutorial p ro c e d u re ” o th e r th a n a d v e rsa ry procedure a n d in q u isito ria l procedure