Allyn and Bacon, Inc.. Cruse, Cognitive Linguistics.. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.. Stern in, Kof^nitivnaja iingvistika, Izdatelstvo Vostok- Zapad, Moskva, 2007.. Colma
Trang 1J ạ p chỉ Khiw hục D H Q C H N , Kh(ìa hvK Xâ hội v ả N h â n v ă n 24 (2008) 178-185
T h ứ n h ìn lại m ộ t so v â n đ ê cốt y ê u cứa
N g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n
Lý Toàn Thắng*
Viện T ừ d ic ỉĩ học và Bách khoa th ư , ĩ Liễu Ciai, Ba D ìn lị H à Nộir Việi N a m
N h ậ n n g à y 23 th á n g 9 n ăm 2008
T ó m t i t D ỉ t tro n g bối càn h cùíỉ n g à n h n g ô n n g ừ h ọ c ở Viột N a m hiộn n a y , bài b á o n à y có m ụ c
đ í c h t h à o l u ậ n v ẽ m ộ t s ố đ i e m k h á c b i ộ t t r o n g c á c h h i è u v õ b ả n clìát c ù a " t r i n h ậ n ' v á VC " n g ò n n g ữ
h ợ c t r i n h ậ n " , n h ă m x á c ( i i n h c h o r õ m ộ t s ổ k h á i n i ệ m t h e n c h ố t , đ c c ó t h e đ i t ớ i m ộ t c á c h h í ố u
th ố n g n h â t v ê m ộ t sò* luộn d iế m cOt y ế u c ù a n g ò n n g ừ h ọ c tri n h ậ n n h ư : đ ô ì tư ọ n g v ả p h ạ m vi
nphicn cihj cùa ngòn ngử học tri nhận, vẽ khái mệm "ý niộnì" (và "ý niệm hoả"), v í quan đíèm
"tưíTng đ ỏ i lu ặ n " tro n g n g ô n n g ừ h ọ c tri n h ậ n .
C ách đ â y 14 n ă m , lẩn d ã u íiẽn c h ú n g tòi
có viô'ỉ hài ở Việt N a m giói th iộ u v ẽ m ô ì liên
q u a n g iữ a ''tri n h ậ n " (c o g nition ) v à n g ô n
ng ữ T ừ đ ó tói n a y đ â có h a i q u y ể n s ác h
c h u y c n lu â n (m ộ t c ủ a c h ủ n g tôi, m ộ t c ù a tác
g iá T rẵn V ăn C ơ |1]) v à n h iế u b à i b á o d ề c ậ p
đ ế n n h ữ n g v ấ n để, n h ừ n g k h ía c ạ n h k h á c
n h a u c ủ a n g ô n n g ừ h ọ c tri n h ậ n ( tr o n g đ ó
nối b ậ t là c h ù đ ể v ế " ẩ n d ụ ý n iộ m " ) - tr o n g
s ố đ ó có h a i bài b à n s â u v ế m ộ t s ố k h á i n iệ m
c o b ả n c ủ a tác g iả N g u y ễ n H ò a v à D iệp
Q u a n g Ban
(2,3]-Bên c ạ n h n h ữ n g đ i ế m c h u n g , g iô h g n h a u ,
tro n g n h ử n g c ô n g tr ì n h n à y c ũ n g c ò n n h ữ n g
k h á c biột tro n g c ác h h iế u v ế b â n c h ấ t c ủ a tri
n h ậ n v à v ế n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n ; vì thê'
tro n g bài vic't n à y , c h ú n g tôi m u ố n ÌTỞ lại m ộ t
s ô 'q u a n n iệ m v à khái n i ệ m c ủ a n g ô n n g ư h ọ c
tri n h ậ n m à th e o c h ủ n g tõi c a n đ ư ợ c xác
Đ T: M -4 3 8 7 3 0 0 4 é
E *rtuil: l y l o a n t h a n g ^ a h o o c o m
đ ị n h c h o rõ, đ ế h y v ọ n g có th e đi lói đ u ợ c
m ộ t cách hiô*u t h ố n g nhâ't v ể m ộ t sô* luận
đ i ế m th e n c h ố t c ú a n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n
1 về k h á i n i ệ m " tr i n h ậ n "
MỘI tr o n g n h ữ n g đ ò n b ẩ y q u a n trọ n g
n h ấ t th ú c đ ẫ y s ự ra đ ờ i c ù a n g ô n n g ữ h ọ c Iri
n h ậ n , n h ư ta d ã biê't, là t â m lý h ọ c tri n h ậ n
M ỏì q u a n h ệ g iữ a n g ô n n g ừ h ọ c v à t â m [ý
h ọ c th ự c ra, đ ă có t ừ râ't lâ u t r o n g q u á kh ứ ,
v à k h ô n g ít lẩn n g ô n n g ữ h ọ c đ â bị các n h à
t â m lý h ọ c " th ô n tín h " , coi n ó chi n h ư TCiộì
p h ả n m ỏ n cua tâ m lý học (đ ạ i c ư ơ n g ) Đ ieu
t h ủ vị ở đ â y là k h ỏ n g có c h u y ộ n n g ư ợ c lại,
n g h ĩa là các n h à n g ô n n g ư h ọ c đ ò i " th ô n tín h " tâ m lỷ học ỈGìông p h ả i n g ẫ u n h iè n
r ằ n g m ộ t r\hà n g ô n n g ữ h ọ c xuâ*ỉ c h ú n g n h ư
C h o m s k y đ ã t ử n g k ê u gọi n g ỏ n n g ữ học phái
t r ó th à n h m ộ t b ộ p h ậ n c ủ a tắ m Iv h ọ c ỉri
n h ậ n , p h ả i coi n g ô n n g ữ là m ộ t hộ th ố n g ịri
178
Trang 2i ý ToánT7jđwy / ĩạ p c h i K )u \t hoe D H Q C H N K)ìôa hợc X âhội và Nhân iưiĩí 24 (2008) 27^-155 179
n h ậ n , m ụ c tióu tỏi t h ư ợ n g cútì n g ô n n g ữ học
In lìm hicu cái c ơ c h e p h ó q u á t c ú a n g ỏ n n g ữ
ti em ẵ n tro n g trí ntĩo c o n người- O n g vic'l:
" cuộc cách mạUịỊ tri nhận the hiện aự íiuan tãni
dêh các trạn>i tlỉải cùn iri não, dẽh việc chúnịỊ
hicu h iện ra $ao tron*^ hàn h vi cùa con n ^ư ờ i, đặc
hiêt tron<ỉ các tran\ỉ thái tri nhận cùa nó: tri thifC
s ự thôìĩ'^ hiểu, s ự ^iải thich, ỉtiẽm tiỉi và v.v
Cáclĩ tiẽp cận vớ i tư lỉu y vả hoạt đận'^ cùa con
ĨỊ^ỊIỈỜÌ troH'^ n h ữ n s Ị t h u ậ t n h ư t r ẽ t ĩ l à m c h o
tâ m ỉ ý h ọ c v à m ộ t p h ả n m ô n c a u th à n h n ó ‘
n g ô ỉi tig ử h ọ c - (c h ú n g tòi n h â n m ạ n h - L Í T )
bien thànlì m ột hộ pluhĩ của các klĩoa học tự ììhiên
vôh ìĩịỊhiêĩí cíai ỉỉíÌM di/ỉ? cùa con ìĩịỊỉrời và các
hiểu hiệìĩ ai/ỉ ìuỳ, ĩĩỉà dicu chù yêỉi là bộ tìão" [4|
T ả m lý h ọ c tri n h ặ n ra đ ò i đ à có n h ữ n g
thay đ o i m a n g tín h cách m a n g so vói tà m Iv
học ''tr u y ế n th ố n g '' (p hi tri n h ậ n luận),
k h ô n g chi Iro n g c ác h tiỏ p c ậ n k h i n g h iê n cứu
c o n n g ư ờ i m à cà b á n th â n q u a n n iộ m VC co n
n g ư òi: con n g ư ờ i can p h á i đ ư ợ c n g h iê n cứu
n h ư m ộ t h ệ ỉ h ố n g x ử l ý các t h ô n g t i n iTià n ỏ
tiép n h ậ n SoLso - n h à tcim Iv h ọ c Ý nổi tiê h g “
k h a n g đ ị n h r a n g đ ỏ ì t ư ợ n g c ú a i S m lý h ọ c tri
nhiĩn là cừ u VCVÍỈ con n>^ưởi tiẽịĩ nhận
rnr thôn ợ fitì ĩtr tỉtr yiở i ftliif th r ttno tĩlìữtiỹ
thonf; tin ỉiổ (tược co ft ìĩ*^ưừi hinlì ỉiun<ỉ ra sao
clỉĩht^ị đư ợc lia t tr ữ iroìtsỊ kự ức và d ư ợ c cài bich
thành các tri th ứ c ft h ư tlìv nào và các tri tlĩừ c này
ú ìth h ư ở ỉis Ị ra a a o tlê h d n i ú v à lu h ih v i Cịui
clìú n ^ tà ' [5)
N ò i m ộ t cách khái quíít, từ g ó c n h ìn cúa
lá m Iv h ọ c cSn p h ả i p h â n biộí rỏ q u á trinh,
h o ạ t đ ộ n g '‘n h ặ n thúc'" v á i qUií trin h, hoạt
đ ộ n g "tri n h ậ n " : nói đ ê h n h ậ n Ih ứ c là nói
đ ê h n g u y ê n Iv " p h á n ả n h " , nó i đ c h s ự p h à n
biệt hai giai đ o ạ n ''c ả m h'nh" {câm giác, tri
giác) v à '1ý tín h " (biốu tư ợ n g , khái niộm);
con nói đ ê h Iri n h ậ n là nói đ c h Ihu n h ậ n ,
tà n g trử v à x ử Iv t h ỏ n g tin, chô' biỏh th à n h
các tri thức
D o v ậ y khi n g h iê n c ứ u vế n g ô n n g ừ học tri n h ậ n , c h ú n g ìù k h ô n g th ê đ c m cách hiêu
c ú a tâ m ly h ọ c tr u y ể n th ố n g v ể " n h ậ n thức''
đ ế á p đ ặ ì c h o cách h ic u m ó i v ế ''n h ậ n thức" tro n g tâ m lý h ọ c h iệ n đọi C h ín h là m u ố n trá n h sự c h c n h n h a u k h ô n g cẩn thic't ây mà
c h ú n g tôi đ â c h ọ n cách dịch "'tri n h ậ n " cho
c h ư " c o g n tio n " (Ih ự c ra c ũ n g có t h ế d ịc h là
" n h ậ n ư i " n h ư ỉr o n g t ic h g H n n , n h ư n g nàíTi
1994 c h ú n g tôi đ â c h ọ n cách d ịc h "tri n h ả n "
vi n g h e n ó t h u ậ n lai hơn) C ô lê các n h á tâ m
lý h ọ c và n g ô n n g ử h ọ c tri n h ặ n N g a c ũ n g đả
n g h ĩ n h ư v ậ y , n ê n tr o n g tiên g N g a Ihuật
"'cognition" vó i n g h ĩa 'Mri n h ậ n " h iệ n đ ạ i đà
đ ư ọ c v a y m ư ợ n v à o v à đ ư ợ c c h u v ế n tự
th à n h : kognitsiịa, koị;nith>tjifi, c h ứ k h ỏ n g đ ư ợ c
d ịc h s a n g th à n h c h ữ " n h ậ n th ứ c " v ố n đ ă có
tr o n g tiế n g N g a tà: poznanie, potiatcl'nyi.
T ro n g n h ử n g th ậ p kỷ cuôì th e kỷ XX, trên
p h ạ m vi to à n th e 'g ió i v à tro n g tất cá các khoa
họ c xã hội v à n h â n v õ n có Ihố n h ạ n thấy nổi lên m ộ t th iê n h ư ó n g lý Uìuyỏt c h u n g lièn
n g à n h các k h o a học tri n h ậ n (cognitive* sciences) n h ẳ m m ụ c đ íc h nghiòn c ứ u các hệ
th ô n g bicu h iệ n Iri t h ứ c các q u á trìn h x ừ lý
th ỏ n g tin c ù n g n h u n g h iê n c ử u n h ữ n g
iig u y O tì \y t ò c h u c c á c k l ú ỉ i a n ^ ƯI n l u i n c u a
con n g ư ò i tr o n g m ộ t c a che íhcVng n h ấ t và xác lậ p các m ô ì q u a n hộ và s ự tác đ ộ n g q u a lại g iừ a c h ú n g ,
C h in h là c h ịu à n h h ư ò n g c ú a ỉhicn h ư ớ n g
đ ó v à đ ặ c biột là c ú a ìS m lý h ọ c tri n h ậ n , má cuối n h ữ n g n ã m 70 m ớ i có ihò d iể n ra b u ô c
đ ộ t p h á tré n con đ u ò n g h ìn h Ihònh của ngón
n g ũ h ọ c tri n h ậ n
2 v ể d ổ i t ư ợ n g vá p h ạ m vi n g h i c n c ứ u củâ
n g ô n n g ữ h ọ c trí n h ậ n
T r o n g c u ố n s ác h c ù a m inh, n ă m 2005,
c h ú n g tôi có v iế t rằng: " N ê u p h ả i nói thật
Trang 3180 L ý Toồti Thắỉt^ / Tợ}^ chi Khoa học Đ H Q G H N , Khoa học Xã hội wì Nhân ĩ>án 24 (2008) 178-185
v ắ n tắt r ằ n g n g ỏ n n g ữ h ọ c ỉri n h ậ n là gì, thì
có t h ể n ói rằng: đó là m ột trư&riịỊ p hái m ó i của
ngôn ngữ học hiện dại, tiến hành tfỊhiên árĩi
ỉìgôn n g ữ trẽn cơ sớ w n kiìih n^ịhiệnt và s ự cảm
thỉ4 của con ngtrời vê thế ^iói klỉảch quan cũng
như cái cách thức ỉĩià con tĩgười tri giác và ý
tĩiệm lĩoá các sự vật và sự tình cúa thềịỊÌỚi khách
quan ííớ"[6]
T r o n g đ ị n h n g h ĩa ấy, có t h ế th ấ y răng:
a) V âh đ ể c h ứ c n ă n g cú a n g ô n n g ữ la
c ô n g cụ c ú a tư d u y k h ô n g đ ư ợ c đê' c ậ p tỏi, vì
ch ứ c n ă n g này c ù a n g ỏ n n g ữ th ự c ra n ẽ n
đ ư ọ c k h ả o s á ỉ rộ n g lớn hcm, n h ư là c h ứ c
n ă n g n h ậ n th ứ c/tri n h ậ n M ột tr o n g n h ữ n g
m ụ c đ íc h c ú a n g ô n n g ữ h ọ c trí n h ậ n c h ín h là
n g h iê n c ứ u m ộ t cách to à n d i ệ n c h ứ c n ă n g
n à y v ố n suô'1 m ộ t thời g ia n d à i chi đ ư ợ c x e m
xét n h ư g ắ n với v iệc b iể u h iệ n th ê ' giới tro n g
n g ô n n g ử v à với n h iệ m v ụ c ủ a tri n ă o là th ự c
h iệ n ỉư d u y
b) Việc n g h iê n c ứ u các q u á trin h ìạ o sin h
v à cám th ụ lời n ói c ũ n g k h ỏ n g đ ư ợ c đ ể cập
tói ( n h ư là m ộ t n h iộ m v ụ q u a n tr ọ n g của
n g ô n n g ữ h ọ c Iri n h ậ n ) vì tru y ể n t h ố n g xưa
n a y v ẫ n coi đ â y là đ ô l tư ợ n g c ủ â n g ô n n g ữ
học tâ m lý (P sycho ling uistics) (7,8))
c) C ỏ n ó i đ ê h " v ố n k in h n g h iệ m " v à " s ự
c ả m th ụ cú a c o n n g ư ờ i v ế th e giới k h á c h
q u a n " - vì sao? N g ô n n g ữ h ọ c ỉr u y ể n th ố n g
nói c h u n g v à n g ử n g h ĩa h ọ c n ó i riê n g ít c h ú ý
đ ê h k in h n g h iệ m (experience); n h ư n g k h i n ỏi
đé'n tri n h ậ n , đê'ĩ\ t h ô n g tin, tri t h ứ c ý n iệ m
thì k h ô n g t h ể k h ô n g b ắ ỉ đ ẩ u t ừ k ín h n g h iệ m
K hi c h ú n g ta đ i tìm c ác h n h ìn , c ác h n g h ĩ v ể
t h ế giới th ô n g q u a lả n g k ín h b à n n g ử của
n g u ò i Việt, h iệ n th â n tr o n g n g ữ n g h ĩâ của
tiế n g V i ệ t c h ú n g la sẽ tìm th â y v ô v à n n h ữ n g
y ế u tô' c ủ a k in h n g h i ệ m đ ư ọ c ỷ n i ệ m h ó a , rả't
k h á c v ói tro n g các tiế n g A n -A u ; thí d ụ , b ìn h
th ư ờ n g , n h ư t ừ th ờ i ô n g b à ta, ta v ẫ n nói
tro n g tiế n g Việt: lô ì b ụ n g , n g h ỉ thâm trong
bụng; tr ẽ n trời, d u ớ i sông; năm ríăm tr ờ i chờ
đ ợ i, T r o n g n g ỏ n n g ữ h ọ c tri n h ã n cỏ hăn
m ộ t xu h ư ớ n g riông, í h ư ờ n g đ u ọ c g ọi là
"Kinh n g h iộ m luận" (expericnH alism ), m à
n g ư ò i đ ứ n g đ ẩ u là n h à lâ m lý h ọ c G Lakoff,
m ộ t n h à k in h n g h iộ m lu ậ n M ỹ n ôi tiêhg
d ) C ó nói đ ế n "cái cách th ứ c m à con
n g ư ò i tri giác v à ý n iệ m h ó a " - vì s ao ? Khi
n g h iê n c ử u n g ô n n g ữ Kr g ó c đ ộ tri n h ậ n ,
c h ú n g ta p h á i c h ấ p n h ậ n m ộ ỉ lu ậ n điôVn lý
th u y ê t rằng; các d â n tộc n ói các t h ứ tiến g
k h á c n h a u có ỉh ế " n h in " v à ''n g h ĩ" v ể thô'giỏi
h iệ n th ự c k h ỏ n g g iô n g n h a u ò m ộ t c h ù n g
m ứ c n à o đ ó (c h ú n g tôi s ẽ n ói kỹ h ơ n ó p h ẩ n
d ư ó i) N g h ĩ a là q u a n g ô n n g ữ ta có ỉ h ế ỉìm
h iế u cái c ác h th ứ c (th e w a y /m o d e ) k h á c n h a u tro n g s ự tri giác n ó i riê n g v à s ự tri n h ậ n t h ế gió i nói c h u n g c ủ a n g ư ờ i b à n n g ử K h ô n g
p h ả i n g ẫ u n h iê n m à tr o n g b ộ m á y t h u ậ ỉ n g ừ
c ù a n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n có k h á n hiêu
n h ử n g khái niộm có liên q u a n c h ặ t c h e vói
n h ữ n g cả ch th ứ c tri n h ậ n nà y , n h ư : cách lý giài (co ntruals), p h ô i c ả n h (perspective),
đ i ế m n h ì n (v ie w p o in t),
M â y n ă m t r ò lại đ â y , tìm h iế u th ê m m ộ t sô* s ác h v ò mới, vi d ụ C ro ft & C r u is e Í2(K)4)
( 9 Ị , E v a n s 6 í G r e e n ( 2 0 0 6 ) [ 1 0 J , P o p o v a &
S le rn in (2007) [11] c h ú n g lỏi th ấ y c ẩ n n ói rỏ
h ơ n m ộ t h a i đ i ể m sau:
Đ iế m đ ẩ u tiê n có vẻ râ't đ o n g ià n n h ư n g lại c ự c kỳ q u a n tr ọ n g là c h ú n g ta d ừ n g b a o
g iò q u ê n cái đ ị n h lô '" tri n h ậ n " c ủ a c ụ m d n n h
t ừ " n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n " (khác với, thí d ụ :
n g ô n n g ữ h ọ c t á m lý, n g ô n n g ữ h ọ c xẵ h ộ l
n g ô n n g ừ h ọ c n h â n h ọ c ) Đ iế u n à y có
n g h ĩ a là; n g ô n n g ử p h ả i đ ư ọ c tiế p c ậ n n g h iê n
c ứ u n h ư m ộ t k h ả n ă n g ( n ă n g lực) trì n h ậ n ,
m ộ t c ơ c h ê 't r i n h ậ n , m ộ t q u á tr ì n h tri n h ậ n
h a y m ộ t c â u trú c tri n h ậ n , g iô n g n h ư n h ử n g
d ạ n g th ứ c t ư ơ n g t ự k h á c tro n g b ộ m á y tri
n h ậ n v à h o ạ t đ ộ n g tri n h ậ n c ú a c o n n g ư ò i;
Trang 4Lý ĩo à n ThârtỊị / TọỊ) chi Khoa học Đ H Q C H K Khoa học X5 hội và N hân vân 24 (2008) Ư 8-Ĩ85 181
thí d ụ : c h ú ý , tri giác, h ọ c tậ p (le a rn in g ), ký
ứ c (trí n h ó -m c m o rr y ); tư d u y (th in k in g )
Với cách tic p cận m ó i n à y , các đ ơ n vị, các
p h ạ m trù n g ô n n g ữ căn p h ả i đ ư ọ c n g h iê n
cứu tro n g m ô ì tư ơ n g liên c ù a c h ú n g với s ự tri
n h ậ n và s ự g iả i ihích m a n g tín h ư i n h ậ n vể
các h ìn h th ứ c n à y p h á i tín h đ ẻ h s ự th a m gia
của c h ủ n g v à o các q u á tr ì n h tri n h ậ n v à tấ t cả
các d ạ n g h o ạ t đ ộ n g v ói t h ỏ n g tin
Đ iể m t h ứ h a i c ũ n g có v ẻ đ a n g iả n n h ư n g
k h ô n g k é m p h ẩ n q u a n tr ọ n g là c h ú n g la p h ả i
đ ứ n g t rẻ n q u a n đ i ế m h iệ n đ ạ i v ể tri nhận^ đ ẽ
p h à n tích, b i n h lu ậ n 0 trê n c h ú n g tôi đ ã nói
v ề hai c h ù " n h ậ n th ứ c " v à " tri n h ậ n " , b ả y g iò
c h ú n g tòi x in n ói th ỏ m v ề th u ậ t n g ừ "tri
g iá c" (p e rc e p tio n ) K hi n g h iê n c ử u n g ô n n g ữ
từ góc đ ộ tri n h ậ n , c h ú n g ta k h ò n g t h ế hiếu
tri giác n h u t r o n g tâ m lý h ọ c t r u y ể n ỉh ố n g coi
đ ó là m ộ t h ì n h th ứ c c ù a n h ậ n th ứ c (cao hơn
c à m giác) p h à n á n h trự c ỉiế p v à trọ n v ẹ n sự
v ậ t với đ ẩ y đ ú các th u ộ c tín h c ủ a nó N ỏ phái
đ ư ợ c h iế u t r o n g m ô i q u a n hệ với tri n h ậ n ,
tức là vói t h ô n g tìn, v ó i u i thứ c; thí d ụ a h ư
tro n g cách h iể u sau: tri giác v ế m ộ t cái gì đó
íức là trở n ê n b ic t đ ư ợ c h a y cỏ đ ư ợ c tri th ứ c
v ể nó (to b e c o m e a w a r e o r g a in k n o w l e d g e
of so m e ih in g )
C ẩn c h ủ ý r ằ n g n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n
k h ôn g chi cỏ c ác h tic'p c ậ n đ ỏ ì t ư ợ n g k h á c vói
n g ô n n g ừ h ọ c tr u y c n thống^ m à hộ p h ư ơ n g
p h á p c ú a n ó c ù n g có n h ỉẽ u đ i ể m k hác, v ể
m ặ t này, l ả m lý h ọ c tri n h ậ n cỏ v a i trò râ't
q u a n trọ n g , b ò i vì n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n đ ã
ừ n g d ụ n g nhC'Tig th à n h tự u c ủ a nó; th í dụ,
n h ừ n g k ế t q u ả n g h iê n c ử u v ế c ả m t h ụ thị
giác cùa t r ư ờ n g p h á i t â m lý h ọ c G e sta lt n h ư
là n g u y ê n lý tách b iệ t ‘‘hìn h" v à "nển" (fig ure/
g r o u n d se g re g a tio n ) đ â đ ư ợ c á p d ụ n g đ ể
k h à o s á t v ể n g ô n n g ử v à n h ữ n g q u á trìn h tri
n h ậ n k h ô n g g ia n c ủ a c o n n g ư ờ i, C h ă n g h ạ n ,
khi c h ú n g ta n g ắ m n h in m ộ t đ ô ì t ư ợ n g n à o
đ ó c ủ a th ê 'g iớ i x u n g q u a n h ta n h ư m ộ ỉ chiêc
xe m á y ( đ a n g đ ổ ờ c ạ n h c ơ q u a n ), xu h ư ớ n g
c h u n g là c h ú n g ỉa sẽ lá c h riêng n ó ra, ý n iệm
h o á n ó n h ư m ộ t " h ìn h “ nối b ậ í h ơ n h ẳ n v ể
p h ư ơ n g d iệ n tri g iác so vói "nến" là co q uan,
và s ẽ d i ễ n đ ạ t tìn h h u ố n g đ ó b ằ n g câu;
“ X e m á y (cùa nó) đ ế ỏ cạnh Viện
h ơ n là m ộ t c â u n g ư ợ c lại, n g h e lạ tai vì ch ọn
co q u a n V iện là m "hình*' v à xe m á y ”n ế n “ n h ư trong:
- ?Viện (N g ô n n g ữ học) ở cạnh xe m ả y của nó
3, vể khái n i ệ m " ỷ n i ệ m " (và ý n i ệ m hoá)
c ủ a n g ô n n g ữ h ọ c trí n h ậ n
N ế u n g ô n n g ử h ọ c Iru yến ih ô n g , ph i tri
n h ậ n lu ậ n , coi ý n g h ĩa là đôì t ư ợ n g n g h iê n
c ứ u q u a n t r ọ n g n h ấ t c ủ a nó, thì đ ò ì vó i n g ô n
n g ữ h ọ c tri n h ậ n - đ ó là: ý n iệ m (tiếng Anh:
concept).
ờ đâ y , m ộ t lẩ n n ữ a , c h ú n g tôi lại k h ô n g
d ù n g m ộ t ih u ậ l n g ữ đ ã q u e n th u ộ c là "k hái
n iệ m " đ ể d ịc h c h ữ " c o n c e p r , đ iể u n à y
k h ô n g p h ả i n g ẫ u n h iê n m à có lý d o k h o a học
c ù a nó
T a h ã y n h ì n s a n g n ư ớ c N g a v à ta có ỉh ể
th ả y ẩ n ý s â u xa c ủ a các n h à tâ m lý h ọ c và
n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n N g a tr o n g cách d ù n g
t h u ậ t n g ữ : m ặ c d ù tr o n g tié h g N g a đ à có
th u ậ t n g ữ “p o n ja tie " (m à ta q u e n d ịc h là
“k h á i niệm") n h ư n g h ọ k h ô n g d ù n g th u ậ t
n g ữ n à y , m à c h u y ế n t ự th u ậ t n g ữ tiê h g A n h
th à n h : kontsept, k o n tse p tu a rn ỵ i, c ố i đ ế dịch
ch o đ ư ợ c , c h o s á t cái tin h th ầ n tri n h ậ n của
c h ữ * co n c q y t"[ì\\.
T h ấ y đ ư ọ c đ i ể u đ ó , n ê n khi giới thiệu
n g ô n n g ữ h ọ c tri n h ậ n ò Việt N a m , c h ú n g tôi
đ ă có ý tứ c â n n h ắ c k hi chọ n d ịc h t h u ậ t n g ữ niệm ", n h ư đ ă thấy
Trang 5182 i ỹ Toàn Thân^ ỉ Tọ]ì chi Khoa hừc D H Q C H N , Khoa học X ã hội ĩứ Nhản ĩĩản 24 (2008) Ì7 8 'IS 5
Vậy thì *khái niộm " tro n g n g ô n n g u học
tru y c n th ố n g k h á c gi vó i “v n iệ m " tr o n g n g ò n
n g ừ h ọ c tri n h ậ n ? T h e o thiển ý ciia c h ú n g tôi,
có m á y đ iếm chính, q u a n trọ n g h a n cả n h ư sau
T ro n g n g ô n n g ừ h ọ c Iru y ể n th ốn g; th u ậ t
n g ữ “khái niộm" đ ư ợ c v a y m ư ợ n từ Lôgich
học v à ỉhưcmg đ ư ọ c nói đ ế n tro n g hai tr ư ò n g
hợp:
+ K hi n g ư ờ i la b à n đ ô h c h ứ c n ả n g th ế
h iệ n tư d u y c ú a n g ô n n g ử ; thí d ụ , s ác h n g ỏ n
n g ử h ọ c đ ạ i c ư a n g ò ta t h ư ờ n g viè't rằng:
k h ô n g có l ừ nào, câu n à o m à k h ỏ n g biêu hiện
khái niệm hay t ư tư ò n g ;
+ Khi n g ư ò i ta b à n đ ế n n g h ĩa “b iể u niệm "
(h a y “s ó bic’u") c ủ a tù , tứ c là với k h ả i n iệ m
m à từ b iê u hiện
Đ ỗ H ữ u C h â u t ừ n g n ói rât rõ: "T oàn bộ s ự
vật, hiện tư ợ ìĩg đư ợc phản ánh vào tĩc d u \/ cho các
k h á i n iệ m và các tlíuộc tinh dư ợc phảtĩ ánh vào
khái m êm thành các d ấ u h iệ u cùa khái n iệ m '\
"T h u ậ t n^ịữ nịỊÙ' ìĩ<iỊhĩa học hiện n a y lỊọi m ỗi dấu
hiệu (lôgic) đư ợc đư a vào V biểu tỉiệm là
m ật nét nt^hia" [12]
Đ iểu n ả v k h ò n g có gì lạ vì c h ú n g ía vô'n
th ư ờ n g hiểu k h á i niộm n h ư h ìn h íh ứ c p h à n
á n h ở d ạ n g khái q u á t nhẳ'ỉ các s ự vẵt, hiẻn
tư ợ n g ; v à q u a đ ị n h n g h ĩa ây có ỉ h ế th ấ y rá't
rõ tư tư ớ n g " p h ả n á n h lu ậ n " tr o n g lôgich
h ọ c tâ m lý học vả n g ô n n g ữ h ọ c tru y c n th ố n g
ỏ ta
N h ư n g ih ự c ra c ò n có n h ử n g cách q u a n
n iệ m k h á c thí d ụ , th e o O x fo rd D ic tio n a ry o f
P syc h o lo g y [13) thi " c o n c e p t" đ ư ọ c đ ị n h
n g h ĩa n h ư sau: " M ộ t biểu tượHịi tin h than, tĩf
tiỉởrĩg (ìd ea )ĩh a ỵ ý n g h ĩ (th o u g h t) tư ơ n g ứn<Ị với
m ột thự c the riêng biệt h a y m ội lỚỊĩ th ự c thề, hoặc
với các thuộc tinh điển m ẫu hay xá c định của
th ự c th ể hay lớp th ự c th ể ây, vôh có t h ể là cụ th ế
h a y ìà trừ u tirợng".
Đôì vói tâ m lý h ọ c v à n g ò n n g ữ h ọ c tri
n h ậ n , ý niộm Ir u ỏ c h ê t k h ô n g p h á i v à k h ò n g
chi là k ê i q u ả c ủ a q u á trìn h tư d u y , q u á trìn h
p h á n á n h thê*giói k h á c h q u a n v à o đ ã u ó c con
n g ư à i; m à n ỏ là sản p h ẩ m c ú a hOiit đ ộ n g tri
n h ậ n , n ó là cái chứữ đ ự n g ưi th ứ c h a y sự
h iế u biê”t c ủ a con n g ư ờ i v ể th e giới trê n co s ò
k in h n g h iộ m tử đ ò i n à y q u a đời kh ảc, n ỏ v ừ a
m a n g lín h n h â n loại p h ố q u á t v ừ a m a n g tín h
đ ặ c th ù d à n tộc (d o c h ỗ n ó g ầ n kô't c h ặ t chõ với n g õ n n g ừ v à v ă n h ó a c ú a d â n ìộ c đó) T ù khái n iệ m th e n c h ô t nà v , rnôi đi tới d ư ọ c
n h ữ n g k h á i n iệ m k h á c c ủ a tri n h ậ n n h u :
k h u n g tri n h ậ n , s ơ đ ổ h ìn h ản h , m ô h ìn h tri
n h ậ n , đ iê n d ạ n g v à p h ạ m trù h ó a , k h ò n g
g ia n tin h th ẩ n , T r o n g n g ò n n g ữ h ọ c tri
n h ậ n h iệ n n a y n ô i lê n hai cách íie p r â n khác
n h a u k hi n g h iê n c ứ u ý niộm : h o ặ c ỉh iê n vể
m ô ì q u a n hộ n g ô n n g ữ - v ả n h ó a h o ặ c th iê n vẽ
m ô ì q u a n h ệ n g ô n n g ữ -tri n h à n
C ủ n g cỏ t h ế nó i m ộ t cách k h á c là: nêu khái niộm là đ a n vị c ú a tư d u y thi ý n iệ m là
đ o n vị c ú a ý íh ứ c (tic n g Anh:
tư ơ n g đ ư ơ n g v ớ i Hếng N g a: soznanie; xin
đ ừ n g d ịc h n h á m c h ữ n à y th à n h " n h ậ n ih ứ c "
đ ế l ừ đ ó k h ả n g đ ị n h ý n iệ m là Ih u ộ c VC n h ậ n thức) C h ín h tro n g kh i n g h iê n c ứ u ý th ứ c íbẳnK n g ỏ n ngử), n g ư ò i ta phôi q tia n tă m đ e n các q u á tr i n h ý n iệ m h o á v à p h ạ m trù hoá th ê giới k h á c h q u a n , 0 N g a hiộn n a y đ a n g nối lên xu h ư ó n g n g h iê n c ứ u ý th ứ c (b ẳ n g ) n g ô n
n g ữ (jazy ko voe s o z n a n ie ) m à Ih à n h ỉ ố cô't lõi
c ủ a n ó liì tri th ứ c (znanie), là ý niệm
C ủ n g p h ả i n ói th ê m rằ n g t r o n g q u a n
n iệ m c ủ a m ộ t s ố n h à tâ m lý h ọ c v à n g ô n n g ủ
h ọ c tri n h â n , ý n iệ m k h ỏ n g chi đ ư ợ c biểu
h iộ n b ă n g từ , m à m ộ t ý n iộ m p h ứ c l ạ p có thỏ
đ ư ợ c b iế u hiện b ằ n g cả m ộ t câu T hí d ụ ,
n h ử n g c â u m à tr u y ề n th ố n g n g ữ p h á p
th ư ờ n g coi là " đ ổ n g n g h ĩa cú p h á p " (đ ư ợ c
p h á i sỉn h t ừ c ù n g m ộ t c ấ u trú c s â u , n h ư n g
k h á c n h a u ó câu trú c b ế m ặ t) th ự c ra c ầ n phải
đ ư ợ c coi là " d j n g h ĩa " n h a u v'ỉ đ ó là h a i cảch
Trang 6Lý Toàn ThÃn^ / TợỊf chi Khoíi học D H Q G H N , Khoữ học X â hội và NhĂn văn 24 (2008) i7$-lS5 183
"ý niộm h ỏ a " , hai '"cách lý giái'" k hác n h a u v ế
c ù n g m ộ t s ự tình, ỉhí dụ:
- Bilì actĩt a Wtilrus lo loì/cc "Bin g ử i m ộ t
c o n hài cSu đ ô h /c h o G ioi xơ"
• Bill ^cnt Ịoựce (ỉ ĩOỉìlrua "Bin g ử i G ioixo
m ộ t c o n hni cãu"
N é u câu t h ứ n h ấ t cỏ giới từ "to " đ è chi rõ
"ìổ\ đ i" ( p a th ) c ù a con h ả i c ẫ u v à lôì đi n à v là
cái p h ư ơ n g d iệ n c ủ a s ự ý n iệ m h o á d ư ọ c làm
nõi trội h o n n h ữ n g p h ư ơ n g đ iệ n c ò n lại; íhì
tro n g câu t h ứ h a i việc k h ô n g có gió i t ừ ''to''
cho th ấ y ý đ ịn h c ũ ã n g ư ờ i nói là m u ô h là m
nố i trội cái q u a n h ệ só h ử u c ú a Joyce đ óì vói
con hài c ấu , bòi vì khì c o n v ạ t h o à n th à n h
c h u y c n đi c ú a n ỏ thì n ò sẽ là tài s á n c ú a Joyce
{chứ k h ô n g cỏn là c ủ a Bill nữa)
C ác Sữ đ ổ h in h á n h (im a g e sc h e m a s) c ũ n g
là n h ừ n g s ự ý niộm h o á k in h n g h iộ m , v à ẩn
d ụ c ũ n g là m ộ t c ách ý n iệ m h o á k in h nghiộm
H ơ n n ử a ý n iệ m có t h ể đ ư ợ c b iế u hiộn
b ằ n g n g ỏ n từ và có th e k h ô n g M ộ t ý n iệ m
n h ư " tim đon"' nói v ể n h ữ n g ý n g h ĩ s â u kín
và x.â’u xa c ú a c o n n g ư ờ i, v ể n g u y ê n iàc, p h ả i
già đ ịn h s ự hiện tổn c ủ a m ộ l ý n iộ m k h á c nói
v ể n h ữ n g ý n g h ĩ th S m kín v à tò'ỉ đ c p c ú a con
n gứ ò i tu v nỏ k h ô n g đ ư ợ c " t ừ v ự n g hóa"
tro n g tiẽ h g V iộ l
Ý n iộ m c ũ n g b a o q u á t hcm, to à n d iệ n h ơ n
cái " n g h ĩa biêu n iộ m " củíì ịù , vi n ó hiộn th â n
tro n g tất c ả các cách s ử d ụ n g c ủ a t ừ (n gh ĩa
đ e n hay n g h ĩa b ó n g , b ìn h t h ư ờ n g h a y tu
từ, ) v à k h ô n g p h à i chi Iro n g m ộ t từ T ro n g
đ ịn h ngh ĩn v ẽ t ừ " c â y " c h ă n g hạ n , n g ư ờ i ta
(hư ờng chi đ ư a ra n h ữ n g th u ộ c tín h " c ấ n và
đ ủ '' n h ư là " g ic n g t h ự c v ậ t'', " c ó th ả n , lá rỏ
rột"; k h ô n g th à y ai nói đ ê h th u ộ c tín h chiẽu
cao cùa n ó (so vói c o n n g ư ò i, t h u ờ n g là cày
thì cao h ơ n ) N h ư n g n c u n h ư th è 'th ì ta k h ô n g
th ê hiếu đ ư ợ c cái c a sò íri n h ậ n gi c h o p h é p
ta diễn đ ạ t rằng:
- Có coĩi cò trê n câ]/ tre kia kìa
b ôi vì nẽ'u đ ó là m ộ t b ụi s im h a y b ụ i m u a thâ*p h ơ n con n g ư ò i thì c h ác la c h ú n g ta sẽ
p h á i nói khác, n h ư tr o n g m ộ t tiếu íh u y ế t tiế n g A n h d ự n g th à n h p h im nôi tiêng:
- TiẽhíỊ chim h ót t r o n g bụi m ận gai
C ẩ n c h ú ý rằ n g ý n iộ m c ò n g ắ n bó chắl chẽ với p h ạ m trù v à s ự p h ạ m trù hóa T h ế
g iới x u n g q u a n h t<i b a o g ổ m v ô s ố s ự v ậ t v à
h iệ n t ư ợ n g (n h u : th ú vật, cảy côì, m à u sắc,
h i n h dáng, ) m à c o n n g ư ờ i p h ả i n h ặ n diện,
p h â n loại (và đ ặ t te n c h o c h ú n g ) S ự p h â n loại là m ộ t q u á trìn h lin h th ẩ n (m e n ta l process) p h ứ c tạ p t h ư ờ n g đ ư ọ c g ọi là "sự
p h ạ m trù hoá*' m à s à n p h ấ m c ủ a n ó là các
p h ạ m ÌTÌẰ tri n h ậ n , h a y các ý niệm
4 v ể q u á n đ i ế m " 'tư ơ n g đ ố i l u ậ n " c ủ a n g ô n
n g ữ h ọ c trì n h ậ n
T r o n g các s ác h n g ô n n g ữ h ọ c đ ạ i c ư a n g ò
ta th ư ờ n g có th e g ặ p m ộ l luận đ iế m cỏ tinh
p h ố q u á t lu ậ n (u n iv e rs a lis m ) rằng: tư d u y {với n h ử n g k ế t q u à là k h á i niộm, p h á n đ o á n ,
s u y lỷ) là m a n g tin h n h á n loại, c ò n n g ỏ n n g ữ
m ớ i có tín h d â n tộc T ro n g n g ữ p h á p học
c h ứ c n ă n g lu ậ n , C a o X uân H ạ o là m ộ t n h à
p h ổ q u á t lu ậ n quyc'l i i ộ t ô n g viê't: " -.v à nếu
ta chap ìĩhận m ột phâìi nào qu nn ĩiiệm của E Sapir và B L W harf, cớ t h ể tư d u ỵ khác ìthau v ể
m ột s ự tìn h n h ư n g c á c h tr i g iá c c ủ a to à i
n g ư ờ i d ố i v ớ i h iệ n th ự c là m ộ t (c h ủ n g tôi
n h ấ n m ạ n h “ LTT), và dù h ệ ìhỏhg các ngôn n g ữ
có plĩãn chia t h ế g iớ i khác dcn đ â u dù nị*ử pháp của các ngôìì n g ữ có phân biẽì các
p hạm trù , các ch ứ c nủng, các sắc độ tìn h thái m ột cách khác nhau dêh đău, th ỉ c á c h c ả m th ụ
n h ữ n g s ụ tìn h c ủ a th ê g iớ i h iệ n th ự c v ã n n h ư
n h a u (c h ú n g tôi n h â h m ạ n h - L T T ) / ' (14)
R ât có í h ế la C a o X uân H ạ o v ẫ n đ ú n g !
N h ư n g s ự th ự c là t ừ 1991 đ ế n nay, đ ã 17 n ă m
Trang 7184 L ỳ Toàn Tỉiđỉi^ / Tạjy chi Khoa học D H Q G H N Khoa học X ã hội và Nhân ỈVỈII 24 (20()S) Ĩ78-Ĩ85
ỉrôi q u a , và đ ă có n h ữ n g lu ậ n chứng^ n h ữ n g
k iẽ h giâi k h o a h ọ c m ó i, k hiên c h ú n g ỉa phải
n g h ĩ lại, n g h ĩ th ê m v ể t ư tư ở n g p h ố q u á t lu ậ n
S a u đ â y là m ộ t ìh i d ụ ỉh ự c n g h iệ m tâ m lý
tiên h à n h n ă m 2005 6 Đ ạ i h ọ c M ic h ig a n (Mỹ):
27 s in h v iê n d u h ọ c n g ư ờ i T r u n g Q u ồ C
(14 n a m , 13 n ữ ) v à 25 sin h v iê n n g ư ờ i M ỷ và
T â y  u(10 n a m , 15 n ừ ) đ ư ợ c m ò i th a m gia
thí n g h iệ m : h ọ đ ư ọ c m ờ i v ả o m ộ t c â n p h ò n g ,
n g ổ i cách m ộ t m à n h ìn h (52, 8cm), m ắ t n h ì n
t h ẳ n g ( k h ô n g n h ì n s a n g hai b ê n ), đ a u c ũ n g
g iữ ỉh ă n g v à đ ư ợ c đ ội m ộ t chiếc m ũ đ ặ c b iệ t
có g ắ n c a m e r a đò th e o d ô i c h u y ê n đ ộ n g c ủ a
n h ẵ n cãu H ọ đ ư ọ c c h iế u c h o x e m lẩ n l ư ọ t 36
b ứ c ản h , có h ì n h m ộ t c o n v ậ t h a y đ ổ v ậ t (cải
th u y c n , m á y b a y ) trê n m ộ t p h ô n g n ể n n à o
đó, c ứ 03 g i â y m ộ t b ứ c Sau k hi x e m xong,
h ọ đ ư ọ c m ò i s a n g m ộ t p h ò n g khác, n g h i 10
p h ú t n h ư n g k h ô n g p h ả i đ ê ăn uôVig, m à đ ể
q u ê n đ i n h ữ n g b ứ c ả n h v ừ a x e m b ằ n g cách
là; h ọ đ ư ợ c y ê u cẵu là m tín h n h ẩ m vó i p h é p
tín h tr ừ đi 7 là p h é p I r ừ n h ấ m k h ó n h ấ t b ắ t
đ ẵ u t ừ 100 c h o đ ê n hết, đ ế b u ộ c b ộ n ă o c ù a
h ọ p h á i h o ạ i đ ộ n g rấ t ỉích cục S a u 10 p h ú t
đỏ, h ọ lại đ ư ợ c đ ư a đ i x e m tiế p các b ứ c ảnh,
với m ộ t c ác h th ứ c có k h á c đi n h ư sau: n g ư ờ i
la v ừ a chiẽU lại các b ứ c ả n h cù 100%, v ừ a xen
v à o c h iếu 36 b ứ c ả n h k h ỏ n g c ò n h o à n to à n
g iô n g n h ư c ũ m à có c h ỏ " m ớ i" là th a y đ ổ i
con v ậ t (h a y đ ổ vật) m ớ i trế n p h ô n g n ể n cu
h o ặ c n g ư ợ c lại th a y đ ố i p h ô n g n ế n m ó i tro n g
k hi c o n v ậ t ( h a y đ ổ v ậ t) v ẫ n n h ư củ N h iệ m
v ụ c ú a các s i n h v í ê n ^ h ử n g h iệ m v iè n là p h ả i
trả lời th ậ t n h a n h xcm h ọ đ ă n h i n th â y b ứ c
ả n h đ ó ó iã n c h ièu tr ư ó c h a y c h ư a ? K ê t q u ả
râ't th ú vị, h ó a ra là n g ư ò i p h ư ơ n g Đ ô n g v à
n g ư o i p h ư ơ n g T â y có "cách n h ì n Ihê^ giới"
k h á c n h a u ; cụ t h ế là: lú c b a n đ ẩ u h ọ đ ề u
g iố n g n h a u là n h ìn v à o p h ò n g (nển) c ủ a b ứ c
ả n h (m ấ t k h o ả n g 4/10 giây)^ n h ư n g s a u đ ó thì
k h á c • n ế u s i n h v iê n M ỹ n h in v à o đ ỗi tư ợ n g
t r u n g ỉâ m c ù a b ứ c ả n h ; thí d ụ là m ộ t c o n hồ,
v à h ọ b ă ỉ đ ẫ u n h ậ n d ọ n g n ó râ^t ìo, m ìn h vằn vện, tai trò n ; iKì sin h v ie n T r u n g Q u ô c lại chi
n h ì n q u a c o n hổ, còn s a u đ ó họ đ ế ý đc'n các
p h ẩ n k h á c c ù a p h ờ n g n c n b ứ c a n h n h ư có
v ũ n g n ư ớ c d ư ớ i c h â n con hổ, s a u n ó là m ộ t cây to D o đ ó , kh i đ ư ọ c xem các b ứ c ả n h lãn
t h ứ hai, sin h v iê n T r u n g Q u ố c k h ô n g n h ặ n ra
là b ứ c ả n h cũ n ế u ta th a y d ổ i p h ô n g n ẽ n c ủ a
b ứ c t r a n h (thí d ụ , th a y vì m á y b a y d a n g b a y trê n tròi, td lại c h o n ó đ a n g c h ạ y trẽ n d ư ờ n g
b ăng) S in h v iê n n g ư ờ i M ỹ v à T â y Ả u ỉhi
n g ư ọ c lại, h ọ dễ d à n g n h ớ là d ă th ấ y b ứ c ả n h
có m á y b a y này^ n h ư n g lại k h ó n ổi rõ là nó
đ a n g b a y trê n trời h a y d a n g đ ậ u ỏ s ả n bay
M ộ t tr o n g n h ù n g tác g iã c ú a thí n g h iệ m này,
R N i s b e t t c h o rảng: "D ư ờĩĩiỊ tỉh ư s ự khác nhau tron^Ị cách tiưp nhậĩí tlìôìĩg tiu từ ĨUÔÌ tnrờn^ị
x u n g (Ịnanh là h ệ quả của n h ữ n g ncrt vâ n hóa khác nhau m à con ngieời đư ợc giáo lỉục tro n g dó".
B ư ớc c h â n v à o đ ịa h ạ t cúa n g ô n n g ữ học tri n h ậ n , c h ú n g ta k h ô n g có con đ ư ờ n g n à o
k h á c là p h á i c h ấ p n h ậ n t ừ b ỏ m ộ t s ố giáo
đ i ể u đ ả rấ t q u e n Ih u ộ c c ủ a n g ô n n g ữ học
tr u y ề n th ố n g , và d ẫ n d ã n là m q u e n , h ọ c hỏi
n h ữ n g k h á i ni&m m ó i, th e n c h ố t c ú a tả m lý
họ c v à n g ô n n g ữ h ọ c Iri n h ậ n • đ ó c h ín h là
m ộ t tr o n g n h ữ n g c ò n g việc c ó th e đ ư ọ c coi Icì
"th ờ i s ự " c ủ a g ió i n g ô n n g ữ h ọ c c h ủ n g la
h iệ n n a y
Tài liệu t h a m khảo
[1] T rấ n V ản Cơ, N gòn n g ừ học tri nhận (ghi c h ó p và
s u y n g h ĩ), NXB K hoa h ọ c Xã hội, H à N ội, 2007 [2] N g u y ễ n H o i, H ộ h ìn h n h ậ n th ứ c tro n g n g h iê n
c ứ u n g ố n n g ữ , Tạp chi Ngốn n^tf, sô" 1(212), H à
N ộú 2W 7.
[3] D iệ p Q u a n B an, C o g n itio n : N h ậ n tri v à n h ệ n
t h ứ c C onccpt: Ý n iộm h a y k h àl nivm , TợỊy chi
N gôn ngữ, sỗ '2(225), H ả N ội, 2008.
Trang 8Lv Toàn llĩắỉig / Tajfchi Khoa học D H Q G H N , K)wa học X ã hội và Nĩiẵn vân 24 (2008) Ì78‘ ĩ85 185
[4| N Chomsky Linguistics and Adjnccnt Fields: A
P orson.il View , In The C hom sh/nn Turn (od by
Kashcv, A.) Oxford Univ Press Inc, New York,
1991
[5| R.L Siilso, Psỵchõío^u. Allyn and
Bacon, Inc Boston-London-Sydney-Toronto,
(Bản dịch tichg Nga 1992), 198S
ị6| Lý Toàn Thán^ ngừ học tri rìhậỉì: Từ ỉý
thui^éì đại arơìig đén thtrc tĩtiêh g Việt, NXB Khoa
học x«ì hồi Hà Nội, 2005
|7) A A L eontev, Psykhoỉingvistika, I^ d a teístv o
Akadcmip nauk, Moskva, 1997
|8) R M F ru m k m a , Psifkhoiingvistika, Iz d a tc lstv o
Academjo, Moskva, 2007
[9) w Croft, D.A Cruse, Cognitive Linguistics
Cambridge: Cambridge University Press, 2004
(10] V E van s, M- G rw n , Cogrfỉ/íi>e iinỊỊuistics: A n Introduction, E d in b u rg h : E d in b u rg h U n iversity
P ress U d r 2006.
(11] Z.D P o p o v a , I A Stern in, Kof^nitivnaja iingvistika, Izdatelstvo Vostok- Zapad, Moskva, 2007
(12] ĐỒ H ữ u C h â u , T ừ vự n g • ngừ nghĩa tiĩn g Vĩệt,
NXB G iá o d ụ c H è Nội, 1981.
(13] A.M Colman, A dictionary of PsỊ^choỉogỵ, Oxford Univ Press Inc., New York, 2006
(14] C a o X u â n H ạ o , T iỉh g Việt: Sữ thào n g ừ pháp chức năng, NXB K hoa h ọ c Xẵ hội, H à N ội,
1991-Rethinkừig about the key conceptions of
Congnitive Linguistics
Ly Toan Thang
V ietnam In s titu te o f Lexicography and Enq^clopedia - V iO L E ,
Ĩ Lieu Ciai, Ba D inh, H anoi, Vietnam
In th e co ntext o f p r e s e n t ling uistics in V ietn am , th e a im o f th e c u r r e n t p a p e r is to d iscu ss
s o m e d ifferences in V ie tn a m e s e lin g u is ts 's c o n c e p tio n s of th e C o g n iH o n a r d th e C o g n itiv e Linguistics, u is h o p e fu l ỉh a t t h r o u g h c lear d e fin itio n s a n d in te r p r e ta tio n s o f th e key notions,
su ch a s th e object o f c o g n itiv e linguistics, " c o n c e p t" a n d " c o n c e p tu a liz a tio n " , a n d "linguistic relaiivity", th e m a in th o u g h ts o f c o g n itiv e lin gu istics w ill b e u n d e r s t o o d a d e q u a te ly a n d in unified m a n n e r b y V ie tn a m e s e linguists