Nói bara khài niéra néu Irén, kèl hgp vói noi dung ban càp Ihài àp Ibi, Ihài àp thói 1 ràn là loai ruòng dal phong càp, duge Iriéu dình lày tu ruòng còng làng xà ban cho eàe vuong bau',
Trang 1CHIÉN LtTOC PHÒNG THÙ DAT NUÒC QUA HE THÓNG THÀI ÀP
THÒl TRAN (THÈ KY XHI - XIV)
Nguyén Thi Phuang Chi
l M ò d à u
Khài niém Ihài àp dugc néu trong Tir dièn Man - Vlét duge eoi nhu nhùng chi dàn quan trgng khi nghién eùu ve Ihài àp thói Tran, theo dò, "77za/ àp là phàn dàt cùa mài nhà quy toc duac vua càp rlèng cho" [ Dào Duy Anh 1996: 360]
Nói bara khài niéra néu Irén, kèl hgp vói noi dung ban càp Ihài àp Ibi, Ihài àp thói 1 ràn là loai ruòng dal phong càp, duge Iriéu dình lày tu ruòng còng làng xà ban cho eàe vuong bau', quy toc trong hoàng toc va nhùng nguói duge ban quòc tinh (dugc ban hg Tran)
Mot loai dal phong nùa nhung khòng dugc eoi là Ihài àp raà duge eàe nhà
nghién eùu ggi thòng nhàt là thang móc àp (àp Ihang móe, Ihye àp) Loai này, Iriéu
dình phong cho nhùng nguói co còng (nhu tuóng quàn Nguyén Khoài) hoac eàe thành vièn trong hoàng toc bi màc tòi (nhu Tran Lièu), hoàng bau hi giàng (nhu Thién Cyc còng ebùa) Hai loai này - thài àp va àp thang raòe dèu là dàt duge Iriéu dình phong càp nhung khàe nhau ve dòi tugng dugc huóng
Thài àp - dièn trang là raòl trong ba che dò dac biet cùa nhà Tran
Nhùng còng Irình nghién eùu ve nhà Tran dén nay dà co khà nhièu Càc còng
Irinh Ihuóng di sàu vào eàe vàn de ehòng ngoai xàra, kinh té, chinh tri, vàn boa - xà
bòi va niy Ihuàl Trong dò, thài àp cùng dà co mot so luàn vàn de càp duói góc dò
là bòng lòe cùa eàe quy toc Tran va ehùng raye nào dò két hgp viée ban càp ruòng dàt - thài àp vói yéu lo quàn sy
Cho dén nay, nguòn tu liéu lièn quan dén thài àp tàn raan trong eàe ho chinh
su, tu liéu rainh chuòng, tu liéu khào co hgc, tu liéu ó eàe dia phuong va dièn dà thyc té cùa làc già
*PGS.TS., ViènSùhge
1 Vucmg hàu, theo che dò nhà Ly Ibi càc hoàng tu dugc phong làm vucmg bau Càe hoàng nCr
làm còng chùa vào nàm Nhàm Thìn - 1052, (Dai Viét su ky toàn thu (vièt tàt là DVSKTT), 4
tap, Ha Nói, Khoa hoc xà bòi (viét tàt là KHXH), 1972,1: 226
2 Ba che dò là: Che dò thài àp - dién trang; che dò hòn nhàn nói tòe; che dò Thài thugng hoàng
Trang 2VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU
1 Trong càc bó su co Mot trong eàe bò su eó, quy nhàt hién nay là Dai Vièt su
ky toàn thu Ibi vàn de thài àp ehi dugc nhàc din vón ven eó raày dòng: "Che dò nhà Tran càe vuang hàu dèu àphù de à huang cùa mình, khl chàu hàu mài dén kinh su xong vtée Igl ve nhu Quòc Tuàn à Vgn Klép, Thù Dò à Quàc Huang, Quòc Chàn à ChiLinh " [DVSKTT 1971: 34] San dò, sàeh Khàm dlnh Viét su thòng giàm cirang muc cùa Quòc su quàn Iriéu Nguyén cùng chép lai vói nói dung tuong ly
2 Trong vàn tich eó nhu bài "Hìeh tuàng sT (Du chu ly tuóng hi eh vàn) cùa
Tran Hung Dao Trong bài này, thài àp duge Hung Dao Dai vuang Tran Quòc 1 uàn néu lén trong vào thói dièra truóc khi quàn dàn Dai Viét lièn hành cuge khàiig ehién
ehòng quàn xàra luge Mòng - Nguyén làn thù hai (1285): " Chàng nhìrng thài ap cùa ta khóng con ma bang lòe càc ngual cùng thuóc ve tay kè khàe" va " chàng nhung thài àp cùa ta mài mal vung ben ma bòng lóc càc ngual cùng suòt dai tàn huang'' [Tha vàn Ly - Tran 1989: 391-392]
3 Tu liéu mlnh chuóng "Bài mlnh trén chuòng Thòng Thành quàn" a Bach
Hac thói Tran là tu liéu duy nhàt cho bièt thài àp con duge phong cho càc truóng còng chùa raà trong DVSKTT khòng he ghi chép dén vàn de này Theo bài niinh chuòng néu trén Ibi vùng huong Bach Hac thói Tran (tuong duong vói huyén Bach Hac thói sau, nay là huyén VTnh Tuóng, tinh VTnh Phùe) là vùng dàt thuòc do truóng còng chùa Thién Thuy cai quàn Sau khi Thién Thuy chét, dal dai huong dàn lai do truóng còng chùa Thién Chàn cai quàn [Flà Vàn Tàn- Pham ITii Tara 1966: 25-32]
4 Tu liéu khào co hgc Trong nhùng nàra qua, tu liéu khào co hgc cho dù là
khòng nhièu nhung da cung càp iihihig bang ehùng quy già va xàc thyc giùp cho tòi
eó thè tu dò phàe thào mò hình thài àp thói Tran Tòi muòn nói dén tu liéu khào co
hoc duy nhàt lién quan dén thài àp là két qua dién dà va thàm sài Kiép Bac làn thù hai cùa làc già Tàng Ba Floành [Tàng Ba Hoành: 1996, 172-174]
5 Càc sàch dà xuàt bàn Vàn de thài àp duac nhàc dén nhu là dèi tugng nghién eùu ve ruóng dàt mang tinh chuyén sàu càn phài kè dén tàc phàm: Che dò ruòng dal ó Viét Nam thè ky XI- XVIII, tàp 1: The ky XL - XV cùa tàc già Truang Hihi Quynh Trong còng trình này, tàc già dà chi ra mot so làng xà vón là thài àp cùa càc vuang hàu thài Tran [Truang Hihi Quynh 1982, I: 109] DI tich mot so thài
àp con duac càc tàc già Phan Dal Doàn trình bay sàu han trong cuón Dai cuong lich su Vièt Nara, tàp I [Truang Him Quynh (Chù blèri)- Phan Dal Doàn- Nguyén Cành Mlnh 1998: 182] Nhung nhùng còng trlnh dò lai chua eó dlp bàn ve ehién
r f r luge phong thù dàt nude qua he thòng thài àp
6 Tu liéu lini à dia phuang va dièn dà lime té cùa tàc già Di tich càe thài àp
ó càe dia phuang con lai dén ngày nay, eó thè nói là rat il Co khu vyc thài àp dà
Trang 3CHIÉN LLfOC PHỊNG THÙ DÀT NUỊC
dugc càc nhà su hgc ĩ dia phuang khào sài, suu tara va luu giù hién vài lai bào làng
tinh Co thài àp, da duge ềe nhà khào co hgc dào thàm sài va buĩc dàu eĩ mot so
tu liéu Co thài àp do ehùng tịi thu thap tu liéu trong qua trình di dién dà thyc té Co
thè ké dén DI tich mot thài àp thài Tran à Ha Nĩi [Dàng Kim Ngge- Nguyén Thi
Dan 1979], Di tich Tran Quoc Tàng à Ha Nam Ninh [Nguyén Vàn Trị 1985], Thài
àp cùa Thuang tuàng Thài su Chlèu Mlnh Dai vuang Tran Quang Khài [Dào Dình
Tùu- Dang Vàn Nhién 1996: 278-290], Tran Hung Dao vài càn cu Vgn Klép [Tàng
Ba Hồnh 1996: 270 - 273], Nhùng di tich eĩ lièn quan tal cịng chùa Tran Thi
Nggc Mot, trléu Tran [Dàng Cịng Nga 1986], Thài àp Ké Làm cùa Vàn Hué vuang
Tran Quang Trléu [Nguyén Thi Phuang Chi 2002], Vài net ve thài àp Vàn Trlnh
cùa Tran Nhàt Duàt [Nguyén Thi Phuang Chi 2004: 14-20]
Nhùng tu liéu néu trén thyc sy là quy già khi nghién éu ve thài àp Tuy nhién,
do pham vi, dịi tugng nghién éu eĩ nhìrng ráe dị khàe nhau nèn chua eĩ tàc già
nào ké cà trong nuĩc va nuĩc ngồi nghién éu ve ehién luge cùa nhà Tran qua he
thịng thài àp Nèn, dị chinh là vàn de dal ra va càn giài quyèt trong bài vièt này
2 He thĩng, quy mị thài ap
DVSKTT ehi cho bièt ngàn ggn ve dia bàn dugc ban càp cho càe quy toc, dị là
càc huang Van Kiép, Quàc Huong, Chi Linh: "Che dị nhà Tran càc vuang hàu dèu
à phù de à huang cùa mình, khi chàu hàu thi mài dén Kinh su, xong vlée lai ve
r r f r f > Nhu Quịc Tuàn à Vgn Kiép, Thù Dị à Quàc Huang, Quịc Chàn à Chi Linh, dèu
r/?écà" [DVSKTT 1971: 34]
Phan Huy Chù cùng ghi ve dièu dị nhung eĩ bị sung thém Chiéu Vàn ị
Thanh Hĩa, Quịc Khang ĩ Dièn Chàu: "Vuang hàu trléu Tran duac ma phù de dèu
ed trai rlèng à huang Khl eĩ le vào chàu thi tal kinh, xong vlée lai ve phù de (nhu
r f r r f Thù Bĩ à Quàc Huang, Quịc Tuàn à Vgn Kiép, Quĩe Chàn à Chi Linh, Chiéu Vàn
à Thanh Hồ, Quoc Khang à Dièn Chàu) Nguài nào duac trléu làm tuàng mài à
kinh su, khl ày dàt à khịng dlnh hgn" [Phan Huy Chù 1992, II: 549^
Thĩi gian phàn phong va so lugng thài àp là bao nhièu? Rat tièc, cùng khịng
duge ghi raịt chùt nào trong DVSKTT rầ ĩ day chi cho bièt dịi dièu ve dịi tugng
dugc phàn phong thài àp va mot so dia dièra thài àp kiéu nhu: "Quịc Tuàn à Vgn
Kiép, Thù Dị à Quàc Huang, Quịc Chàn à Chi Linh", "Chiéu Vàn à Thanh Hồ,
Quịc Khang à Dièn Chàu " nhu dà néu trén Trong nhièu nàm qua, két hgp càe
nguịn tu liéu, két qua nghién éu va dièn da thyc tè, tịi da he thịng duge 15 thài àp
nhu thè hién ĩ bang 1
Trang 4VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU
Bang 1: He thóng càc thài ap thòi Tran
Vàn Hué vuang Tran Quang Trièu
Thugng tuóng Tran Khài Chàn
Nhàn Hué vmmg Tran Khành Du
Thài su Tran Thù Dò
Chiéu Minh Dai vuang Tran Quang Khài
Tu(3ng quòc Thài ùy Tran Nhàt Hao
Hung Nhugng vuang Tran Quòc Tàng
Phàn bó
Bach Hae, VTnh Phùe
Huyen Già Làm, Ha Nói
Quàn Hai Bà Trung, Ha Nói
Huyén Duy Tièn, tinh Ha Nam
Huyen Bình Lue, linh Ha Nam
Huyen Bình Lue, tinh Ha Nani
Huyén Hung
Ha, tinh Thài Bình
Huyén VTnh Bào, Tp Hai Phòng
Dàc dièm cff bàn Khóng thày chép trong chinh su, nhung duge ghi trong minh chuòng Nay khóng con dàu vét Hién nay, ó dia phuang con lim giù dugc mot so tu liéu vàn hóa phi vài thè lién quan dén su tón lai eùa thài àp
Hién con dén thò Tran Khài Chàn ó Hoàng Mai, phó Truang Dinh, quan Hai Bà Trung, Flà Nói
Hién con Thàn tich Nhàn Hué vuang Tran Khành
Du à làng Vgng Trung va
dèn Ihó
Nay con dén thò b làng
Thành Thi, xà Vù Bàn, huyén Bình Lue, tinh Ha Nam
Dén thò hién con ó xà My Thành, huyen Bình Lue, tinh Ha Nani
Tén Nóm là làng Dàng, xà Hoàng Due Hién khòng con dàu vét
Duge ghi tvong DVSKTT
1971: 70
Trang 5CHIÉN LLTOC PHÒNG THÙ DAT NLTÒC
Tran Khàe Chung
Hué V5 vuang Quóe Chàn
Hung Dao Dai vuang Tran Quóe Tuàn
Thugng luóngTràn Phó Duyét
Chiéu Vàn vuang Tran Nhàt Duàt
Tinh Quóe Dai vuang Tran Quòc Khang
Hung Vù vuang Tran Quóe Nghién
Huyén Dòng Triéu, Quàng Ninh
Huyén Chi Linh, tình Hai Duang
Huyén Chi Linh, tinh Hai Duong
Huyén Chi Linh, Hai Duong
Huyén Quàng Xuong, tinh Thanh Hóa
Dién Chàu, Nghé An
Nay là Thành phó Ha Long
Dugc ghi trong Bla dàt
Tam Bào nùi Thién Liéu " (Bla ve dàt Tam Bào nùi Thién Liéu - Thién Liéu san tam Bào dia) duge tìm
thày trén nùi Thung (xua ggi là nùi Thién Liéu), ó
xà Yèn Due, huyén Dòng Triéu, linh Quàng Ninh nàm trong day nùi Yèn Tu Hién con Dén thò ò xà Vàn An (nay dà làch ra thành xà Chi Minh
Dà duge càc nhà khào eó hgc dào thàm sài Nay con Dèn thò Kiép Bac ó huyén Chi Linh, Hai Duong
Nay khóng con dàu vét
Hién nay con Dén thò Chiéu Van ó nùi Vàn Trình (Nggc San), huyén Quàng Xuong, tinh Thanh Hóa
Dugc ghi trong DVSKTT
1971, Cuong muc va Dgì
Nam nhàt thóng chi, tàp lì
(HàNòi: KHXH, 1972), H: 142
Hién con dén Ihó ó phia Tày nùi Bài Tha, dang duge su dung làm truóng hgc cùa Truóng PTCS Ha Long (UBND thành Phó
Ha Long dang eó ké hoaeh trùng tu va phuc hói di tich vàn hóa này)
Trang 6VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU^
So- dò sy phàn bò thài ap thòi Tran
«ific «Ai yiir
cuòi i)é\ TKAtf
Nguòn bàn dò: Dào Duy Anh: Dàt nuòc Viét Nam qua càc dai, Nxb Thuàn Hóa,
Hué - 1994 Dia danh trén bàn dò là dia danh thói Tran
Ghi chù: Vi tri càe thài àp duge the hién trén bàn dò bang càc sé thù tu:
1 Thài àp cùa càe truóng còng chùa ó huong Bach Hac (nay Ihuóe Viét Tri, Vìnli Phùe)
2 Thài àp Ké Làm cùa Vàn Hue vuang Tran Quang Trièu ó Già Làm, Ha Nói
3 Thài àp Ké Ma cùa Thugng tuóng Tran Khài Chàn (nay thuóc quàn Hai Bà Tnmg,
6 Thài àp Dòc Làp cùa Chiéu Minh Dai vuang Tran Quang Khài (nay con dèn ihò ó
xa My Thành, huyén Bình Lue, tinh Ha Nam)
7 Thài àp Duong Xà eùa Thài ùy Tran Nhàt Hao (nay thuòc huyén Hung Ha, tinli Thài Bình)
8 Thài àp TTnh Bang eùa Hung Nhugng vuang Tran Quòc Tàng (nay thuóc huyen Vinh Bào, Tp Hai Phòng)
9 Thài àp Dòng Trièu eùa Tran Khàe Chung ò huyén Dòng Trièu, tinh Quàng Ninli
10 Thài àp Chi Linh cùa Hué v5 vuong Quòc Chàn (nay thuóc huyén Nam Sàeh, linh Hai Duong)
Trang 7CHIÉN LUOC PHÒNG THÙ DAT NLfÒC
11 Thài àp Van Kiép eùa Hung Dao Dai vuong Tran Quóe Tuàn (nay thuòc huyén Chi Linh, tình Hai Duong)
12 Thài àp eùa Tran Phó Duyét ó Chi Linh, tình Hai Duong
13 Vàn Trinh, thài àp eùa Chiéu Vàn vuong Tran Nhàt Duàt (nay thuòc huyén Quàng Xuong, tình Thanh Hóa)
14 Dien Chàu, thài àp eùa TTnh Quóe Dai vuong Tran Quóe Khang (nay thuge huyén Dièn Chàu, tình Nghé An)
15 Hong Gai, thài àp cùa Hung Vù vuong Tran Quóe Nghién
r
Quy mò thài àp
Vè quy mò thài àp nhu thè nào con eó nhùng y kièn khàe nhau Co y kièn cho
ràng, quy raò thài àp ròng lón Co y kién cho ràng, phara vi thài àp khóng làn, thòng
Ihuóng chi bang raòt xà bay raòt làng Càc y kièn dò lai chua dua ra nhùng càn eù
de ehùng rainh Theo nghién eùu cùa tòi, thói àp là mot vùng co quy mò ròng làn,
dya trén mot so can eù sau:
- Thù nhàt, dya vào ghi chép trong DVSKTT: "Càc vuang hàu dèu àphù de à huang cùa mình" Mot chùt tu liéu trén ggi mó cho ehùng tòi khi tira hièu vè quy
mò cùa thài àp dya trén càp chinh quyèn "huong" Càp "huong" thòi Tran tuong duong vói càp nào trong càc càp: phù Io, chàu, huyén, xà? Khó khan là khòng eó
tu liéu nào cho bièt càc càp chinh quyèn thói Tran thòng thuòc nhau Chi mài dèn
1397, DVSKTT mói cho biét cu thè càe càp chinh quyèn Ig thuòc: buyen va lo eoi phù, phù coi chàu, chàu eoi huyén Càp chinh quyèn "huong" là càp duge nhà Tran coi trgng su dyng Vi dy nàm 1297, duói thói vua Tran Anh tòng, nlià Tran chinh thùe "dòi giàp làm huong", nhung truóc dò càp "huang" dà dugc su diing tuong dòi phó hién va là càp ó trén càp xà Trong lai bàn eùa Ngò ST Lièn khi
lò-phù-ehàu-vièt vè càc vuong hàu thói Tran, òng dà dùng càp "huong" de ehi vi tri càc phù de
nhu Quòc Tuàn ó huang Van Kiép, t h ù Dò ó huong Quàc Huong, Quóe Chàn ó huong Chi Linh Quàn linh Ibi ggi là "huong binh" thò bào Bò lào ó càc huong, ggi
là "huong lào" [DVSKTT 1971: 34]
Nàm 1262, nhàn viéc Thugng hoàng Thài Tòn ngy dén hành cung Tue Màc Ibi su chép: "DÓi huong Tue Mae làm phù Thién Truóng", sy nàng càp chinh quyèn cùa Tue Mac tu "huong" lén thành "phù" de tuong xùng vói tara chinh tri eùa nò vói Thang Long Tu liéu này cùng cho ehùng ta thày dugc càp "huong" chi sau càp phù, lo, ma phù, lo thói Tran là càp chinh quyèn tuong duong, dòng thói là càp hành chinh cao nhàt ó dia phuang Theo bài minh ó Thòng Thành quàn thói Tran
Ibi Bach Hac (cà vùng Viét Tri) là "huang"
càp "huang" thói Tran khà lón, eó thè khòng bang càp huyén hién nay nhung
nò eó thè tuong duong vói pham vi vài xà Theo van bia "Dai Viét quòc binh hgp
Trang 8VIÈT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TlT
huong, Thiéu Long ty bi" ó thòn Miéu, xà Tara Hiép, huyén Phùe Thg, Ha Noi duge khàe vào dàu thói Tran thi huong Binh Hgp bao gòra phara vi lành thó càe xà Tara Hiép, Tara Thuàn, Hiép Thuàn, Lién Hiép thuòc huyén Phùe Thg ngày nay, tuong ùng vói hai long Thugng Hiép va Ha Hiép eùa huyén Yèn San, phù Quóe Gai thói Nguyén [Phara Thi Thoa 1990: 43]
Càe vuong hàu cai quàn nhùng thài àp, vói phara vi ròng lón, ta co thè hình dung thài àp cùa Tran Khài Chàn kéo dai tu Ò Càu Dèn hién nay dén tàn Yèn So (Thanh Tri) Thài àp eùa Vàn Hué vuong Tran Quang Trièu bao gòra cà mot vùng huyén Già Làm, giàp vói Thuàn Thành (thuòc tinh Bàc Ninh) Thài àp cùa Tran Quóe Tuàn bao gòra cà vùng Kiép Bac Hién nay, da so càc chù nhàn eùa thài àp dèu eó dèn thó ó làng Nhùng làng vón duge chgn là noi thó ly cùa càe vuong hàu
qui toc sau khi hg qua dòi là nhùng làng raà phù de xày dyng ó dò Nhùng làng ày
khòng thè là dai dién cho quy mò cùa càe thài àp
- Thù hai, ehùng tòi dya trén co so so quà« "vuang hàu già dòng" dugc huy
dòng trong khàng ehién ehòng ngoai xàm Sy ghi chép eùa su eù vè dòi quàn
"vuong hàu già dòng" khà phong phù Mot Hoài Vàn hàu Tran Quóe Toàn mói 15
tuoi raà dà eó trong tay dòi quàn hon raòt ngàn nguói Nani 1284: "Hung Dgo vuang vàng mènh dièu quàn dàn càc lo Hai Dòng, Vàn Tra, Ba Dlém, chgn nguàl mgnh khóe làm quàn tlèn phong, vugtt blèn vào Nam, thè quàn dà hai nói: eàe quàn nghe thè, khóng quàn nào là khóng dén tu hgp Vua làm tha de a cuoi thuyén ràng:
"Cói-ké Cini su quàn tu ky, Hoan Dién do tón thàp vgn binh " (Cól-kè vlée cu ngiml nèn nhà; Hoan Dién hdy con muàl vgn quàn)" [DVSKTT 1971: 56] Ricng quàn cùa bón vuong (trong dò eó 3 nguói là con eùa Hung Dao vuong) dà triéu làp dugc con so lén tói 20 van: "Hung Vù vuang Nghién, Minh Hién vuang Udt, Hung Nhuang viamg Tàng, Himg Tri vuang Hién dèe sudi quàn càc xù Bang Ha, Na Sdm (sua là Na Nggn ) , Tra Huang, Yèn Sinh^, Long Nhàn^ còng 20 vgn quàn dén hgp ò Vgn Kiép, theo su dièu khlén cùa Hung Dgo vuang" [DVSKTT 1971: 56] Nhu vay,
eó thè thày duge quàn so cùa càc vuang hàu khòng phài nhò DT nhién, trong so dò khòng loai trù sy thara già cùa quàn càc lo Tuy nhién, dièu dò cho thày dugc phàn nào pham vi ròng lón eùa thài àp Bòi vi, néu thài àp chi bang mot xà bay mot vài làng Ibi khòng thè huy dòng dugc so quàn dòng dén nhu vay Hon nùa, va quan trgng là tich trù luong thyc trén so ruòng dàt nhò khòng thè dù de nuòi song dòi quàn raà lue thói bình làm nghé nòng, trong thói ehién là linh dòng nhu thè
1 Na Ngan: nay là huyén Lue Nggn, tinh Bàc Giang)
2 Yèn Sinh : nay là huyén Yèn Hung, tinh Quàng Ninh
3 Long Nhàn : nay là huyén Phuang Nhàn, tình Quàng Ninh
Trang 9CHIÉN LLTOC PHỊNG THÙ DAT NUỊC
- Thù ba, qui toc Tran rat chuịng dao Phài va dà eĩ nhièu nguĩi cùng nhièu
ruịng va nị cho chùa So lugng ruịng dal hg cùng vào chùa bồn tồn tuy thuịc vào chù So lugng khịng nhàt thiél dịng loai Co nhièu loai nguĩi cùng lién, ruịng vào chùa Trén Ibi tu vua dén vuong hàu, quan lai, duĩi dèn ềe bang dàn, khịng ai
là liée lién cùa cùng vào chùa: "Trén thi vuang cịng, duài dèn dịn thuàng, he bĩ thi vào viéc nhà Phot thi dù dèn hèt tièn cùng khĩng xèn tièc" [DVSKTT 1971:
161] l a thày, Vàn Hué vuong Tran Quang Triéu cùng hon 1.000 màu ruịng va hon 1.000 nị cho Thièn vién Quynh Lara Ịng con cùng cho quàn Thịng Thành 250 quan lièn va 50 lang bac de due chuịng Thyc té, ịng phài eĩ gap nhièu làn so ruịng nhu thè Rat eĩ thè ngồi so ruịng dal thài àp ĩ Già Lara, Tran Quang Triéu con eĩ dièn trang rầ ta khịng dugc biét qua su sàch chàng va so ruịng cùng vào chùa phài chàng lày lù ruịng dàt thuịc dién trang cùa ịng (?) Tran Quịc Khang xày phù de long lày qua ráe, sg vua tri tịi raĩi tị tugng Phài làra chùa Day cùng
là hình thùe cùng tièn éa vào chùa Chùng tị, hg phài eĩ nhièu ruịng dal, tièn éa mĩi eĩ thè cùng nhièu ruịng, nhièu nị va cùa cài cho chùa dèn thè Dièu dị, eĩ thè
nhàn dinh ràng, ềe vuong hàu qui toc huĩng tị thuè trén bĩ phàn ruĩng dàt rịng làn, mĩi eĩ thè tich trù dugc nhièu éa cài de ehi phi vào nhùng boat dịng phi san
xuàt vĩi so lién, ruịng va nịng nị nhièu nhu vay
Thù tu, dya vào sy ghi chép cùa su é vè lyc lugng lao dịng song trén vùng
dal dugc phong làm thài àp Triéu dình ban càp thài àp tue là phong càp dàt dai cùng ho nịng dàn song trén pham vi dàt dai dị Vi thè lyc lugng lao dgng trong thài
àp phàn lĩn nguyén là nịng dàn ty canh (liéu nịng) va so il hon là nịng nị, nị ty nhùng nguĩi khi eĩ cịng vice Ibi theo hàu chù, con lue rịi rài Ibi lao dịng san xuàt Nhu chùng ta dà biét, thĩi Tran, kinh té ty càp, ty tue dịng vai Irị chù dao Tuong ùng vĩi co càu kinh té này Ibi sy phàn bị lao dịng cùng duge tị chùe cho phù hgp Trong lire lugng lao dịng eĩ thè ehia làra nhièu ngành nghé Ngồi viéc chàn nuịi, Irịng Irgl, dành cà, con eĩ càe nghé khàe nhu nghè raịe, nghè.rèn, due dịng, san xuàt dị gịra, gaeh ngĩi, nung vĩi, dan lai, nuịi tara, del vài lua, raay va, v.v Mĩi ngành nghè san xuàt eĩ thè eĩ nhièu co so, de dàra bào vàt chat cho cuge song hàng ngày va eĩ thè trao dịi trén Ibi truĩng
-Mot bị phàn nịng nị, nị ty làra cịng viéc phi san xuàt nhu phuc vy cho chù
va già dình hg nhu theo hàu, giat giù, nàu nuĩng, quél dgn nhà éa, làra vuĩn, hàu Irà nuĩc, v.v Chùng ta biét ràng lyc lugng theo hàu chù khịng phài là nhị, nhu ghi chép éa su é, dịng Ibi raịt nghìn nguĩi, it Ibi raịt tràra nguĩi lùy theo chùe luĩc lĩn nhị Co thè nĩi, thĩi Tran, lyc lugng già nị, nị ty ĩ cà hai bị phan: san
xuàt va phi san xuàt khà dịng Nhièu sy kièn nĩi lén dièu dị Mot quan chùe cao
càp ra ngồi duịng lue nào cùng eĩ dèn ngàn nguĩi theo hàu, dù bièt so lugng lao
Trang 10VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN Ttìlf TU
dòng phuc vy trong nhà dòng nhu thè nào Sàeh Tam té thirc lue ghi Tran Quang
Trièu eó lue cùng vào chùa hon raòt nghìn nò Dù thày, trén thyc té Tran Quang Triéu phài eó so lugng nò dòng hon thè
Thài àp thài Tran là bó phàn ruóng dàt duac phong trén pham vi ròng làn, khoàng vài xd Quy mò cùa thài àp ròng lón raói ly giài duge vi sao trong eàe cuge
khàng ehién ehòng quàn xàra luge Mòng - Nguyén, càc thài àp là nhùng càn eù dja cung càp sue nguói, sue eùa cho ehién tranh
3 Chién luge phòng thù dàt nude qua he thóng thài àp
Tu vi tri eàe thài àp trén bàn dò, cho thày, càc thài àp dèu nàra ó nhùng dia
bàn trgng yéu cùa dal nuóc
Duói trièu Tran, phuang lién giao thòng duge trién khai nianh raé \ à ea bàn
bang duòng song Va, két qua nghién eùu vè thài àp cho thày raòt dac dièm là eàe
thài àp dèu ó ngà ba song thói Tran Vi du:
- Thài àp cùa Tran Thù Dò, vùng Quàc Huong nàm ó vùng ngà ba song Chàu, song Sàt
- Thài àp cùa Hung Dao vuong ó Van Kiép nàm ó vùng Lue Dàu giang, 6 song bòi ty Dò là song Càu, song Duòng, song Thuong, song Kinh Ihày, song Thài Bình va nhành eùa song Thài Bình chày vào huyén Lang Tài (Bàc Ninh)'
- Thài àp eùa Tran Quang Khài ó ngà ba song Vi Hoàng va Ninh Giang
- Thài àp eùa Vàn Hué vuong Tran Quang Trièu ó Già Làm (Ha Nói) nàm ó ngà ba song Thién Due va song Dàu
- Thài àp cùa Tran Khài Chàn ó Ké Ma nàm ó ngà ba song Kim Nguu, song Set (ó Thanh Tri)
- Thài àp eùa càc truóng còng chùa ó Bach Hac (Viét Tri - Phù Thg) nàm ó vùng ngà ba song Hong va song Lo
Ngà ba song, khòng ehi là dia bàn thuàn Igi vè giao thòng ma vè mal quàn sy,
de dàn tran va tién thoài khi eó chién tranh Chùng ta con nhó, truóc khi cuge khàng ehién làn hai bùng nò, nhà Tran triéu tàp càc vuong hàu bàeh quan hgp Hòi nghi trén song nuóc Bình Than^ (lue song Lue Dàu) ngoài muc dich bàn ké sàch dành giàc con de cho càe tuóng ITnh quàn dòi nàm dugc dia thè song nuóc Bình Than, noi eó sàu con song chàu vè
1 Nguyén Trai toàn tàp (Ha Nói: KHXH, 1976), 567
2 Song Lue Dàu, thòi Tran ggi là song Bình Than