DSpace at VNU: Óc Eo-Ba Thê trong vương quốc Phù Nam

DSpace at VNU: Óc Eo-Ba Thê trong vương quốc Phù Nam tài liệu, giáo án, bài giảng , luận văn, luận án, đồ án, bài tập lớ...

o c EO - BA THE TRONG VUONG QUÓC PHÙ NAM

Dàng Vàn Thàng*

Vuong quòc Phù Nam lón lai lù thi ky I din Ibi ky VII sau Gòng nguyèn Càn cir vào Ihu tjch co cùa Trung Quòc, bia ky va nhùng Ihành lyu nghièn cùu cùa khào

co hge co thè khòi phue lai dién mao cùa nude Phù Nam nhu: phò he càc vua Phù Nam, kinh té, vàn hda xà hdi, pham vi lànb Ihò, nhùng quan he giùa Phù Nam vdi thè gidi, cùng nhu nhùng nguyèn nhàn làn lyi cùa vuong quòc Phù Nam

Louis Mal lerci là ngudi bd nhièu cdng sue va ed nhièu ddng gdp irong vige nghièn cùu 6c Eo va vàn hda Oc Eo Nhùng Ihành lyu nghièn cùu cùa Louis Malleret

ve vàn hda 6e Eo thè bién ùong bd sàch bòn làp Khào ce hge dèng bang song Cùu Long

Sau nàm 1975, càc nhà khào ed hge Viél Nam dà ed nhilu cudc khai quàt, nghièn cùu ve vàn hda Oc Eo va vuong qudc Phù Nam Trong nln vàn hda 6c Eo ed nhùng

khu di tich, trong dd nói bài va lo Idn nhit là khu di tich Oc Eo - Ba Thè Ihude tinh

An Giang Vdi nhùng di tich va hi?n vài tìm duge cho dèn hién nay, qua nhùng cudc khai quàt khào co, chùng Id Oc Eo - Ba Thè là càng thj Idn nhll cùa vuong

qudc Phù Nam Sau khi vuong quòc Phù Nam tàn lyi, cu dàn co d day van tilp tyc sinh sdng cho dèn thè ky XII - thdi ky h^u Phù Nam

Càn eù vào nhùng di tich va di vài tìm duge d 6 c Eo - Ba Thè, so vdi nhùng

di tich va di vài tìm duge trong vàn hda 6c Eo cùng nhu nhùng di tich va di vài kbàc tìm duge ngoài vàn hda 6c Eo nhung Ihude vuong qudc Phù Nam d vùng dal ihudc Campuchia, Tbài Lan, Malaysia hién nay Tu dd, ed thè xàc djnh duge chinh xàc vj tri quan trgng cùa 6c Eo - Ba Thè, mdl lilu qudc Idn, mot càng thj quan trgng trong vuong qudc Phù Nam cùng nhu vj tri cùa 6c Eo - Ba Thè thdi ky hàu Phù Nam

1 Vuong quoc Phù Nam

Phù Nam (Fou Nan, Funan) là lén phién àm Hàn -Viél cùa mot qudc già ed trong Ijch su Ddng Nam À, d khu vyc ha luu va chàu ihò sdng Me Kong Theo nhièu PGS.TS, Trudng Dai hoc Khoa hoc Xà hói va Nhàn vàn, Dai hoc Quòc già thành phò HòChiMinh

VIlT NAM HQC - KY YÉU HQl THÀO QUÒC TÉ LÀN THÙ TlT

Ihu tjch ed Trung Qudc, Ihì trong thdi ky hung thjnh, vuong qudc này ve phia Ddng, dà kièm soàt cà vùng dal phia Nam Trung Bg (Vigt Nam), ve phia Tày dèn Ihung lùng sdng Me Nam (Tbài Lan), ve phia Nam dén phàn phia B I C bàn dào Malaysia Giào

su Luong Ninh xàc djnh nude Phù Nam, phia Bàc phàt trién dén khu vyc Sé Mun (Khorat); phia Nam là hai thuge qudc Ddn Tón (5 thành/dòn) d ha luu Me Nam va Xich Thd d khoàng giùa bàn dào Malaysia, là IO "nude" phài cdng nap va bj kièm soàt ve ddi ngoai; phia Tày dén mgt phàn Myanmar; phia Ddng khdng rd mdi quan

he nhu Ibi nào dén vùng quàn dào Ddng Nam À Nude Phù Nam tdn lai lù khoàng Ibi ky 1 va kéo dai dèn thè ky VII, vào dàu thdi Trinh Quàn (627-649) Ihude thdi

Dudng (618-907) d Trung Qudc Mgt sd nhà nghièn cùu dà càn cu vào Ihu tich ed

cùa Trung Hoa ghi chép ve nude Phù Nam va bia ky ed cùa Phù Nam, dyng lai phd h? càc vua Phù Nam nhu sau:

Lieu Di?p (Di§p Lieu)

(Soma = Mal Tràng) 9 9 Bj Hon Dién Ihu phuc va cudi làm vg Hon Dién/ Hon Hgi

Cd thI lù Àn Dg bay bàn dào Ma Lai din Phan càc con "làm vua/ vuong 7 àp"

Hon Bàn Bàn 217-220 Ùy thàc vi?c nude cho ludng giói là

Pham Man

Pham Man/ Pham Su Man

Pham Man ty xung "Phù Nam Dai vuong", chiém duge hon 10 nude, "md ròng dll dai dén nàm sau nghìn dàm" Pham Kim Sinh 225 - 235

Pham Chién/Pham Mò 235 - 250

Doat ngòi cùa Pham Kim Sinh Là vua Phù Nam dàu tién thóng hiéu vói Trung Hoa

Tilp Khang Thài va Chu L/ng, nhièu làn sai su sang cóng nhà Tàn, md ròng giao thucmg trén bién

Thién Trùc Chièn Dàn

(Chandan/ Chandran) 2 8 7 - ?

Là ngudi Àn Dò, thuòc dòng toc Kushana, bj Gupta Vasudeva giành ngòi

OC EO - BA THÈ TRONG VUONG QUÓC PHÙ NAM

11

12

13

14

15

16

Kiéu Tran Nhu

(Kaundinya II)

Tri Le Dà Bai Ma

(Sri Indravarman)

Bò Tà Bai Ma

(Javavarman)

Luu Dà Bat Ma

(Rudravarman)

9

? - ?

424 - 438

470-513

514-550

9

?-627

Là ngudi Bà La Mòn d Àn Dò Kiéu Tran Nhu "thay dói phàp che trong nude theo nhu quy che cùa Thién Trùc"

Nhièu làn dàng cóng phàm cho Trung Hoa

Duge vua Luong (502-557) phong

"An Nam tudng quàn Phù Nam vuomg" Buon bàn vdi Quàng Dòng,

cu nhà su Nagasena sang Trung Quòc Dao Phàt thjnh hành d Phù Nam va nhà Luong (Trung Quòc)

9

Bj Chàn Lap dành chiém, phài ddi ve thành Dàc Myc (Na Phit Na)'

Cùng theo Ihu tieh co Trung Quòc eó thè biét duge mot càch khài quàt ve vuong quòc Phù Nam:

LI Vitri

Theo Luang thu^ bién soan vào thdi Trinh Quàn nhà Dudng: "Nude Phù Nam

d phia Nam quàn Nhàt Nam, trong vjnh Idn phia Tày cùa bién, càch Nhàt Nam ed dèn 7.000 li, càch Làm Àp d phia Tày Nam hon 3.000 li Thành càch biln 500 li, ed

sdng Idn ròng IO li lù Tày BIC chày sang Dòng nhàp vào bién Nude rgng hon 3.000 li, dal trùng àm thàp nhung bing phàng rgng rài"^ Nèu tinh 1 li, I dàm (rfTM, li) = 15 dàn = 500m, thi Phù Nam d phia Nam quàn Nhàt Nam, càch qu^n Nhàt Nam 3.500 km (7.000 li x 500m =3.500.000m = 3.500 km); càch Làm Àp d phia Tày Nam 1.500 km (3.000 li); thành càch bién 250 km (500 li); ed sdng rgng 5 km (10 li) tu Tày BIC chày sang Ddng nhàp vào bién; nude rgng 1.500 km (3.000 li)

Cùng theo Luang thu, phia Nam Phù Nam càch hon 2.500 km (5.000 li) ed nude

1 Phan Huy Le, 2007, Lich su va vàn hda Viét Nam - Tiép càn bd phàn, Nxb Giào due Ir 179-183: Le Thj Lién, 2006, Nghé ihuót Phàt giào va Hindu giào ò Ddng bang sdng Cini Long trtrirc thi k}' X, Nxb ThI giói, tr.21 ; Le Huang, 1974 .S'M- liéu Phù Nam, Nguyèn Nhièu, tr.94

2 Luong thu là mot sàch lich su theo thè ky truyén trong 24 sàch Ijch su Trung Quòc {Nhi thàp tir sir) do Dìèu Tu Lièm ddi Duòng kè thùa cha là Dièu Sài dói Tran viét va bién soan vào

nàm Trinh Quàn thu 3 (nàm 629), dén nàm Trinh Quàn thù 10 (nàm 636) thi hoàn thành

3 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Nxb Dai hoc Quòc già TP Ho Chi Minh, tr.I78

VIÉT NAM HQC - KY YÉU H O I THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

Dòn TÒn Ngoài nude Dòn TÒn, trong vùng dll ngoài biln lón lai ed nude Ti Khièn càch Phù Nam 4.000 km (8.000 li)'

1.2 Kinh thành

Theo Tàn Duàng thu: "Phù Nam ed thành quàch cung thit, vua (nude dd) hg

CÒ Long d lai gàc llu trong thành va ed lùy bIng eoe gò Dùng là tre de \gp nhà Lue vua di ra ngoài Ibi cuòi voi"^ Cdn theo Luang thu: "Vua nude dd khi di lai dèu

cudi voi, càc cung tln thi nù cùng diu nhu vày Vua khi ngòi ngy Ibi eo gdi mot ben, cdn thdng gòi ben trai xuòng dll Trude màt vua trai vài Irlng trén bay chàu

vàng va lu huong"^ 6 6 c Eo dà tìm duge I con dIu bIng thach anh hình ndn, ngòi

kilu vua Phù Nam Chàn trai xlp bang Chàn phài chòng xién ra ben ngoài

1.3 Kinh té

Theo Tàn Duàng thu^ bién soan vào thdi nhà TÒng: "Phù Nam Rugng gieo

ely 1 nàm thi bài gàt 3 nàm Nude san xult kim cuong, giòng nhu loai thach anh màu tia, sinh ra d day nude va trén tàng dà Ngudi làn xuòng dudi nude de lày lén

Cd thi kbàc làm ugge Lly sùng de den di nam ugge vào"^ Theo Luang thu: "nude

Phù Nam san xult vàng bac, dòng, thilc, trim huong, mgc huong, ngà voi, chim

cóng long bile, anh vù nàm sàc"^ Cdn theo Nam Te thu^: "Ngudi Phù Nam due

vdng bIng vàng, due bàt dia bIng bac, dòn gò làm nhà Vua chùa d nhà llu nhilu ting ed thành lùy bang gò cày Dgc bd biln ed loai trùc là lo dai 8, 9 thudc^ dàn

bgn là de Igp nhà Nude dd ed mia, an thach lyu va quyC ed nhilu cau Chini va

thù nhu d Trung Quòe"'° N I U ehi tinh là dai 9 thuóc va mòì thude là 0,23m:

9 thudc x 0,23 m = 2,07m Cd thi dd là I09Ì là song d vùng nude Ig d Nam Bd ma ngudi Viét ggi là là dùa nude dùng de Igp nhà

1 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, Ir 178

2 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, tr 187

3 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, tr 182

4 Le Xuàn Diém, Dào Linh Con, V5 ST Khài, 1995, Vàn bòa Oc Eo - Nhùng khàm phà mai, Nxb Khoa hoc xà bòi Ha Nói, ir 333-334

5 Tàn Duàng thu là mot sàch Ijch su theo the ky truyén trong 24 sàch Ijch su Trung QuÓc {Nhi thàp tu su) do Àu Duang Tu thòi Bàc TÓng chù bién, bién soan vào nàm 1044-1054

6 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, U 187-188

7 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, U 178

8 Nam TÌ thu là mot sàch Ijch su theo thi ky truyén trong 24 sàch Ijch su Trung Quòc {Nhi thàp tu su) do Tiéu Tu Hién dói Luang vili va bién soan, tén nguyèn góc là Téthir, dèn thói TÓng, di phàn biét vói Bàc TÌ thu cùa Ly Bach Duge nén dói tén thành Nam Té thu

9 (thuóc (I xich, tehi) = 10 tic = 0,23 m

10 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, U 176

OC EO - BA THÈ TRONG VUONG QUÓC PHÙ NAM

1.4 Vàn hòa - Xà hai

Theo Luang thu: "phong tyc dàn nude Phù Nam xua vdn d trudng, bdi xda

tee, khdng may quàn ào, tdn mot ngudi con gài lén làm vua hiéu là Liéu Dièp, ludi tr.' khdc manh nhu con trai Phia Nam nude Phù Nam ed ngudi ngoài bién ài, ed nguiri dàn dng thd quy Ihàn tén là Hdn Dién nàm mdng thày Ihàn ban cho cày cung, ll^o thuycn buon ra bién Buoi sàng Hòn Dién Ihùc day lién dèn mièu va tìm duge cÉy cung dudi gdc cày Ihàn va theo nhu trong mdng, cudi ihuyèn ra bién rdi dén àp ngoai cùa nude Phù Nam Ngudi cùa Liéu Diép ddng, thày thuyèn dèn thi mudn bàt

gù, Hòn Dién lién giuong cung bàn vào thuyèn cùa hg, lén xuyén qua mot ben man thuyèn phóng dèn nhùng ké theo hàu Liéu Diép rat sg hai, dem dàn chùng bang Ilòn Dién Hòn Dién lién day cho Liéu Diép khoét vài luón qua dàu, thàn hình khóng cdn tran trudng nùa, rdi cai Uj nude Phù Nam, lày Liéu Diép làm vg, sinh con ini, phàn cho làm vuong 7 àp Trong nude xày dimg dinh Ihy, làu dai, mot trièu dnh àn choi, sàng, Irua, chiéu ba bdn làn tiép kbàch Dàn trong nude dùng chudi, rria, rùa, chim làm le vài Ngudi nude dd d tran, chi ed phy nù màc ào chui dàu Nay ngudi dàn nude dd dèu den dui, xàu xi, toc bùi, noi d khdng dào giéng, kloàng mudi nhà chung nbau mot cài ao de mùc nude Phong tyc thd thién thàn Dùng dd ddng due luong thién thàn, lugng 2 mài 4 tay, luong 4 màt 8 tay Càc tay dèu càm dùa bé, hoàc chim, thù, hoàc hình Mài Trdi, Màt Tràng Vua nude dd khi

d lai dèu cudi voi, càc cung tàn thj nù cùng dèu nhu v§y

Phong tyc xù dd, khi de tang Ibi cài tdc, cao ràu Ddi vdi ngudi chét ed 4 càch tcng tàng: thùy tàng tue ném Ibi hai xudng ddng sdng; hda tàng tue thièu xàc ra tro; Ilo tàng tue ehdn xudng dal; dilu tàng tue bd xàc ngoài ddng (cho chim àn) Ngudi tiih tham lam, khdng ed le nghTa, con trai con gài ty do phdng tùng theo nbau kidngcàn lénghi"'

Theo Tàn Dtràng thw "Phù Nam dùng là txe de Igp nhà Lue vua ra ngoài thi

cròi voi Ngudi nude dd da den, bdi tdc, di chàn dal Phong tyc, khdng ed Irdm eudp Ngudi bàn xù Ihich chgi gà, dIu Ign, dùng vàng, chàu ngge, huong liéu de ndp lluè (Vua) cai Irj d thành Dàc Myc, bòng chdc bj Chàn Lap xàm chiém, lai càng di cluyln sau ve phia Nam dèn thành Na Phàt Na

Thdi Vù Due (618 - 626) va Trinh Quàn (627 - 649) (nhà Dudng) lai din Irilu dnh va cóng ngudi dàn Bach dIu Ngudi Bach dàu là ngudi d phia Tày nude Phù Nam, dIu dIu tring, da duge bòi tran nhu md, d trong bang dà nùi, bdn bl nùi cao

cidi vdi ngàn càch, khdng ai din dd duge Xù dd tilp gidi vdi nude Tham Bàn"

1 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, tr 178-183

2 LuoTig Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, tr 187-188

VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q ! THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU^

Cdn theo Nam Té thtr "Dàn cùng làm nhà gàc de d, làm thuyèn dai 8, 9 trugng',

dyc rgng 6, 7 thudc^, dàu mùi va dudi là gidng nhu (dàu dudi) cà (Dàn) lày vige chgi gà, dàu Ign làm trd vui Trong nude khdng ed nhà tu ngyc"\ Nhu vày, thuyèn cùa Phù Nam là lo^i ed kich thudc khà Idn, dai gàn 30 m

6 Phù Nam, Shiva là vj thàn Idi cao duge thd trong Àn Dg giào, kè dèn là thàn Vishnu va Due Phàt Tuy nhién dàn dà ve sau Due Phàt cùng bj thay thè bang thàn Shiva'*

Tu cuòi thè ky VI, Phù Nam hi suy yéu dàn va hi Chàn Lap - mgt thuòc quòc tàn cóng rói xàm chiém Sau khi rùt ve phia Nam, giù thành Na Phàt Na (Naravaranaraga, eó thè là vùng dò thj - càng Ba Thè-6c Eo) va càm cy mot thdi gian, dén dàu thè ky VII thi chàm dùt sy tdn lai cùa nude Phù Nam

Sy suy ylu va syp dò cùa nude Phù Nam, theo Giào su Phan Huy Le ed ba

nguyèn nhàn:

- Md hình tò chùc cùa de che Phù Nam chù yéu dya trén quan h? thàn pbyc dudi nhùng hình thùe va mùc dg kbàc nbau vdi nude tdn chù Do quan he thàn pbyc long léo nén mdi khi càc nude thành vién phàt trién va Idn manh thi càc màu Ihuan

trong ngi bg de chi sé phàt sinh va làm suy ylu di chi Co chi quàn ly va vàn hành

cùa di ehi Phù Nam mang màng tinh chit lién kit kinh doanh, thuong mai, rat linh boat nhung cùng rat Idng léo

- Bòi cành màu djch khu vyc tu thi ky V cùng ed nhùng chuyén bién bàt Igi cho vj tri thuong mai cùa Phù Nam Do sy phàt triln cùa nghl bang bài va kinh tè càc nude trong khu vyc Ddng Nam À lyc dia va bài dào, hai trinh qua eo bién Kra chuyln din xuòng phia nam qua eo biln Malacca (Maleka) va Sunda Tu thè ky VI, bài trinh này càng ngày càng giù vai trd chi phdi trén con dudng bién lù Thài Bìnb Duong sang Ah Dg Duong, tu Trung Quòc qua Ddng Nam À sang Àn Dd Nén màu djch dòi ngoai cùa Phù Nam bj ành hudng nghièm trgng, làm suy yéu nén kinh tè cùa vuong qudc va cà de che ndi chung

- Theo mot so nhà dja chIt hge, trong giai doan Holoeen mudn, ed mot dot biln liln quy mò nhó ó dòng bIng Nam Bg, ggi là biln tiln Holoeen IV khoàng tu

1 1 trugng = 2 bó = 3,33 m

2 7 thuóc X 0,23 m = 1,61 m

3 Luang Ninh, 2006, Nude Phù Nam, Sdd, tr 176

4 Geetesh Shara, 2012, Nhùng dau vit vàn bòa Àn Dò tgi Viét Nam, Thich Tri Minh djch, N\b

Vàn hòa Vàn nghé TP Ho Chi Minh, tr 56

5 Phan Huy Le, 200, Lich su va vàn bòa Viét Nam - Tiep càn bg phàn, Sdd, tr 195

OC EO - BA THÈ TRONG VUONG QUÓC PHÙ NAM

thè ky IV dén giùa thè ky XI1 ma vào giùa thè ky VII mùc nude cao trung binh là 0,8m Nèu diri bién tién này duge xàc nhàn thi day cùng là mot nhàn tò thién nhién ành hudng dèn sy lón vong cùa nude Phù Nam'

2 Oc Eo - Ba Thè

2.1 Nhùng nghièn cùu truàe nàm 1975

Oc Ho (Ur Kèv) là tén ggi mot gò dal thuòc làng My Làm, long Kièn Hào linh Rich Già, nay thuòc thj Uàn Oc Eo, huyén ITioai Som, linh An Giang Ngày 11 - 4 - 1942, lÉn dàu tién nhà khào co hge ngudi Phàp Louis Malleret dèn khào sài khu vyc Oc Eo

C khu vyc này, Louis Malleret dà khào sài Xdm Gidng Cài thày mot bue ludng

gich cao dò Im, bdn làm dà bang sa thach ed chdl mdng hoàc Id mdng nàm ngdn

ngang; khào sàt d Gò Cày Trdm, tìm thày mdl lugng Linga theo phong càch hién tlyc nàm trong bùn lày, cao l,73m, sau dua vào Vién Bào làng Sài Gdn; khào sàt

Cà Òng Mdn (Ovvi Tà Nàn) tìm thày mdl lugng nam thàn bang sa thach, duge dua vào Vi?n Bào tàng Sài Gdn; khào sài Gd Cày Thj (Dwl Toem Daulap) thày càc ludng gach trén chdp gd cao 4m, cdn hai ben dde gd, nàm ngdn ngang nhièu vién gich ed kich thudc lón, dàu vét cùa mdl ngdi dèn xua; khào sài Gd 6 c Eo, noi bj din dào phà rat nhièu, ed thè nhàn ra nhùng doan ludng vùa bj phàt ig Ngoài khào sit thyc dja, Louis Malleret cdn tiép thu lù viéc khào sài bIng mày bay cùa Pierre Paris lù nàm 1931 din nàm 1942, phàt hi?n 5 con kénh va bàn thàn Louis Malleret cing di khào sài bang mày bay, phàt hién thèm 23 con kénh kbàc Trong dd quan trong nhll va dai nhàt - 11 Okm, là con kénh ndi Angkor Borei vdi 6 c Eo dén bàn dio Cà Mau Louis Mallrel dà liln hành khai quàt di tich Gd Cày Thi thudc khu vyc

Ce Eo trong 3 tbàng mùa khd nàm 1944 Nhd nhùng boat ddng khào sài va khai qiàl khào co, Louis Malleret da xàc djnh thành phò 6c Eo (La ville d'Oc-èo) ed hnh chù nhàt lo Idn, dai 1.500m rgng 300m, duge 450 ha Xung quanh thành phd niy trong vdng 20km ed 5 di tieh va di lich thù 6 càch 40km, blu bèi thudc mièn lllp trùng: Lung Giing Dà va di lich Tà Kèv càch khu di tich 6 c Eo I2km ve phia lày Nam (nay thudc xà Tàn Hgi, huyén Tàn Hiép, tinh Kièn Giang); di lich Lung

Lo - Md (nay thudc xà My Tu, huyén Chàu Phù, tinh An Giang); di lich Lung Mdp

\àn càch nùi Ba Thè 8km vi phia Tày BIC (nay thudc xà My Làm, huyén Hdn Dal, tnh Kièn Giang); di lich Tràp Dà càch nùi Ba Thè I2km vi phia Ddng BIC (nay tludc xà Djnh My, huyén Thoai San, linh An Giang); di lich Djnh My càch Nùi Sàp 3<m vi phia tày BIC (nay thudc xà Dinh My, huyén Thoai San, linh An Giang);

d lich Lung Gily Me càch kénh Nùi Sàp - Ba Thè 2km vi phia BIC (nay thudc

xì Vgng Thè, huy?n Thoai Som, tinh An Giang) Trong dd, theo doàn dinh cùa

1 Phan Huy Le, 2007 IJch su va vàn hòa Viét Nam - Tiip càn ho phàn, Sdd, tr 195-196

561

VI$T NAM HQC - KY YÉU HQl THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TlT

Louis Malleret, di tich Ta Kèv là diém cùa khàu d dàu kénh, là tién càng, noi giàp vdi bdbién cu'

Ba Thè là mgt khu di tieh tàp tìiing chù ylu d phia BIC, phia Ddng va phia Nam sudn nùi Ba Thè, càch khu di tich 6c Eo 1.500m ve phia Ddng Nam Bàc sT Thùy quàn

A Corre là ngudi dIu tién din Ba Thè va ed mdl bàn bào eào ngày 19-12-1879 dàng

trong tap chi Excursions et Reeonnaisances (Du ngoan va Nhàn biét) Bàc si Corre

da phàt hién hai bia ky bIng chù Phan Sau nàm 1912, hai bia ky này chuyln vào dàt hai ben chinh dién chùa Linh Som Sy thàt là chi ed làm bia dal ben phài cùa Phàt d chinh dién là ed chù Thàng giéng nàm I9I2, trong khi san bIng md dàt d sudn nùi phia Ddng BIC di xày dyng ngdi dinh, d dd sàu 2m, ngudi ta dà phàt hign tugng Vishnu ddi mù tru ed bòn tay nim theo hudng Bàc Nam Pho lugng Vishnu này da duge chuyln vi chùa Linh Som, càch noi phàt hién 1.200m ve phia Nam, sau thay dòi thành Phàt bòn tay, vj Phàt chinh trong chùa Ngày 27-2-1922,

H Parmentier va L Pinot din thàm Ba Thè va dà phàt hién mi cùa (linteaux) bang

sa thach dàt vào màt trude cùa bàn thd chùa Linh Som Nàm 1928, vién quan Duvemoy dà cho gò ra va dà giao cho Vign Bào tàng Sài Gdn, theo yéu càu cùa Jean Bouchot Suzanne Karpelès cùng da din thàm Ba Thè vào thàng giéng, thàng 2 nàm 1928 va trong bào eào ngày 15-3-1928 ed ghi chép vi nhùng hi^n vài nhu: 2 tugng bàn thàn bang sa thach xàm trong dd ed mgt tugng nù (cao 0,25m) va mgt tugng ed 4 tay (cao 0,70m), 1 tugng thin Surya dgi mù ed ving hào quang trén dIu,

1 tugng linga nhd Nam 1928, nhàn dip khành thành Vign Bào tàng Blanchard de

la Brosse (nay là Bào tàng Ljch su TP HÒ Chi Minh), Jean Bouchot ed cho cbd lù

Ba Thè vi Sài Gdn nhChig hign v|it nhu: mi cura, tugng thIn Surya, tugng mukhalinga, tugng Unga Nàm 1936, phd tinh Long Xuyén Fraisse ed gùi vi Sài Gdn dIu lugng Hari-Hara Trude ngày 9-3-1945, L Malleret da phàt hign 14 vlt tich ma trude dd chua bill xung quanh nùi Ba Thè, chù ylu d phia Bàc, phia Ddng va phia Nam Louis Malleret cho ring, chic là ngày xua ed nhilu quan he giùa hai dja dilm 6c Eo va

Ba Thè va sau khi 6 c Eo bj phà hùy, ed le cu dàn d day dà ddi lén triln nùi de irànb

nude lui

2.2 Nhùng nghièn cùu sau nàm 1975

Sau nàm 1975, nhilu cudc khai quàt duge thyc hién trong khu di tich Oc Eo Nàm 1983 khai quàt mdl so "Gd Dà" nhu Gd Al (Gd Cày CÒc), Gd A2, Gd A3 (Gd Song Ddi), Gd A5, Gd A6, Gd A7, Gd Ddi 1, Gd Ddi 2 Càc Gd Dà này, theo

1 Louis Malleret, 1959, L'Archeologie du delya du Melkong, tome premier : L'Exploration

Archéologique et les fouilles d'Oc-èo, École Francaise D'Extrème Orient, Paris, p.98-124

2 Louis Malleret, 1959, L 'Archeologie du delya du Melkong, Sdd, p.75-92

OC EO - BA THÈ TRONG VUONG QUÓC PHlJ NAM

nhùng ngudi Iryc tiép khai quàt là ed kiln trùc giòng nbau, dIu dùng dà, cài d i xày thành khòi kièn trùc hình vuòng, trong long ròng dò dly cài tràng va duge xàc djnh

là nhùng ngòi mg eó' Nàm 1983 khai quàt di lich kiln trùc co Gò Cày Tròm va nhùng ngudi khai quàt xàc djnh day là mot kiln trùc lo thién, kbòng ludng, khdng mài che, "ed thè doàn chàc day là di lich thd cùng thIn linh, là noi ludng niém, clu may, càu phùc"l Trong hai nàm 1982 va 1983, càc nhà khào co hge Viél Nam cùng dèn khai quàt di tich N l n Chùa (Tàn Hgi - Kièn Giang), noi L Malleret ggi là di lich Ta Kèv va xàc dinh là cùa khlu, là liln càng cùa thành phò Oc Eo Tai nln chùa nhùng ngudi Iryc tiép khai quàt xàc djnh "Khu mg làng Nln Chùa - Tàn Hgi phàn bd trén pham vi rgng Idi bang chyc hécla"\ Nàm 1999, khai quàt di lich Gd Cày Thj va nhùng ngudi khai quàt xàc dinh: "Di lich Gd Cày Thj thuge loai kiln trùc cung dinh mang tinh chat tdn giào""*

6 khu \arc Ba Thè, trong hai nàm 1998 va 1999 khai quàt di tich Linh Som Nam Nhùng ngudi Iryc tiép khai quàt nhàn djnh: "Kiln trùc Linh Som Nam là mgt kiln trùc Idn thè hién my Ihuàl xày dyng bIng dà va gach vào thdi dai 6 c Eo va bau

6 c Eo Day là loai kièn trùc cung dinh mang tinh ehit tdn giào, ed quan he vdi khdi kién trùc hién nIm trong gd nùi dudi nln chùa Linh Som d phia B I C va vói nhùng di lich dà duge ghi nhàn trén triln nùi phia ddng bang qua dudng Id va kéo dai làn chàn nùi"^

Qua viéc nghièn cùu lai nhùng hién vài, kilm tra lai nhùng dia dilm ma

L Malleret phàt hién, cho din vi?c phàt hi?n mdi va tién hành khai qu$t di tich, mgt

sd nhà khào ed hge Vi^t Nam nèu lén nhùng quan dilm sau:

- Nhùng gò nói ó khu 6 c Eo là gd nhàn tao

- Gd Cài, gd Cày Trdm, gd Cày Thj, gd MÒ Cdi, gd Sali ed mdng khà kién eó, dùng dal set nén chat, lai già co bIng nhùng tàng dà Idn nhd, ed màt nln hình chù nhàt

1 Nguyèn Vàn Long, 1984, "Khai quàt nhùng "Gó Dà" ó khu di tich Oc Eo (Thoai San - An

Giang)", Vàn bòa Oc Eo va càc vàn bòa ce à ddng bang song Cini Long, So Vàn bòa va

Thòng tin An Giang xuàt bàn Long Xuyén, tr 198-198

2 Do Dinh Truàt, 1984, "Khai quàt di tich kiln trùc co ó Gó Cày Tròm (Oc Eo - An Giang)",

Vàn hda Oc Eo va càc vàn bòa eó d ddng bang sdng Cini Long, Sdd, tr.211

3 Dào Linh Con, 1984, "Nhùng loai hinh mó tang ó di tich Nen Chùa (Tàn Hói - Kién Giang)",

Vàn hda Oc Eo va cde vàn hda ed ò ddng bang sdng Cini Long, Sdd, tr 187

4 Vò ST Khài, Dào Linh Con, 2004, "Di tich Gó Cày Thj (xà Vong Thè, huyén Thoai San, tinh

An Giang)", Mot sd vàn de khào cà hge à mièn Nam Viét Nam, Nxb Khoa hoc xà hòi, tr.219

5 Vò ST Khài, 2004, "Di tich Linh San Nam (xà Vong Thè, huyén Thoai San, tinh An Giang)",

Mdl sd vàn de khcio cà hoc d mièn Nam Viét Nam, Sdd, tr.264-265

VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

làt toàn gach; ed bd ludng rgng ngàn chia nln thành nhièu ngàn, nhièu d hinh chù nhàt, hình vudng ed nhilu khà nàng là kièn trùc de thd cùng

- Gd Al, gd Song Ddi, gd Ddi va càc gd A2, A5, A6, A7 trong làng khòi kiln trùc ed mdl hòc hình vudng, dudi day ed il hién vài hoàc Ihan Irò là di tich cùa nhùng ngdi mg eó, nhùng làng làm xua

- 6 e Eo - Ba Thè khóng phài ehi eó hình ành cùa mot dò thj, ma con eó dàu tieh phò biln cùa mot trung làm tón giào - vàn bòa lón, trung làm quyèn lyc lón trong giai doan lù thè ky V dén thè ky VII

Nhùng nàm gin day, khi thyc bifn hai di lai nghièn cùu Nhùng di tich khào

eè hoc thài tién Oc Eo à Tày Nam Bg va Càc trung tàm tón giào thuóc vàn hóa

Oc Eo à Nam Bó, nhóm chùng tòi eó din khu di tich 6 c Eo - Ba Thè, khai quàt Gò

Tu Tram, nghièn cùu càc di tich va nhùng di vài tìm duge d day Chùng Idi cho ring khdng chi khu 6 c Eo là mgt dd thj nhu Louis Malleret di xult, ma cà khu Oc

Eo - Ba Thè là mot dò thj vdi tiln càng Nln Chùa (Ta Kèv) Sau khi Phù Nam sup

dò, cu dàn d day vàn tilp tyc sinh song cho din Ibi ky XII, chùng eù là Idp trén di tich Gd Tu Tram ed dilm ngdi hoa vàn hinh ngudi ngòi, ed hdp góm men nggc hình trai hi Khu vyc này da trai qua ba giai doan phàt triln nhu sau:

- Giai doan som (thi ky II BC - 111)1 Kiln trùc din thd xày bIng dà va cùng bit dIu xult hign nhùng try gach, gach ed kich thude Idn màu dd, dd nhal (loai gach dll set ygn it san dIu mèi) Ò phin ùmng tàm xày try gach dang chù V^n (Swaslika), try thiéng, dudi cùng ed dàt hign vai, thudng là bang vàng ed hinh ành cùa càc vj thIn, là mgt t^p tyc co ?cua d Àn Dg, dang seima (ma mgt vài ngudi làm tudng là

mg tàng); xult hign linga hign thyc bIng dà (gd Cày Trdm)

- Giai -doan phàt triln (thi ky IV - dIu thi ky VII) Kiln trùc din thd trùng tu tdn tao nàng cao kiln trùc eù bay xày mdi, xày bIng dà va g^ch, g^ch ed kich thudc Idn màu dd, dd nhal (loai gach dlt set trdn san dIu ruòi) Trén dèn dal lugng thàn Màt Trdi Surya (ed Ibi d gd Cày Thj), Vishnu, Unga 3 llng (Brahma ben dudi Vishnu d giùa va Shiva ben trén) hay linga - yoni va ed rành Ihoàl nude Somasulra (Nam Linh Som), tugng Hari - Hara bIng dà

- Giai doan muòn (giùa Ibi ky VII - XII) Chù ylu là su dyng nàng cip càc din thd eù, gach ed kich thudc nhd màu vàng nhal bay trIng ngà (loai gach dal set irdn cài hai lo va trdn cài hai nhd) Mdl vài noi xult hién ho thiéng, va sau dd,

1 Le Xuàn Diém, 1984 "Oc Eo - Mot dò thj xua hay mot trung tàm vàn hóa co?", Vàn hóa Oc

Eo va càc vàn hóa eó à dòng bang song Cùu Long, Sdd, tr.213-221

2 Mau OE83 - GD - TSl - 01: 2120 ± 40 BP = 170 BC Theo Le Xuàn Di?m, Dào Linh Con,

Vò ST Khài, 1995, Vàn hóa Oc Eo - Nhùng khàm phà mai, Sdd, tr.431