Sáng kiến kinh nghiệm 1 môn Hóa Học

Một trong những hớng đổi mới tích cực nhất là trong chơng trình, đã chú trọng vào việc tăng các giờ có thí nghiệm thí nghiệm biểu diễn của giáo viên, thí nghiệm thực hành của học sinh, đ

Mục lục

Trang

A Đặt vấn đề

B Giải quyết vấn đề

I Thực trạng nghiên cứu

II Phơng pháp nghiên cứu

III Nội dung

Phần I: Cơ sở lý thuyết

Phần II: Một số thao tác trong

phòng thí nghiệm hoá học ở trờng thcs

Phần III

Tµi liÖu tham kh¶o

===0o0===

1 S¸ch gi¸o khoa Ho¸ häc 8 Bé GD & §T

2 S¸ch gi¸o viªn Ho¸ häc 8 Bé GD & §T

3 §æi míi ph¬ng ph¸p d¹y häc m«n Ho¸ häc 8 TrÇn Kiªn

4 ThÝ nghiÖm ho¸ häc ë trêng THCS TrÇn Quèc §¾c 5

6

A Đặt vấn đề

Hiện nay, Bộ giáo dục đang thực hiện công cuộc đổi mới về phơng pháp dạy của giáo viên và phơng pháp học tập của học sinh, qua đó với mong muốn đào tao đợc những con ngời năng động, chủ

động, sáng tạo, tích cực, đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao của xã hội về nhân tố con ngời

Một trong những hớng đổi mới tích cực nhất là trong chơng trình, đã chú trọng vào việc tăng các giờ có thí nghiệm (thí nghiệm biểu diễn của giáo viên, thí nghiệm thực hành của học sinh), điều này đặc biệt có ý nghĩa với bộ môn Hoá học

Đặc trng bộ môn Hoá học là môn khoa học thực nghiệm; các hiện tợng, tính chất vật lý, tính chất hoá học của các chất chủ yếu

đợc thực hiện qua các thí nghiệm, qua sự quan sát các chất, nh là một hình thức nêu vấn đề để học sinh tự khám phá, tự nhận thức, tự giải quyết vấn đề đó, giúp các em khắc sâu kiến thức

Điều ý nghĩa hơn cả, với học sinh lớp 8 – lần đầu tiến các

em đợc học tập môn hoá học, vì vậy trong quá trình dạy và học, việc tạo điều kiện cho các em tiếp xúc với dụng cụ thí nghiệm, hoá chất và tìm hiểu những thao tác thí nghiệm giúp các em có ấn tợng

về bộ môn, thích su tầm,tìm tòi và nghiên cứu, giải thích những hiện tợng thực tế

Do đó, Bộ giáo dục đang vận động đổi mới phơng pháp giảng dạy nói chung, và sự cấp thiết quan trọng của việc thực hiện các thí nghiệm trong bộ môn Hoá học

Nhng tình hình thực tế thì sao?

Trên thực tế, giáo viên còn nhiều lí do để thực hiện việc đổi mới trong công tác giảng dạy cha thực sự đạt kết quả cao:

Với giáo viên:

Đó có thể là do việc tiến hành giảng dạy nhiều năm theo

ph-ơng pháp dạy truyền thống nên việc đổi mới thực hiện khó khăn hơn, hay có thể do cơ sở vật chất, trang thiết bị cha thực sự chuẩn, phòng đồ dùng còn cha có ngời chuyên trách phục vụ, giáo viên phụ trách bộ môn còn dạy quá nhiều giờ nên việc chuẩn cho các thí nghiệm thực hành một ngày dạy là việc rất khó khăn

Với học sinh:

Đã học quen cách học tập thụ động, quen cách học tập truyền thống: giáo viên dạy theo kiểu thông báo kiên thức cho học sinh  tạo cho học sinh có thói quen ỷ lại, lời suy nghĩ, chỉ biết ngồi nghe

và ghi chép hay trả lời câu hỏi của giáo viên chỉ bằng cách đọc SGK Vì vậy các em thờng đa số rơi vào tình trạng hiểu bài nhng không khắc sâu kiến thức, không chắc chắn, nhanh quên Giáo viên thì không kiểm tra đợc việc tiếp thu và nắm bắt kiến thức đến đâu, hiểu các vấn đề đó đúng hay sai

Với bộ môn hoá học, thí nghiệm giúp học sinh làm quen với những tính chất, mối liên hệ, quan hệ có tính quy luật giữa các đối tợng nghiên cứu Nhờ thí nghiệm mà con ngời thiết lập đợc những quá trình mà trong thực tế tự nhiên hoàn toàn không có đợc Ngoài

ra, còn giúp học sinh vận dụng những quá trình nghiên cứu trong nhà trờng, trong phòng thí nghiệm và phạm vi rộng rãi trong toàn xã hội

Thí nghiệm giữ vai trò đặc biệt quan trọng, không thể tách rời của quá trình nó đóng góp vai trò to lớn trong sự phát triển, nhận thức, giáo dục của quá trình dạy học Thí nghiệm còn là cơ sở cua việc học hoá học và rèn luyện kĩ năng thực hành Thông qua đó, học sinh hào hứng say mê học tập, kiến thức các em nắm bắt nhanh chóng, khắc sâu, nhớ lâu

Ngoài ra, thí nghiệm còn có tác dụng kiểm tra giả thuyết, giúp học sinh phát triển t duy, thế giới quan duy vật biện chứng,

giúp hình thành đức tính tốt của ngời lao động mới: thận trọng, ngăn nắp, lịch sự, gọn gàng…

Nh vậy thí nghiệm là sự cần thiết trong việc dạy và học tập bộ môn Hoá học Nhận thấy đợc vai trò to lớn đó, sách cải cách đã chú trọng tăng giờ có các thí nghiệm, tăng cờng hoá chất cũng nh các dụng cụ thí nghiệm với mong muốn giáo viên sẽ sử dụng chúng nh một công cụ trợ giảng, hỗ trợ đắc lực cho việc giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh

Nhng tại sao trên thực tế, kết quả đổi mới đó vẫn cha đạt kết quả cao? Vận còn nặng về hình thức? Và làm thế nào để khắc phục tình trạng đó!

Qua thực tế giảng dạy, với vốn kinh nghiệm ít ỏi còn hạn chế, nghiên cứu sách báo, tài liệu… tôi mạnh dạn trình bày kinh nghiệm tôi mạnh dạn trình bày kinh nghiệm

để giúp cho công tác giảng dạy với việc sử dụng các thí nghiệm

đ-ợc kết quả tốt hơn (qua giảng dạy bộ môn Hoá học 8, và cụ thể giảng bài 24: Tính chất của oxi- tiết 1)

========

B Giải quyết vấn đề

I Điều tra thực trạng nghiên cứu.

1 T huận lợi:

- Hiện nay, việc đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng tích cực đang đợc Đảng, Nhà nớc và toàn thể nhân dân quan tâm, đầu t cho giáo dục

- Chơng trình sách giáo khoa Hoá học 8 có nhiều tiết học có thí nghiệm; số lợng các bài thực hành tăng lên tạo điều kiện cho học sinh tiếp thu, lĩnh hội kiến thức đợc chắc trắn Đồng thời còn rèn luyện cho các em các thao tác, kĩ năng cơ bản trong việc nghiên cứu khoa học: chính xác, tỉ mỉ, cẩn thận, chịu khó tìm tòi

- Các lãnh đạo của nhà trờng, Phòng giáo dục luôn tạo mọi

điều kiện, động viên để giáo viên có thể thực hiện tốt công việc chuẩn bị và thực hiện các thí nghiệm trong các giờ

- Việc giảng dạy cụ thể bài “ Tính chất của oxi – Tiết 1” là một trong những dạng bài điển hình, thể hiện vai trò của thí nghiệm trong việc truyền thụ kiến thức cho học sinh bằng phơng pháp trực quan

Trong bài sử dụng hoá chất, thí nghiệm để nêu vấn đề cho học sinh Qua thí nghiệm của giáo viên mà học sinh tự nhìn nhận

và giải quyết vấn đề và lĩnh hội kiến thức Bài này có nội dung kiến thức quan trọng, song lợng kiến thức đó lại chủ yếu đợc chốt lại sau các hoạt động quan sát oxi và giải thích thí nghiệm biểu diễn của giáo viên để rút ra đợc tính chất vật lí và một phần tính chất hoá học của oxi

Nếu giảng dạy theo phơng pháp mà không sử dụng các thí nghiệm thì hiệu quả giảng dạy không cao, giáo viên đa ra một loạt câu hỏi nh:

+ Hãy nêu tính chất vật lí của oxi

+ Oxi có phản ứng với phi kim không?

+

Nh vậy học sinh chỉ biết thụ động tìm câu trả lời trong sách giáo mà trả lời Nhng nếu sử dụng thí nghiệm, cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với oxi thì hiệu quả sẽ cao hơn nhiều:

Ví dụ: Cho học sinh quan sát lọ đựng khí oxi và hỏi :

- Hãy quan sát lọ đựng khí oxi và cho biết những tính chất của oxi về: Trạng thái, màu, mùi

( Nếu học sinh trả lời đó không phải là oxi, thì giáo viên cũng

có thể dùng thí nghiệm: Đa tàn đóm đỏ vào lọ đựng khí oxi để chứng minh đó là lọ đựng khí oxi mà không phải là một chất khác)

Chính vì lí do đó mà tôi đã chọn giảng dạy Bài 24: “ Tính chất của oxi – Tiết 1” để kiểm chứng về vai trò, tác dụng của thí nghiệm trong giảng dạy Hoá học

2 Khó khăn.

- Việc tiến hành đổi mới phơng pháp giảng dạy Hoá học theo hớng tích cực cha thực sự hiệu quả, còn nặng nề về hình thức

- Một số giáo viên dạy đã lâu năm nên việc chuyển đổi dạy theo phơng pháp mới quả thực đã gặp không ít khó khăn

- Một số giờ, giáo viên chỉ thực hiện việc mợn đồ dùng, dụng

cụ thí nghiệm, tuy nhiên cha sử dụng hoặc có sử dụng nhng chỉ mang tính chất giới thiệu

- Phòng đồ dùng cha đạt yêu cầu nên các đồ dùng, dụng cụ thí nghiệm, hoá chất nhanh chóng bị hỏng, các hoá chất không còn giữ đợc nguyên chất gây ảnh hởng tới chất lợng của thí nghiệm, dễ khiến học sinh hiểu sai lệch trong việc tiếp thu kiến thức

- Cha có giáo viên phụ trách phòng đồ dùng đúng chuyên môn, hoặc có nhng giáo viên đó lại kiêm nhiệm nhiều vai trò, nên hiệu quả thực tế cha cao

- Giáo viên dạy quá nhiều giờ, nhiều môn nên việc chuẩn bị

đồ dùng hoá chất cho thí nghiệm thực tế còn nhiều hạn chế

- Các dụng cụ thí nghiệm đã có tăng lên về số lợng, song một

số dụng cụ không đồng bộ, chất lợng cha cao Dụng cụ về các tr-ờng còn chậm

II Phơng pháp nghiên cứu.

1 Ph ơng pháp tổng quan.

- Dựa trên một số tài liệu về phơng pháp đổi mới, đồng thời

dự giờ thăm lớp của các đồng nghiệp để trao đổi học hỏi và nắm bắt tình hình

- Dựa vào cách nhìn nhận, đánh giá của bản thân về vấn đề “ Thí nghiệm và phơng pháp giảng dạy Hoá học 8”

2 Ph ơng pháp đối chứng

- Dạy bài 24 “ Tính chất của oxi – Tiết 1” ở 2 lớp 8B và 8C,

từ đó có biện pháp kiểm tra các em của 2 lớp, thống kê kết quả để

đánh giá, nhận xét về việc nắm bắt, lĩnh hội của học sinh theo các phơng pháp dạy khác nhau của giáo viên Phơng pháp dạy truyền thống – không sử dụng thí nghiệm, và phơng pháp dạy học theo h-ớng tích cực của học sinh – có sử dụng thí nghiệm Lập bảng số liệu đạt đợc

3 Ph ơng pháp điều tra kết quả đạt đ ợc

- Tiếp tục áp dụng phơng pháp dạy học tích cực, đặc biệt với những bài có thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm thực hành để khẳng

định lại tính chính xác của đề tài

III Nội dung.

PHần I

Cở sở lý thuyết

Để thực hiện tốt các thí nghiệm trong chơng trình Hoá học 8, không những cần sự chuẩn bị chu đáo về đồ dung, về hoá chất, các tháo tác về thí nghiệm của giáo viên Mà để một thí nghiệm thành công cần phải đạt đợc những yêu cầu cơ bản sau:

1 Với thí nghiệm biểu diễn.

a Bảo đảm an toàn thí nghiệm.

Đây là yêu cầu trớc hết với mọi thí nghiệm, để đảm bảo an toàn thí nghiệm trớc hết, giáo viên phải xác định ý thức, trách nhiệm cao về sức khỏ và tình mạng của học sinh Mặt khác cần nắm chắc kĩ thuật, phơng pháp tiến hành thí nghiệm

Khi làm việc với chất độc hại phải có biện pháp bao hiểm Không dùng quá liều lơng hoá chất dễ gây cháy, nổ

Với thí nghiệm tạo ra các khí độ cần tiến hành tỏng tủ phòng hoặc cuối gió để tránh tạt khí về phía học sinh

b Đảm bảo độ chính xác của thí nghiệm.

Kết quả thí nghiệm tác động trực tiếp đến chất lợng dạy - học

và củng cố niềm tin của học sinh vào khoa học Muốn vậy, giáo viên phải có kiến thức, đồng thời có kĩ năng thao tác chuẩn xác Phải tiến hành nhiều lần trớc khi đến lớp

Nếu thí nghiệm không thành công, giáo viên phải bình tĩnh, kiểm tra lại các bớc tiến hành, tìm nguyên nhân và giải thích cho học sinh

c Đảm bảo tính trực quan.

Để đảm bảo yêu cầu này, giáo viên cần lực chọn các dụng cụ,

sử dụng hoá chất hợp lí Dụng cụ có kích thớc đảm bảo cho học sinh quan sát rõ Bàn tiến hành thí nghiệm của giáo viên phải có độ cao nhất đinh, các dụng cụ cha dùng hay đã dùng cần ngăn nắp theo một trật tự nhất định

Ngoài ra, để nâng cao chất lợng thí nghiệm thì giáo viên cần chú ý những nội dung sau đây:

+ Trong một bài, giáo viên nên chọn số lợng thí nghiệm vừa phải, chủ yếu phục vụ cho kiến thức trọng tâm trong bài

+ Với thí nghiệm mà mục đích là qua thí nghiệm đó rút ra

đ-ợc kết luận chung về kiến thức thì nên dùng hoá chất mà học sinh quen biết Với thí nghiệm tìm tính chất của chất thì giáo viên nên kiểm tra hoá chất trớc khi sử dụng

+ Trớc khi dùng một dụng cụ mà học sinh cha biết, thì cần giới thiệu tên và cách sử dụng cũng nh các thao tác sử dụng với dụng cụ đó

+ Dụng cụ đơn giản, đảm bảo khoa học, s phạm, mĩ thuật Chọn các phơng án thí gnhiệm đơn giản; tiết kiệm hoá chất, dễ thành công, đảm bảo an toàn cho học sinh

+ Nơi tiến hành thí nghiệm phải đủ ánh sáng, bảo đảm là mọi học sinh quan sát đợc rõ Có thể sử dụng màu nền cho học sinh quan sát rõ đối với các thí nghiệm có sự kết tủa hay có khi bay ra

+ Hớng dẫn học sinh quan sat trớc khi làm thí nghiệm; có hệ thống câu hỏi để hớng học sinh vào việc quan sát thí nghiệm và nêu hiện tợng quan sát đợc

2 Với thí nghiệm của học sinh:

a Thí nghiệm để nghiên cứu bài mới.

Trong những thí nghiệm này, học sinh đợc trực tiếp tiến hành thí nghiệm nên học sinh rất hứng thú, qua đó vừa kết hợp hoạt động trí óc và hoạt động chân tay trong quá trình nhận thức của học sinh Vì vậy đã kích thích sự phát triển về năng lực trí tuệ, hứng thú học tập của học sinh

Có 2 hình thức tổ chức cho học sinh làm thí nghiệm là: Toàn lớp làm cùng một thí nghiệm hoặc có thể phân chia nhóm sau đó mỗi nhóm làm một thí nghiệm khác nhau

Trong đó nên tích cực sử dụng phơng pháp nghiên cứu ( nêu vấn đề) để kích thích hoạt động cả học sinh trong giờ hoá học hơn

và tạo điều kiện phát triển kĩ năng làm việc độc lập

Ví dụ: trong bài 24 “ Tính chất của Oxi – Tiết 1”, giáo viên sau khi dạy phần tính chất vật lí của oxi bằng cách cho học sinh tiếp xúc trực tiếp với lọ đựng khí oxi, yêu cầu nêu tính chất vật lí của oxi Sau đó, ở phần 2, giáo viên nêu vấn đề liệu oxi có thể phản ứng với phi kim đợc không, qua thí nghiệm để cho học sinh tự tìm câu trả lời

b Thí nghiệm thực hành.

Mục đích của các thí nghiệm này là: Qua các thí nghiệm mà học sinh hoàn thiện các kiến thức nhằm minh hoạ, ôn tập, củng cố kiến thức đã học và rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo

Giáo viên cần cho học sinh chuẩn bị trớc về mục đích thí nghiệm, cách tiến hành, giải thích hiện tợng, rút ra kết luận thông qua “Bản tờng trình” mà học sinh chuẩn bị Dới sự hớng dẫn của giáo viên mà học sinh ôn tập những nội dung cần thiết trong sách giáo khoa hay đọc các tài liệu hớng dẫn thí nghiệm

Khi làm việc theo nhóm, giáo viên cần hớng dẫn cho học sinh

có sự phân chia trong nhóm để làm việc nhanh hơn, đạt kết quả cao hơn Trong khi học sinh tiến hành thí nghiệm, giáo viên quan sát các nhóm, cần nhận xét và uỗn nắn với những thao tác sai, và giải thích kết quả thí nghiệm của các nhóm (nếu thí nghiệm đó có kết quả khác với mong muốn)

Giáo viên cần dành thời gian cho học sinh hoàn thành bản t-ờng trình, qua đó đánh giá đợc kết quả làm việc của từng nhóm học sinh

Phần II Một số thao tác trong phòng thí nghiệm

hoá học ở trờng thcs

I Kĩ thuật rửa và sấy khô các dụng cụ thuỷ tinh.

1 Rửa bằng phơng pháp cơ học

Phơng pháp rửa cơ học đơn giản nhất là dùng nớc và chổi rửa Khi rửa, cho nớc vào ống và xoay nhẹ chổi, đồng thời kéo lên kéo xuống vài lần để chổi cọ sát vào thành và đáy ống Chú ý chọn loại chổi có kích thớc hợp với ống nghiệm

Có thể dùng nớc xà phòng để rửa Khi đó nên cho vào bình một số mảnh giấy sạch và lắc Giấy sẽ cọ sát vào thành bình và đẩy các chất bẩn ra Tránh dùng cát thay giấy vì cát sẽ làm xây sát thuỷ tinh Khi đốt nóng sẽ bị rạn ra

Một dụng cụ thuỷ tính đợc coi là sạch khi đổ nớc vào không

đọng thành từng giọt trên thành ống, mà loang thành một lớp mỏng

đều

2 Rửa bằng phơng pháp hoá học

Dùng hỗn hợp sunfocromic Các muối cromat trong môi tr-ờng axit là những chất oxi hoá mạnh nên dung dịch muối này đợc dùng để rửa sạch nhiều chất

Cách pha chết dung dịch: Hoà tan 6 gam Kali bicromat

K2Cr2O7 hoặc Natri bicromat Na2Cr2O7 trong 100 ml nớc (nếu không tan thì đung nhẹ trong cốc đốt hoặc chén sứ) Sau đó rót cẩn thận 100 ml dung dịch axit sunfuric đặc Hỗn hợp để dùng dần, chỉ khi nào có sự chuyển màu của dụng dịch từ do cam sang tìm nhạt mới bỏ đi

Cách rửa nh sau: Thoạt đầu tráng dụng cụ bằng nớc, sau đó rót nhẹ hỗn hợp vào khoảng từ 1/4 đến 1/3 thể tích của bình Nghiêng bình sang mọ phía để các thành xung quanh đợc tráng nhiều lợt Sau đó đổ hỗn hợp trở lại bình đựng Sau đó vài phút cần rửa bình bằng nớc máy rồi tráng nớc cất

Muốn rửa ống hút ta lắp quả bóp cao su, hút hỗn hợp vào gần

đáy ống, giữ yên trong một vài phút rồi cho chảy ra Sau đó rửa bằng nớc nóng và tráng bằng nớc cất Sử dụng hỗn hợp trên cần chú ý:

+ Hỗn hợp sẽ tác dụng mạnh hơn khi đung nóng nhẹ tới 450C – 500C

+ Hỗn hợp làm bỏng da và rách quần áo, vì vậy dùng phải cẩn thận Nếu bị hỗn hợp bắn vào ngời cần rửa ngay bằng nớc nhiều