DSpace at VNU: Vai trò của các hình thức tự quản truyền thống trong sự phát triển bền vững xã hội ở vùng đồng bào dân tộc Katu hiện nay

DSpace at VNU: Vai trò của các hình thức tự quản truyền thống trong sự phát triển bền vững xã hội ở vùng đồng bào dân tộ...

VAI TRÒ CÙA CÀC HÌNH THlTC TV^ QUÀN

XÀ HÓI Ò VÙNG DÒNG BÀO DAN TQC KATU HIÉN NAY

Nguyèn Thf My Lpc'

Tgc ngudi Katu hi?n ed khoàng trén 56.000 ngudi, phàn bd chù yéu d vùng nùi tinh Quàng Nam, noi dugc xem là qué huomg gdc cùa ddng bào vdi hom 41.000 ngudi;

sd con lai cu trù d Thùa Thién Hué: huyén Nam Ddng vdi khoàng 9.000 ngudi va huy?n A Ludi khoàng 6.000 ngudi'

Day là mgt tgc ngudi noi bài vdi nhùng sic thài vàn hóa dgc dào: ddc dào ve khóng gian cu trù (song d dàu ngudn nude) , dgc dào ve vàn hóa tgc ngudi (ve trang phyc, Im thyc, nghg thuat tao hinh ma Le Pichon dà nhàn dinh: "là nhùng ki§t tàc cùa ngudi Katu") va ve càc hinh thùc td chùc ty quàn truyén thdng Trong khuòn khò bài viét này chùng tòi tàp trung phàn tich vai trd cùa càc hinh thùc ty quàn truyln thdng ddi vdi sy phàt trién ben vùng xa hgi vùng ddng bào dàn tgc Katu hign nay

1 Càc hinh thiì-c ty quàn truyèn thóng

Càc hinh thùc ty quàn truyèn thóng trong xà hgi cùa ngudi Katu là mgt bg phàn cùa vàn boa xà hgi tgc ngudi bao gòm nhiéu ITnh vyc, nhu quan he già dình, ddng hg, bd mày ty quàn bàn làng

Càc té chùc này dya trén phong tyc tàp quàn va tri thùc dàn gian de Idn lai va phàt huy tàc dyng Mèi cip dò cùa tè chùc ty quàn lù già dinh, ddng hg dèn bàn làng diu ed nhùng vai trd nhit djnh trong viéc dièu hành va quàn ly càc Ihành vièn cùa cgng dèng Va nlu nhu già dình, ddng hg quàn ly càc thànb vièn Iheo hinh thùc huyll thóng Ibi bàn làng quàn ly cgng dèng theo hinh thùc ty tri, ty quàn cùa nhùng ngudi vùa ed quan he huyél thdng vùa là quan he làng gièng càn cu

* ThS, Truòng Dai hoc Khoa hoc Hué

1 Truòng Dai hoc Nòng làm - Dai hoc Hué (2008) U 53; Nguyen Vàn Manh (Cb), (2001),

Ludi tue cùa ngudi Tu Ói, Ca tu, Bru - Vàn Kiiu à Qudng Tri - Thira Thién Hué, tr.33

2 Tàc già Nguyen Hùu Thóng (Cb), (2004), Katu ké song dàu nggn nude, Nxb Thuàn Hóa

3 Le Pichon (2011), Nhùng kè san màu, Nxb Thè gidi mai ir 39

VAI TRÒ CÙA CÀC HÌNH THL/C TU' QUÀN TRUYÈN THÓNG

I / Cìia dinh

Trong xà hgi ngudi Katu, già dinih dugc ggi là "dung" "Dung" bao gèm nhùng

ngudi gàn bó vdi nhau bang nhùng nnói quan he ddng màu, hdn nhàn va kinh ti Trirdc day, ddng bào song chung trongi mot ngòi nhà san dai bang chuc mèi vói hinh

thài già dinh "Icnn chung, àn chung, àahiing" Nhung do lyc lugng san xult phàt triln, hinh thài già dình "làm chung, àn chumg à chung" vòn mang dàm net tàn du cùa xà bòi nguyèn Ihuy, dàn dàn bién dòi th;ay vào dò là hinh thài già dình "làm chung, à

chung, àn riéng" sang "àchung làm rièmg, àn riéng" din "àriéng, làm riéng, àn rièng"\

Tu mòi quan he ày, chùng la thày rò t ùng bude sy vd vun cùa mot dai già dình phu quyèn d cgng ddng dàn tgc thièu so Katu dà tùng lèn lai trong qua khù, nay nhudng bude cho hinh thài già dình mot vg mot chèng dang ngày càng khing djnh sue song cùa mình

Già dinh ngudi Katu là hinh Ihai già dình phu quyln, lai san trong già dinh dugc thùa ké theo ddng nam Khi ngudi cha mlt, lai san dugc ehia cho càc con trai Trong dd, con trai irudng dugc thùa ké lai san nhilu nhIt nlu chua lly vg va ed nhiém vy giù gin lai san cho càc em trai cùa mình cho din khi hg trudng Ihành Trong già dình, ngudi dàn dng ed quyén quylt djnh tlt cà mgi vige, tu san xult, san bàn, làm nhà mdi, làm nhà md, dèn dyng vg gà chèng cho con cài Òng là ngudi tryc lièp chju iràch nhifm irudc cgng dèng ve mgi hành vi sai trai cùa con em minh Òng cdn ed nhìgm vy truyèn thy nhùng kinh nghi?m quy bau vi lao ddng san xult, dòi nhàn xù thè, luat tue dòng hg, làng bàn cho càc Ihành vièn trong già dình

Con ngudi phu nù, thàn phàn cùa hg ed phin Ihàp kém hom ngudi dàn dng, màc dù hg phài gành vàc nhiéu cdng vige, tu chàm sde chèng con din phàt nuomg làm ray Tuy nhién, khdng phài vi thi ma ngudi phu nù bj coi thuòmg, bj phàn bi^t dói xù nghiél ngà Truyèn thdng doàn kit Ihuomg ngudi, dao nghìa vg chèng - con cài, nhu càu hinh dj ve mgt eudc song yèn vui hanh phùc cùa ngudi Katu dà phIn nào làm cho mdi quan he nam nù ed phIn bình ding han

Cd thè ndi, già dình cùa ngudi Katu ed vai trd quan Irgng trong vi^c djnh hinh nhàn càch cùa con ngudi tu khi sinh ra cho din lue trudng Ihành Ngay lù khi

nhùng dùa tré d i lièng khdc chào ddi, càc dng bó dà làng cho chùng nhùng vàt

dung mang tinh chat gidi tinh (nèu sinh con trai làng mot cài nd, nlu sinh con gài

làng indi cài gùi) Theo thdi gian, dùa tré dà tilp thu va tich luy dugc nhùng kiln

thùc co bàn ve eudc sdng, ve thè gidi xung quanh Cùng vdi sy phàt triln vi tri va lire, chùng dàn Ihành Ihao nhùng cdng \ iéc già dinh theo mot Irinh ly nhll djnh: là con gài tal phài bièt may va, nàu nuóng bài lugm, Iria hai ; là con trai, ili phài

Nguyèn Vàn Manh (Cb)), (200l).Tài lièu dà dan, tr.49

VlfT NAM HQC - KY YÉU H O I THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU'

bill phàt rly, chgc lo de tria hat, san bàn, làm nhà Vi vày din tuoi trudng thàib

chùng da ed thè boa nhàp vào nhjp di?u lao dgng cùa già dinh va cgng dèng mot Ccch

de dàng

Nhu v$y, già dinh là mòi trudng dIu tièn, giào dyc cho gidi tré vi y thùc ao dgng, vi càch thùc va kinh nghi?m san xult, v i nhùng già tri vàn boa truyèn thing cùa làng bàn, ddng hg, vi luat tyc va càc phong tyc tàp quàn, tdn giào, tin ngudng Già dinh là ti bào ca bàn d u Ihành nèn làng bàn va là mlt xich dIu tién tham ^ia vào qua trình quàn ly bàn làng

1.2 Dòng hp

Trong xà hgi co truyèn cùa ngudi Katu tèn lai mgt hinh thùc ddng hg dya tén quan he huylt thóng v i phia dòng cha (tilng dèng bào ggi là Mu, Ya, Cabu) Mèi ddng hg dIu ed mot tén ggi riéng va càc tén ggi gin vdi vige kiéng cu mot loai ding thyc v$t nhIt djnh Ngudi dùng dIu ddng hg ggi là xult Mu, xult Yà, xuàt Cabr

Dd là nhùng ngudi dàn òng Idn tuoi am hièu càc phong tyc tàp quàn, càc quy diih, càch thùc cùng ma cùa ddng hg, thudng bill làm thày cùng Thém vào dd, trumg

hg phài là ngudi bill tè chùc, ed kinh nghi?m trong lao dgng, ed pham chat tnng thyc, yéu thuong va quan tàm dèn tlt cà càc thành vièn trong hg, dugc mgi ngrdi trong ddng hg kinh ni, phyc tùng Trudng hg ed nhigm vy duy tri càc sinh toat trong ddng hg, nhu dàm duong vige thd cùng tè tién, ed y kiln quylt djnh din \i?c cuòi vg gà chèng cho càc thành vién trong ddng hg Khi trong hg ed ngudi ciét, chù hg phài tri?u tàp càc già dình di Io tang ma; dng cdn tham già giài quyét nhimg vln di lién quan din vige thùa ké tài san, làm nhà mdi' Dàc bigi, khi trong he ed già dình nào g$p khd khan, trudng hg phài là ngudi dùng ra vàn dgng càc già dnh khàc quan tàm giùp dd Trong ITnh vyc dèi ngo?ii, trudng hg là ngudi thay mài ;ho

cà hg giài quylt càc mèi bit hoà giùa càc hg trong va ngoài làng Trudng hg cdi là ngudi chju tràch nhi?m giài quylt càc màu thuàn, xich mich, dàn xép Iranh ciàp giùa càc già dinh, xù ly càc vy vi pham quy ude cùa ddng hg, cùa bàn làng Npài

ra, trudng hg cdn ed nhigm vy phó biln nhùng kinh nghi^m vi lao ddng san xiàt,

vi cugc song cho chù già dinh di mgi ngudi truyln lai cho con chàu mình Trmg trudng hgp nlu ed mgt thành vién trong hg vi pham quy udc cùa ddng hg, dng |hài

vùa là "Quan toà" vùa là "Chành àn" phàn xél va djnh ra mùc hinh phat Ihich igp

dói vdi ngudi pham Idi Tuy nhién, khi giài quylt bit cu mgt viéc gì, trudng hg khdng bao gid ed nhùng quylt djnh dgc doàn ma ludn trao dói vdi càc bàc cao lièn trong hg Cd thè ndi, trudng hg là ngudi quàn xuyln ili cà càc cdng viéc va Oiàn

ly ili cà càc thành vièn trong hg, nhung nlu nhu dng khdng hoàn thành nhiém vu

1 Nguyèn Hùu Thóng (Cb), (2004), Tài liéu dà dan, tr 57

VAI TRÒ CÙA CÀC HiNH THL/C TL/ QUÀN TRUYÈN THÓNG

mài uy tin, càc thành vién trong hg co quyén bài mièn chùc vy cùa òng va bau ngudi khàc lèn thay

Nhu thè, dòng hg cùa ngudi Katu là mgt thièt che xà bòi bao gòm nhilu già dinh (là già dình l(5m bay già dình nhd) quan he vdi nhau thdng qua vai trd cùa ngudi trudng ho Rò ràng, dòng hg cùa toc ngudi Katu thyc sy là mgt mlt xich Ihù hai khdng thè thièu, sau già dinh, tham già vào quy trình quàn ly cdng dèng

1.3 Tó eh ire tu quàn bàn làng

Bàn làng Irudc bèi là khdng gian sinh tdn cùa mot cdng ddng dàn cu ma ranh gidi cùa nd dugc phàn djnh va dugc cdng ddng làng bàn khàc cdng nhàn Ranh gidi cùa bàn làng chù yéu gdm:

- Dal dai de cu trù

- Dal dai canh tàc bao gòm ruòng va nuomg ray

- Nhùng khoành rùng càm, rùng Ihiéng, rùng ma

- Nhùng khoành rùng ranh gidi giùa càc làng

- Nhùng khoành rùng san bàn, bài lugm, chàn nudi

- Nhùng khe sudi chày qua dja phàn làng

Dèi vdi ngudi Katu, bàn làng (vii, vel) là don vi cao nhll cùa cdng dèng xà h^i, dugc chi phdi bdi quan hg làng gièng va quan he ddng tgc

Do tinh chat cùa nln kinh té nuomg rly quy dinh, cung nhu chiù sy tàc d^ng cùa nhiéu nhàn td Ijch su - dja ly nèn quy md va sy gàn két cùa càc ddng hg trong mgt làng khdng dn djnh, ma ed khi làng khi giàm Nhung nhin chung, trong mgt làng thudng ed ba dèn bdn ddng hg chung sdng Vi tri xày dyng làng thudng d c^nh nhùng con sdng, con sudi, dàm bào dò thoàng mài, thuàn Igi cho vige sinh ho^t cùa dàn cu làng

Tèn cùa mdi bàn làng thudng là tèn càc dja danh (tén khe, suoi, thàe, rùng, cày, gd ddi ), boàc tèn cùa ngudi tìm ra vùng dàt cu trù dàu tièn Vi nhu làng Axom xuàt phàt tu cày Axom, làng Kàn Sàm xuàt phàt lù cày Kàn Sàm Tén ggi cùa làng dn djnh theo thdi gian, gàn sàu vào làm thùc dàn làng Ddng bào quan niém mèi làng déu ed Yàng riéng, con ma riéng, nèu thay ddi tén làng, dàng sièu nhién sé tràch phat va khdng phù hg cho dàn làng Chinh vi thè ma sau này dù di chuyèn lù vùng này sang vùng khàc, ddng bào vàn giù nguyèn lèn ggi ban dàu cùa làng

Bàn làng cùa ddng bào dugc duy tri theo mot thièt che xà bòi co truyèn ben chat Dièu hành don vj tu quàn là mot bg mày vàn hành theo luàt lue cùa cgng dòng gòm nhùng nhàn vài chù yéu sau:

VI$T NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TlT

- Hgi dèng già làng: day là tè chùc bao gèm nhùng ngudi chù già dinh, trudng càc ddng hg (Mu, Yà, Cabu) Hgi dèng già làng là tó chùc tàp hgp cùa nhùng ngudi cao tuoi trong làng va ed ùàch nhi?m tu vln, giùp dd càc cdng vige cho chù làng Chù làng trudc khi quylt djnh mgt vige quan trong nào dd, phài xin y kién cùa Hgi ddng già làng Hgi dèng già làng ed quyèn bau cu va bài mien chù làng

- Chù làng, hay con ggi là Già làng (tilng dèng bào ggi là Aryay Vii, Cha Xai Vel):

là ngudi nhilu tuoi trong làng, am hilu phong tyc tàp quàn, tdn giào, tin nguòmg, co tài ngoai giao, ùng biln va san xult giòi Òng chiù tràch nhiém quàn ly, dièu hành, sàp xlp tlt cà càc còng vi?c cùa làng Òng là ngudi dai dign Idi cao, trong nom, canh giù dlt dai bàn làng, phàn bó khu vyc dlt rùng cho tùng dòng hg, tùng già dình; quy djnh khu vyc va thdi dilm chàn thà già sue; quy djnh càc khoành rìmg d m , rùng Ihiéng, rùng ma cùa làng Òng cùng là ngudi dùng ra giài quyét nhùng màu thuan, tranh chip xày ra trong làng Vdi ùàch nhi?m va vai ùd cùa minh, dng ludn dugc dàn làng ùgng vgng va kinh ni Dàn làng coi dng nhu ngudi dugc thin linh giao cho nhiém vy dùng ra cai quàn hg Mgi boat ddng cùa dng dIu dugc dàt dudi sy giàm sài cùa thIn linh va toàn thè dàn làng Trong trudng hgp òng khdng làm ùdn ùàch nhi?m, ben phàn cùa minh, Hgi dèng già làng sé càch chùc dng va blu ngudi khàc lén thay

Giùp vige cho chù làng ed càc nhàn v|it sau:

+ Chù dlt (Xult Cute - d nhièu làng chù dlt dèng thdi cùng là chù làng): là ngudi ed cdng tìm ra vùng dlt mdi cho làng, òng là trudng hg khai canh cùa làng Òng ed vj tri cao ùong xa hgi va ed tilng ndi quan trgng trong Hgi dèng già làng + Thù ITnh quan sy (Tkoh Tacop Vél): là ngudi muu tri, dùng càm, dugc chgn trong càc dàn binh thign chiln cùa làng Òng tryc tilp chi huy càc dàn binh trong chièn tran Lue hoà binh, dng ed nhigm vy cùng càc dàn binh tham già vào vige bào

ve trai ty tri an, hay sua sang, làm mdi bang rào làng

+ Thiy cùng, Ihly mo (Knoi Teemoh Yang): là ngudi giùp cho chù làng tó chùc càc cdng vi?c cùng ti Òng nhu dugc thIn linh nhàp vào di lo ddi song tàm

linh cùa dàn làng Ngoài ra dng cdn bill càch bdi toàn de khàm bénh, chùa bénh

Hcm Ibi, dng cdn bill dùng càc bài Ihuóc dàn gian co truyèn di chùa lành càc bénh thdng thudng Vi vày, thIy cùng vùa là ngudi phu tràch cùng ti trong il nghi, vùa là ngudi chùa b?nh^cho dàn làng, nèn dng rit dugc dàn làng quy ùgng, vj né va ed phàn

sg bài

Nhin chung, bd mày ly quàn co truyèn cùa ngudi Katu dà gdp phàn khdng nhd dàm bào sy ón djnh va càn bing cugc song cùa càc thành vièn trong làng Trong d.6, vai trd quan trgng nhll là Chù làng, Hgi dèng già làng va thièt che ty ùj dya trén phong lue tàp quàn va càc djnh che luàt tue cùa cdng ddng

VAI TRÒ CÙA CÀC HlNH T H Q C TU' QUÀN TRUYÈN THÓNG

2 Vai trò cùa càc hinh thùc tu quàn truyèn thóng trong vifc quàn ly xà hgi hién nay

0 vùng dòng bào Katu hién nay dang lòn lai song song hai binh thùc quàn ly

xà nói: tu quàn va tó chùc hành chinh Tu quàn bao gèm già dình, dòng hg, tè chùc bar làng nhu dà phàn tich d trén; cdn tè chùc hành chinh, bao gèm don vj quàn ly

càr xà, vdi Uy ban nhàn dàn (UBND) va càc ban chuyèn mdn, nhu Ban Dja chinh, Ban Vàn hoà Thdng tin, Ban Thuong binh - Xà bòi, Ban K I toàn ngàn sàch, Ban Dal sd - Già dình va Tré em, Ban Ndng làm - Thù y, Song song vdi he thóng tó chùc hành chinh cdn ed càc tó chùc chinh Irj - xà bòi khàc, nhu Dàng uy, Hgi dèng nbén dàn, Uy ban mài tran Tó quòc, Doàn Ihanh nièn va càc doàn thè quin chùng nhu Hgi Lién hièp phu nù, Hgi Cyu chièn binh, Hgp tàc xà,

Ve tó chùc thòn bàn d ngudi Katu, thyc chll là tó chùc bàn làng trudc day Thòn khdng phài là don vj hành chinh, khóng phài là cip chinh quyln ma là mot dar vj irung gian trong quan he giùa Nhà nude vdi nhàn dàn, giùp UBND quàn ly tòt càc mài cùa ddi song xà bòi, chiù sy quàn ly va lành dao cùa Dàng bd, chi bd Dàng tryc ihudc va cùa chinh quyèn càp xà

Mèi thdn bàn ed mot chi bg Dàng di lành dao cdng tàc chinh trj - tu tudng va ho£ch djnh chù truomg, chinh sàch phàt triln kinh ti xà hgi cùa dja phuang Vl co clu tè chùc, mèi thdn ed trudng thdn va phd thdn do nhàn dàn trong thdn blu ra, duce UBND xà phé duyél

Ben e^nh dd, trong càc thòn bàn con tèn lai dàm net càc tè chùc ty quàn, vdi

Hg dèng già làng Già làng (Chù làng) nhu là mgt tlt ylu cùa Ijch su, bdi vi khi ddrg bào song trong dièu kién ly nhién vùng rìmg nùi khic nghigt, ddi song kinh te thàp kém, sy giao luu budn bàn va quan he vùng mièn cdn han chi, kinh ti bang hóa chua xàm nhàp mgt càch sàu dàm din ddi song cùa ngudi dàn, thi ylu tó cgng dorg ly tri, quyèn lyc cùa già làng, bòi dèng già làng, cdn chi phèi sàu sic din ddi song cùa cdng dèng dàn tgc Katu Hon nùa, ngudi dàn nghìn ddi nay vón thich nghi vói phong tue tàp quàn, luàt lue, tri thùc dja phucmg va dudng nhu phàp luàt cùa nhà nude cdn rIt xa la vdi hg, vi vày hg khdng thè mgt sdm mgt chilu doan luyèt

vói nhùng hinh thùc ty quàn, chi tài luàt tue truyln thóng de song theo phàp luàt

Thém vào dd, phàp luàt chi quy udc nhùng vàn de co bàn nhll trong cugc song, cdn nhùng tinh hudng cu thè nhu càch thùc bào quàn rùng ma, rùng Ihiéng, giù gin ngidn nude, quy udc thdi gian, hinh thùc dèi ray, quy djnh trong tang ma, trong hòr nhàn, trong xày dyng nhà cùa lai thudc vl thilt chi tu quàn, tri thùc bàn dja, phcng tue tàp quàn, luàt tue cùa cgng dòng dàn cu noi day Hom nùa, càc hinh thùc tir cuàn còng dòng, nhu già làng, hgi dèng già làng, tè chùc dòng hg, già dình va di licr vdi nò là càc hinh thùc che tài cùa luàt tue, phong tue tàp quàn, là mot phàn

Vlf T NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU'

rat quan trgng cùa di san vàn bòa truyèn thóng Cho nèn, vi^c bào tdn càc hinh thùc

ty quàn cgng dèng vùa gdp phIn he trg cho phàp luàt, nhu là nhùng vàn bàn duà luàt, di quàn ly cgng dèng, vùa giù gin càc già tri vàn hda truyèn thóng cho cgng dèng Katu Vi vày, giù gin hinh thùc ty quàn trong còng dèng dàn tgc Katu, bea canh tè chùc hành chinh cùa nhà nude, là mgt vi?c làm tlt ylu, gdp phàn thùc dly

xà hgi phàt triln ben vùng

3 Thyc trang vai trò ciìa càc hinh thirc tu quàn truyèn thóng trong vifc quàn ly xà hgi hif n nay

Trong nhùng nàm gin day tèn lai mgt thyc ti là d vùng dèng bào Katu lo chùc ty quàn dang din hi suy thoài, ed noi chi cdn trén danh nghTa Thù linh quàa

sy, chù dlt khdng cdn tèn lai, ngay din cà Già làng (Chù làng) cùa mgt sd bàn làng cùng khdng cdn, nhll là nhìrng bàn làng di dàn tu càc noi khàc din, mai dugc tao làp trong nhùng nàm gin day, nhu nhièu bàn ngudi Katu d Nam Ddng tinh Thùa Thién Hul, Già làng chi cdn giù vai trd nhu mot thIy cùng hoàc chi là ngudi am hièu phong tyc tàp quàn Òng khdng cdn là ngudi dugc nhàn dàn bdi y kiln khi làm ray, dng cùng khdng dùng ra giài quylt càc vy tranh chip vl dlt dai, nguèn Igi dgng thyc vàt cùa bàn làng; khi san dugc thù òng cùng khdng dugc ngudi dàn trong bàn nhudng cho nhùng milng ngon, khi cudi hdi òng cùng khdng dugc càc ed dàu, chù

ri din xin phép Hgi dèng già làng cùng khdng cdn tèn lai hinh thùc nhu trudc day Bay gid Hgi dèng già làng thyc chit là càc chù hg, ngudi dùng dIu càc ndc nhà frong càc bàn làng Hg dugc tri?u t§p dèn hgp de giài quylt càc cdng vige lién quan din chù truang cùa càc tè chùc hành chinh dja phuang; cùng ed nhùng trudng hgp Hgi dèng già làng (nhùng ngudi già trong làng) cùng kit hgp vdi td chùc hành chinh dja phuang (trudng bàn, dgi trudng, UBND xa va càc tè chùc chinh trj, xà hgi khàc) cùng giài quylt càc cdng vige lién quan din bàn làng Vai trd cùa Già làng va nhùng nguèi già trong làng thyc chIt chi giài quylt càc vàn de lièn quan din cùng ti, le nghi tdn giào va càc vln di khàc trong phong tyc tàp quàn, con nhùng vln di lién quan din kinh ti, xà hgi cùa cgng dèng dàn tgc Katu lai do tò chùc hành chinh giài quylt, nhu vln di giao dlt, giao rùng, chuyln dòi cày tròng, vài nuòi, dyng nhà chung cgng dèng, xóa nhà tam, vay vón de san xuàt Tuomg ly, Chù làng vdi tu càch là chù dlt, trudng ddng hg din khai thién làp dja vùng dal,

dà mlt din vai trd quylt dinh viéc quàn ly dlt dai, sdng sudi, rùng nùi, ké cà viéc cùng vdi Già làng dilu hành mgi cdng viéc cùa làng lù chgn noi dyng làng mdi, xày dyng nhà cgng dèng din tè chùc san xult, san bàn làp thè, td chùc càc le hgi hay nghi le cùng ti, giài quylt màu thuan, xél xù luàt lue Càc còng viéc dò dugc giao cho mot ngudi ed quyln lue mdi vdi lén ggi "hành chinh" là "Trudng thdn" hay "Thdn trudng"

VAI TRÒ CÙA CÀC HÌNH THÙC TU' QUÀN TRUYÈN THÓNG

4 NhiìTig giài phàp bào tòn va p)hàt huy càc hinh thirc tu quàn truyèn thóng

trong viéc phàt trién xà hói ben vùn^ hién nay

Cùng nhu nhièu tgc ngudi thièu sd khàc d nude la, vai trd cùa càc bình thùc

tu quàn trong viéc quàn ly xà hói hiièn nay d vùng dèng bào Katu là dièu d n thièt mang lai nhiéu già trj tich circ trong viéc phàt trién ben vùng xà bòi Tuy nhién do nhièu nguyèn nhàn khàc nihau, nhu tàc ddng cùa bd mày hành chinh, qua Irinh xàm nhàp cùa kinh té thj trudng, lèi song cà nhàn ngày càng lln ài quan he cdng ddng, thi nhu là mot tàit yéu, tó chùc ty quàn, luàt tue, tri thùc bàn dja, phong tue tàp quàn ngày càng bj mai mot Vi vày, theo chùng tòi, d n co nhùng giài phàp hùu hiéu va tich cuc nhàm bào tèn bình thùc ly quàn còng dèng, bao gòm Già làng, Hgi dòng già làng, dòng hg, luàt tue, phong lue tàp quàn, ben canh tó chùc hành chinh, nhàm két hgp co hièu qua hai bình thùc quàn ly này, góp phàn vào viéc phàt trién ben viìng xà hgi d dàn tgc Ihilu so Katu Nhùng giài phàp dd là:

- Duy tri sy tdn lai cùa Già làng va Hgi dèng già làng ma trong dd Già làng

]3hài dugc ligi dòng già làng va toàn dàn de cu hoàc bài mièn Òng phài là ngudi

am hiéu phong tue làp quàn, ed uy tin vdi dàn làng, dugc mgi ngudi né trgng

- Già làng va Hgi ddng già làng phài soan Ihào nhimg quy udc boat ddng cùa minh Nhùng quy udc dd phài dugc sy bàn bac thóng nhll cùa cà cgng dèng dàn cu

^à cùa cà càc tó chùc chinh trj, xa hói trèn dja bàn, nhu Già làng va Hgi dèng già

!àng quy djnh càch thùc td chùc le hgi, tang ma, cudi xin, quy djnh càch thùc làm nhà, quy djnh bình thùc chàn nudi già sue, già d m , quy djnh hinh thùc san bit, dành cà, bài lugm

- Già làng va Hgi ddng già làng cùng kit hgp vdi càc té chùc hành chinh dja phuang de giài quyét càc cdng viéc lién quan din chù truang, chinh sàch va phàp luàt cùa Dàng va Nhà nude Vi vày, tó chùc ty quàn nhu là mgt bd phàn gin bd màt thièt, ho trg cho td chùc hành chinh de quàn ly xà bòi dya trén co sd phàp luàt nhà nude va luàt liic cùa dja phuang; luàt lue d day khdng di ngugc lai /di phàp luàt ma phù hgp va ho trg cho phàp luàt di vào ddi sdng cùa ngudi dàn Mgugc lai, td chùc hành chinh khi trièn khai càc chù truang, chinh sàch cùa Dàng va Chinh phù dèn ddng bào dàn toc thièu so, d n co sy bàn bac thóng nhll vdi Già làng, Hgi ddng già làng (Thyc ti trong nhùng nàm gin day nhùng chù truang chinh sàch nào két hgp vdi Già làng, Hgi dèng già làng Ibi chù truang, chinh sàch dò se di vào long dàn va e j hiéu qua làu dai) Co thè cu ibi hóa vai trò cùa tò chùc ly quàn va tò chùc hàr h chinh trong vice quàn ly xà bòi bàn làng ngiròi Katu nhu sau:

VIÉT NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU^

Giài quyét càc •

vàn de

lién quan dèn

hón nhàn

Giài quyet

vàn de

lién quan

dén tang ma

Tó chùc le bòi ••

Hoà giài càc vu

xich mich

tranh chàp

lién quan ^

dén phong tue

làp quàn

Vàn de khàc

Tó chùc

Ty quàn

i

HDGL

i

Già làng (Chù làng)

Tò chùc hành chinh

l

Chinh quyén

va càc

tò chùc chinh trj,

xS hói

Giài quyét càc vàn de KT-XH cùa bàn làng

l

-> Giài quyét ho khan

- • Chinh sàch xà hói

-* Yté

-*" Giào due

Vàn de khàc

l

Giao dàt

giao rùng

T

Chuyèn dèi cày trèng vàt nuòi

T

Xày dyng

CS h? ting

Xày dyng nhà chung

Vay vón Sinh de

ke hoach

- Cln phài soan thào nhùng quy ude luàt tyc cùa cdng ddng sao cho luàt tue dò

nhu là mot vàn bàn ùudi luàt phyc vu cho vige quàn ly xà hgi vùng dèng bào dàn tgc Ihilu so ed bifu qua hom d i ngudi dàn thyc hién theo phàp luàt cùa Nhà nude, nhung khdng bd quén phong tue làp quàn, luàt lue cùa mình N I U dua phàp luàt v i cdng dèng dàn cu nhung khdng kit hgp vdi luàt lyc, phong lue tàp quàn, sé gay ra mot sy hing bui trong qua trình tilp nhàn phàp luàt va dièu dd sé din dèn mot sy

"nhièu loan" trong Idi song ma nhu Alvin TofTler dà tùng cành bào: Mot nln vàn hda bj d i dui v l qua khù Ibi sé tao nèn cu sde vàn hda

1 Alvin TofTer (2002), Cu sèc tuang lai, Nxb Thanh nién, tr 18

VAI TRÒ CÙA CĂC HÌNH THÙC TU' QUĂN TRUYỈN THÓNG

- Tăng cirdng h(m nùa mòi quan he còng dỉng tinh lăng nghTa xóm, quan he dòng toc va căc boat dòng văn hóa cònig dòng, nhu căc hinh thùc il bòi cùng tỉ thIn linh, căc le nghi, tang ma hón nhăn di thóng qua dò vai trò cùa Giă lăng, ligi dòng giă lăng luăt lue, phong tue tăp qmăn dugc băo tỉn va phăt huy

Tom lai, vice quăn ly xă hói vùng dòng băo dăn toc Katu luòn tỉn lai hai bình thùc: tu quăn va quăn ly hănh chinh Hai bình thùc quăn ly xă bòi năy khóng loai trù nhau ma luòn bó sung cho nhau tao nỉn linh ón djnh trong viĩc dilu hănh va thyc thi căc còng viĩc cùa còng dòng Dò lă nhăn tó co vai trò dăc biỉt quan trgng thùc day su phăt triỉn ben vùng xă hói căc dăn toc Ihilu so nude la nói chung va d vùng ddng băo dăn toc Katu nói riĩng Trong xu thỉ bòi nhăp va toăn clu hóa, vdi

tu căch lă mot quòc giă dang phăt tnỉn, chùng la phăi giăi quylt mgt văn de khdng

he don giăn, dd lă mdi quan he giùa băo tỉn va phăt triln, giùa tăng trudng kinh i l vdi phăt triln bln vùng xă bòi, ma viĩc kit hgp hai bình thùc quăn ly xă bòi (ly quăn va hănh chinh) d vùng dỉng băo căc dăn toc thiỉu so lă gdp phIn tich cyc nhIt giăi quyĩt văn de dd

Tăi lif u tham khăc

1 Alvin Toffler ( 1996), Dgt song thù 3, Nguyỉn Lgc djch, Nxb Khoa hgc xă hgi, Ha Ngi

2 Alvin Toffler (2002), CM 5ó'c/i/07jg/a/, Nxb Thanh niĩn Ha Ngi

3 Ta Due (2002), Tim hiĩu văn hóa Katu, Nxb Thuăn Hóa, Hul

4 Nguyen Văn Manh (Cb) (2001), Luăt tue eùa nguăi Tẳi, Catu, Bru-Văn Kiiu ă Quăng

Tri - Thira Thiĩn Huĩ, Nxb Thuăn Hoă, Hul

5 Le Pichon (2011), Nhùng kĩ san mău, Nxb Thỉ gidi mdi

6 Nguyỉn Hùu Thóng (Cb) (2004), Katu kĩ sỉng dău nggn nude, Nxb Thuărt.Hóa, Hul

7 Trudng Dai hgc Nòng lăm - Dai hoc Hul (2008), Xăy dung nhă cdng ddng truyin

thdng ed su tham giă cùa nguăi dăn ă vùng nùi miỉn Trung Viĩt Nam, Nxb Chinh tri

quòc giă Ha Nói