SÁNG KIẾN Kinh nghiệm: Một Số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lờivăn cho HS lớp 5

Ngay từ đầu năm, khi lựa chọn sáng kiến này, để nắm bắt được tình trạng chất lượng học toán và đặc biệt là giải toán có lời văn của học sinh lớp 5A, tôi đã lập kế hoạch và bắt tay vào đi

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

1 Lời giới thiệu

Chương trình toán của tiểu học có vị trí và tầm quan trọng rất lớn Toán học góp phần quan trọng trong việc đặt nền móng cho việc hình thành và phát triển nhân cách học sinh Trên cơ sở cung cấp những tri thức khoa học ban đầu về số học Các số tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản giải toán có lời văn ứng dụng thiết thực trong đời sống và một số yếu tố hình học đơn giản

Trong dạy-học toán ở tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vị trí quan trọng Có thể coi viêc dạy-học và giải toán là “lửa thử vàng” của dạy-học toán Trong giải toán, học sinh phải tư duy một cách tích cực và linh hoạt, huy động tích cực các kiến thức và khả năng đã có vào tình huống khác nhau, trong nhiều trường hợp phải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu ra một cách tường minh Và trong chừng mực nào đó biết suy nghĩ năng động sáng tạo Vì vậy

có thể coi giải toán có lời văn là một trong những biểu hiện năng động nhất của hoạt động trí tuệ của học sinh

Ở học sinh lớp 5, kiến thức toán đối với các em không còn là mới lạ, khả năng nhận thức của các em đã được hình thành và phát triển ở các lớp trước, tư duy

đã bắt đầu có chiều hướng bền vững và đa dạng và đang ở giai đoạn phát triển vốn sống vốn hiểu biết thực tế bước đầu đã có những hiểu biết nhất định Học sinh tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng, việc học toán và giải toán có lời văn rất quan trọng và rất cần thiết Để thực hiện tốt mục tiêu đó, giáo viên càn phải nghiên cứu, tìm biện pháp giảng dạy thích hợp, giúp các em giải bài toán một cách vững vàng Từ những căn cứ đó tôi đã chọn đề tài

2 Tên sáng kiến: “Một Số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho HS lớp 5”.

3 Tác giả: - Họ và tên: Dương Thị Khuê

Đơn vị công tác : Trường Tiểu học Kha Sơn – Huyện Phú Bình

4 Chủ đầu tư: - Dương Thị Khuê

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Kha Sơn – Huyện Phú Bình

5 Lĩnh vực áp dụng của sáng kiến kinh nghiệm:

Sáng kiến “Một Số biện pháp nâng cao chất lượng giải toán có lời văn cho HS lớp 5” thuộc lĩnh vực chuyên môn Tiểu học (Môn Toán – giải toán có lời văn)

6 Ngày sáng kiến được áp dụng lần đầu: Ngày 23 tháng 8 năm 2015

7 Mô tả bản chất của sáng kiến:

7.1 Nội dung sáng kiến:

7.1.1 Cơ sở khoa học:

Giải toán là một thành phần quan trọng trong chương trình giảng dạy môn toán ở bạc tiểu học Nội dung của việc giải toán gắn chặt một cách hữu cơ với nội dung của số học và số học tự nhiên, các số thập phân, các đại lượng cơ bản và các yếu tố đại số , hình học có trong chương trình

Vì vậy, việc giải toán có lời văn có một vị trí quan trọng thể hiện ở các điểm sau: a) Các khái niệm và các qui tắc về toán trong sách giáo khoa, nói chung đều được giảng dạy thông qua việc giải toán Việc giải toán giúp học sinh củng cố vận dụng các kiến thức, rèn luyện các kĩ năng tính toán Các bài toán liên hệ với cuộc sống một cách thích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kĩ năng thực hành càn thiết trong đời sống hằng ngày giúp các em biết vận dụng những kĩ năng

đó trong cuộc sống

b) việc giải toán góp phần quan trong việc xây dựng cho học sinh những cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, tinh thần quốc tế vô sản, thế giới quan duy vật biện chứng.Việc giải toán có thể giúp các em thấy được nhiều khái niệm toán học Ví dụ: các số, các phép tính, các đại lượng đều có nguồn gốc trong cuộc sống hiện thực, trong thực tiễn hoạt động của con người, thấy được các mối quan hệ biện chứng giữa các dữ kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm

c) Việc giải toán góp phần quan trọng vào rèn luyện cho học sinh năng lực tư duy và những đức tính tốt của con người lao động mới Khi giải một bài toán, tư

duy của học sinh phải hoạt động một cách tích cực vì các em cần phân biệt cái gì dã cho và cái gì cần tìm, thiết lập mối quan hệ giữa các giữ kiện của bài toán giữa cái

đã cho và cái phải tìm Suy luận, nêu lên những phán đoán, rút ra những kết luận thực hiện phép tính cần thiết để giải quyết các vấn đề đặt ra

7.1.2.Cơ sở thực tiễn

7.1.2.1Thực trạng của việc dạy và học:

Năm học 2015 – 2016 tôi được phân công giảng dạy lớp 5A Ngay từ đầu năm, khi lựa chọn sáng kiến này, để nắm bắt được tình trạng chất lượng học toán và đặc biệt

là giải toán có lời văn của học sinh lớp 5A, tôi đã lập kế hoạch và bắt tay vào điều tra thực trạng chất lượng học sinh bằng cách kiểm tra khảo sát ngẫu nhiên 27 em học sinh trong lớp

* Bài toán :

Một bếp ăn dự trữ gạo đủ cho 120 người ăn trong 20 ngày, thực tế đã có 150 người ăn Hỏi số gạo dự trữ đó đủ ăn trong bao nhiêu ngày? ( Mức ăn của mỗi người như nhau)

- Kết quả thu được như sau:

Số

HS

điều

tra

HS làm

bài tốt

Tỉ lệ

HS làm bài khá

Tỉ lệ

HS làm bài đạt yêu cầu

Tỉ lệ

HS làm bài khôn

g đạt

Tỉ lệ

Bảng thống kê số lỗi học sinh mắc phải trong khi giải toán:

Sai câu lời giải:

- Sai phép tính giải:

- Sai về trình bày bài giải:

- Sai về cách thực hiện các phép tính trong

bài giải:

- Sai về cách ghi các danh số đơn vị trong

bài giải:

13 7 3 5 5

48,1% 25,9% 11,1% 18,5% 18,5%

* Ngoài ra để nắm bắt được thực trạng giải toán có lời văn của học sinh, tôi còn trao đổi với các giáo viên trực tiếp giảng dạy ở các lớp 5 trong trường, gặp phụ huynh học sinh để tìm hiểu tình hình học ở nhà của các em Đồng thời thăm lớp, dự giờ để bổ sung thêm những lỗi khi giải toán và kinh nghiệm dạy học Qua kết quả 2 bài khảo sát trên, qua thực tế giảng dạy trong chương trình toán 5 và chuyện trò chao đổi, dự giờ thăm lớp của học sinh lớp tôi cũng như các lớp khác trong khối 5 tôi nhận thấy các lỗi mà các em thường mắc trong khi giải toán có lời văn cụ thể như sau:

* Những sai lầm học sinh thường mắc khi giải toán có lời văn:

+ Học sinh chưa nghiên cứu kỹ đầu bài toán nên xác định không đúng dạng bài tập

dẫn đến giải sai bài tập

+ Không biết thiết lập mối quan hệ giữa các số đã cho và diễn đạt bằng ngôn ngữ hoắc tóm tắt hay minh họa bằng sơ đồ hình vẽ…

+ Lập kế hoạch giải bài toán sai không đúng yêu cầu bài tập

+ Thực hiện các phép tính chưa đúng theo kế hoạch giải bài toán

+ Câu lời giải chưa đúng với phép tính giải

+ Danh số đơn vị chưa đúng còn nhầm lẫn.

+ Trình bày bài giải chưa đúng yêu cầu

Đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng chất lượng học toán của học sinh không đạt yêu cầu cao? Qua quá trình giảng dạy lớp 5 tôi nhận thấy học sinh học yếu môn toán là do nhiều nguyên nhân

7.1.2.2 Nguyên nhân của thực trạng

Qua quá trình giảng dạy và điều tra thực trạng của giáo viên và học sinh lớp 5

trường tiểu học Kha Sơn Tôi nhận thấy có những nguyên nhân cơ bản sau dẫn đến thực trạng các em học sinh lớp 5 giải toán có lời văn lại gặp nhiều khó khăn như vậy:

a, Nguyên nhân khách quan

- Đa số học sinh con gia đình làm nông nghiệp, điều kiện và thời gian học tập có hạn

- Phụ huynh ít quan tâm tới việc học tập của học sinh

- Các cấp các nghành ở địa phương còn nghèo, chưa thực sự quan tâm động viên các em kịp thời

-Tại tệ nạn xã hội dẫn đến nhiều em ham chơi không chịu học

b, Nguyên nhân chủ quan

*Giáo viên:

Chất lượng giải toán có lời văn của học sinh tiểu học chưa cao cũng một phần thuộc về trách nhiệm của giáo viên, mảng kiến thức toán có lời văn là một dạng bài tập mang tính tổng hợp và sáng tạo, nhưng lâu nay giáo viên chưa tìm ra cách phát huy tối đa năng lực học tập của học sinh, chưa bồi dưỡng cho các em ý thức ham

mê học toán và giải bài toán giải đạt yêu cầu

Giáo viên nhiều khi chưa nghiên cứu kỹ nội dung chương trình, không nắm chắc mục tiêu của bài dạy, chưa đầu tư nhiều vào công tác chuẩn bị cho tiết dạy,

còn thiếu tính tự giác trong vấn đề bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ Nhiều giáo viên phải dạy 2 buổi/ ngày gây ảnh hưởng đến chất lượng dạy học

*Học sinh:

+ Học sinh chưa nghiên cứu kỹ đầu bài toán nên xác định không đúng dạng bài tập dẫn đến giải sai bài tập

+ Không biết thiết lập mối quan hệ giữa các số đã cho và diễn đạt bằng ngôn ngữ hoắc tóm tắt hay minh họa bằng sơ đồ hình vẽ…

+ Lập kế hoạch giải toán: Học sinh chưa biết suy nghĩ xem để trả lời câu hỏi của bài toán cần thực hiện phép tính gì? Suy nghĩ xem từ số đã cho và điều kiện của bài toán có thể biết gì? Có thể làm phép tính gì? Phép tính đó có thể giúp trả lời câu hỏi của bài toán không? Trên các cơ sở đó, suy nghĩ để thiết lập trình tự giải toán

+ Thực hiện phép tính không theo trình tự kế hoạch đã thiết lập để tìm đáp số Mỗi khi thực hiện phép tính chưa kiểm tra xem đã tính đúng chưa? Phép tính được thực hiện có dựa trên cơ sở đúng đắn không?

+ Vốn từ ngữ của các em còn nghèo nàn lại không biết sắp xếp như thế nào để lời giải ngắn gọn chính xác

* Bên cạnh các nguyên nhân chủ quan trên thì còn có một số những nguyên nhân khác ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng môn toán của học sinh

- Do một số gia đình chưa thật sự quan tâm và chú trọng đến việc rèn cho học sinh, những kỹ năng cơ bản cho việc học toán

- Do giáo viên chưa có phương pháp tốt, phù hợp với từng bài dạy, chưa thật

sự chú ý đến việc sửa sai cho học sinh ở mọi lúc, mọi nơi, chưa hướng dẫn tỉ mỉ, cụ thể để các em tự phát hiện lỗi sai và sửa chữa Việc động viên uốn nắn chưa kịp thời dẫn đến các em còn mắc nhiều lỗi khi làm toán

* Từ những lí do trên, là một giáo viên trực tiếp giảng dạy các em, tôi suy nghĩ làm sao tìm ra biện pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh học tập làm văn tốt hơn

7.1.2.3 Các biện pháp đã áp dụng để rèn kỹ năng giải toán cho học sinh lớp 5A Biện pháp 1 Tạo hứng thú học tập cho học sinh

Có nhiều hình thức để giúp học sinh say mê hứng thú trong học tập Vì vậy tôi luôn tìm tòi các hình thức để thay đổi trong mỗi giờ học toán, tạo cho học sinh những cảm hứng bất ngờ từ đó học sinh hứng thú hơn và kích thích tư duy của học sinh

Toán có lời văn thực chất là những bài toán thực tế Nội dung bài toán được thông qua nhữmg câu nói về những quan hệ, tương quan và phụ thuộc, có liên quan đến cuộc sống thường sảy ra hàng ngày Cái khó của bài toán có lời văn là phải lược bỏ những yếu tố về lời văn đã che đậy bản chất toán học của bài toán, hay nói cách khác là chỉ ra mối quan hệ giữa các yếu tố toán học chứa đựng trong bài toán

và nêu ra phép tính thích hợp để từ đó tìm được đáp số bài toán

* Chẳng hạn bài toán:

Một con chim sâu cân nặng 60g Một con đà điểu cân nặng 120kg Hỏi con

đà điểu cân nặng gấp bao nhiêu lần con chim sâu?

- Khi giải bài toán này học sinh cảm thấy thú vị với một phép so sánh không tương xứng giữa hai con vật có trọng lượng quá chênh lệch Qua bài tập này học sinh được giáo dục tình yêu thiên nhiên

* Hay như bài toán:

“ Một máy bay bay với vận tốc 860km/giờ được quãng đường 2150km Hỏi máy bay đến nơi lúc mấy giờ, nếu nó khởi hành lúc 8 giờ 45 phút?”

- Gặp bài toán này các em thấy thắc mắc về vận tốc cực nhanh của máy bay so với các phương tiện giao thông vận tải khác

Biện pháp 2 Rèn kỹ năng giải toán cho học sinh

* Xác định yêu cầu trọng tâm của đề bài:

- Bước đầu tiên khi giải bài toán có lời văn giáo viên cần hướng dẫn học sinh đọc

và nghiên cứu kỹ xem đề văn yêu cầu gì và xác định đúng dạng toán nào đã học và giải như thế nào? Cái gì đã cho? Và phải tìm những dữ kiện nào?

a) Đề bài của bài toán có lời văn bao giờ cũng có hai phần:

- Phần đã cho hay còn gọi là giả thiết của bài toán

- Phần phải tìm hay còn gọi là kết luận của bài toán

- Ngoài ra trong đề toán có nêu mối quan hệ giữa phần đã cho và phần phải tìm hay thực chất là các mối quan hệ tương quan phụ thuộc vào giả thiết

và kết luận của bài toán

b) Quy trình giải toán có lời văn thường thông qua các bước sau:

- Nghiên cứu kĩ đầu bài: Trước hết cần đọc cẩn thận bài toán, suy nghĩ về ý nghĩa của bài toán, nội dung bài toán, đặc biệt là chú ý đến câu hỏi của bài toán Chớ vội tính toán khi chưa đọc kĩ đề toán

- Thiết lập mối quan hệ giữa các số đã cho và diễn đat nội dung bài toán bàng ngôn ngữ hoặc tóm tắt điều kiện bài toán, hoặc minh hoạ bằng sơ đồ hình vẽ

* Lập kế hoạch giải toán:

Sau khi học đã nắm rõ yêu cầu của đề toán và xác định được dạng bài tập giáo viên cần hướng dẫn các em lập được kế hoạch giải toán theo yêu cầu của bài toán Học sinh phải suy nghĩ xem để trả lời câu hỏi của bài toán cần thực hiện phép tính gì? Suy nghĩ xem từ số đã cho và điều kiện của bài toán có thể biết gì? Có thể làm phép tính gì? Phép tính đó có thể giúp trả lời câu hỏi của bài toán không? Trên các cơ sở đó, suy nghĩ để thiết lập trình tự giải toán

* Thiết lập trình tự giải:

Kế hoạch giải bài tập đã lập song giáo viên lưu ý hướng dẫn học sinh trình bày bài giải, thực hiện phép tính theo trình tự kế hoạch đã thiết lập để tìm đáp số Mỗi khi thực hiện phép tính cần kiểm tra xem đã tính đúng chưa? Phép tính được thực hiện có dựa trên cơ sở đúng đắn không? Câu trả lời có phù hợp với phép tính giải và đúng yêu cầu chưa? Đáp số đúng hay sai?

*Ví dụ 1: Thùng to có 26 lít dầu, thùng bé có 18 lít dầu Dầu được chứa vào

các chai như nhau, mỗi chai có 0,8 lít Hỏi có tất cả bao nhiêu chai dầu?

Giáo viên hướng dẫn học sinh thực hiện bài toán trên bằng cách dùng phương pháp vấn đáp, kết hợp với minh hoạ bằng tóm tắt đề toán

+Phân tích nội dung đề toán: Giáo viên dùng hai câu hỏi: Bài toán cho biết

gì? Bài toán hỏi gì? Để học sinh hiểu nội dung bài:

- Thùng to có 26 lít dầu

- Thùng bé có 18 lít dầu

- Mỗi chai chứa 0,8 lít dầu

- Hỏi có tất cả có bao nhiêu chai dầu?

+Tóm tắt bài toán : Theo những câu trả lời của học sinh, giáo viên hướng

dẫn học sinh tóm tắt như sau:

Thùng to: 26 l

Thùng bé:18 l

Có: chai dầu?

- Tóm tắt trên chính là chỗ dựa cho học sinh tự tìm ra lời và phép tính tương ứng

+Thiết lập trình tự giải: Giáo viên đạt câu hỏi “Muốn biết có bao nhiêu

chai dầu, ta phải làm thế nào? ” Học sinh trả lời: “Trước hết ta phải tìm tổng số lít dầu có ở hai thùng, sau đó mới tìm tổng số chai đựng dầu”

Bài giải

Tổng số lít dầu ở hai thùng là:

26 + 18 =44 (l)

Số chai đựng dầu là:

44 : 0,8 = 55 (chai ) Đáp số: 55 chai

Biện pháp 3 Đặc điểm của từng dạng bài toán:

Trong một bài toán, câu hỏi có một chức năng quan trọng vì việc lựa chọn phép tính thích hợp được quy định không chỉ bởi các dữ kiện mà còn bởi các

câu hỏi Với cùng các dữ kiện như nhau có thể dặt các câu hỏi khác nhau, do đó việc lựa chọn phép tính cũng khác nhau Việc thấu hiểu câu hỏi của bài toán là điều kiện căn bản để giải đúng các bài toán đó Những trẻ em trong giai đoạn đầu khi mới giải toán chưa nhận thức được đầy đủ chức năng của câu hỏi trong bài toán Để rèn luyện cho các em suy luận đúng, cần giúp các em nhận thức được chức năng quan trọng của câu hỏi trong bài toán Câu hỏi của bài toán, đôi khi nêu cho các em bài toán vui không giải được

* Chẳng hạn: “Trên cành cây có 10 con chim Người thợ săn bắn rơi 2 con chim Hỏi trong lồng còn mấy con chim?” Có em sẽ nhầm và trả lời là 8 con chim Lúc đó giáo viên sẽ giải thích để học sinh nhận ra cái sai trong câu hỏi của bài toán

Các bước để giải một bài toán có lời văn ở tiểu học nói chung và lớp 5 nói riêng đã được đề cập ở một số cách về phương pháp giải toán ở bậc tiểu học Ở đây tôi rút ra một số kinh nghiệm hướng dẫn: Phần dạy toán có lời văn ở lớp 5

Ở lớp 5, việc học phân số, học số thập phân, học về các đơn vị đo đại lượng Cũng được kết hợp học các phép tính, học giải toán được kết hợp một cách hữu cơ để có tác dụng hỗ trợ lẫn nhau Việc dạy cho học sinh nắm được các phương pháp chung để giải toán được chú trọng ngay từ khi các em giải bài toán đầu tiên ở bậc tiểu học và sau này vẫn được thường xuyên quan tâm

Sau đây là một số ví dụ về các dạng toán có lời văn ở lớp 5:

Ví dụ 1: Bài toán về đại lượng tỉ lệ thuận.

Một ô tô cứ một 100 km thì hết 12,5 l xăng Hỏi ô tô đi quãng đường dài 120

km thì cần bao nhiêu lít xăng?

Bài giải

Số lít xăng cần để đi 1 km là:

12,5 : 100 = 0,125 (l)

Số lít ô tô cần để đi quãng đường 60 km là:

0,125 x 120 = 15 (l)

Đáp số : 15 lít xăng