Cụ thể, các loại giấy tờ cần có để chứng minh gỗ hợp pháp là bảng kê lâm sản do hộ/ cơ sở trồng rừng lập, hóa đơn mua hàng có thuế giá trị gia tăng VAT áp dụng trong trường hợp mua gỗ từ
Trang 1QUÝ III - IV/2015
Mạng lướiVNGO - FLEGTTHỰC THI LÂM LUẬT - QUẢN TRỊ RỪNG - THƯƠNG MẠI LÂM SẢN (FLEGT)
TRONG SỐ NÀY
1
Báo động tình trạng sử dụng gỗ bất hợp pháp của các hộ gia đình sản xuất đồ gỗ
8
Khung pháp lý chưa rõ ràng, gỗ rừng trồng
từ hợp pháp thành bất hợp pháp trong bối cảnh việt nam tham gia VPA/FLEGT
VỚI TRUYỀN THỐNG SẢN XUẤT
QUY MÔ NHỎ, VIỆT NAM CÓ RẤT
NHIỀU HỘ GIA ĐÌNH SẢN XUẤT ĐỒ
GỖ SỬ DỤNG NGUỒN NGUYÊN LIỆU
ĐA DẠNG TRONG ĐÓ, GỖ RỪNG
TỰ NHIÊN KHÔNG RÕ NGUỒN GỐC
(KHÔNG CÓ GIẤY TỜ HỢP PHÁP)
ĐƯỢC ƯA CHUỘNG DO GIÁ CẢ “MỀM”,
NGUỒN CUNG LINH HOẠT VÀ DỄ TIẾP
CẬN ĐÂY LÀ THÁCH THỨC LỚN CHO
NGÀNH GỖ VIỆT NAM KHI THAM GIA
HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI GỖ VỚI CHÂU
ÂU LÀ NƠI CÓ HỆ THỐNG QUY ĐỊNH
NGHIÊM NGẶT ĐỂ TĂNG CƯỜNG KHẢ
NĂNG TUÂN THỦ GỖ HỢP PHÁP CỦA
TẾ, CẦN CÓ NHỮNG GIẢI PHÁP HỖ TRỢ NHƯ KHUYẾN KHÍCH HỢP TÁC
ĐỂ MỞ RỘNG QUY MÔ SẢN XUẤT VÀ TĂNG KHẢ NĂNG TIẾP CẬN NGUỒN CUNG GỖ HỢP PHÁP, SONG SONG VỚI
CƠ CHẾ PHỐI HỢP GIÁM SÁT CÁC CƠ
SỞ SẢN XUẤT TẠI ĐỊA PHƯƠNG
Trang 2ĐƠN GIẢN HÓA THỦ TỤC KÊ KHAI
TRONG KHAI THÁC
Bài viết này tập trung vào việc tuân thủ
các quy định về nguyên liệu gỗ hợp pháp
trong các cơ sở sản xuất đồ mộc quy mô
hộ gia đình Dựa trên kết quả khảo sát tại
các tỉnh Hòa Bình, Nghệ An, Bình Định,
Kon Tum do mạng lưới VNGO-FLEGT thực
hiện năm 2015, bài viết mô tả thực trạng
vi phạm các quy định về gỗ nguyên liệu
của các hộ gia đình, và đề xuất một số giải
pháp hỗ trợ Để người sản xuất tuân thủ
quy định về gỗ hợp pháp đưa vào cơ sở
chế biến Cụ thể, các loại giấy tờ cần có để
chứng minh gỗ hợp pháp là bảng kê lâm
sản (do hộ/ cơ sở trồng rừng lập), hóa đơn
mua hàng có thuế giá trị gia tăng (VAT) (áp
dụng trong trường hợp mua gỗ từ tổ chức)
và Biên bản xác nhận của kiểm lâm (xem
Bảng kê lâm sản (Thông tư 01/2012/ BNNPTNT Điều 12,14,16,20; Thông tư 42/2012/BNNPTNT Điều 1)
Hóa đơn thuế giá trị gia tăng (VAT) (Thông tư 01/2012/BNNPTNT Điều 20) Biên bản xác nhận đóng búa kiểm lâm (áp dụng với gỗ tròn có đường kính đầu lớn >= 25cm và chiều dài >= 1m được khai thác từ rừng tự nhiên và gỗ thuộc loài nguy cấp, quý, hiếm được khai thác từ rừng trồng,
gỗ nhập khẩu trong trường hợp không có dấu búa hoặc ký hiệu đặc biệt của nước xuất khẩu, gỗ sau xử lý tịch thu) (Thông tư 01/2012/BNNPTNT Điều 9)
nay là trung tâm chế biến và xuất khẩu gỗ
lớn nhất Đông Nam Á và thứ sáu trên thế
giới (VNForest 2015) Gỗ nguyên liệu dưới
dạng hộp, ván, thanh… từ nhiều nguồn
cung khác nhau được đưa vào vô vàn
cơ sở sản xuất lớn nhỏ để làm ra các sản
phẩm như đồ dân dụng và công sở, hàng
mỹ nghệ, vật dụng xây dựng… để tiêu thụ
trong nước hoặc xuất khẩu Với cấu trúc sản
xuất đa dạng, phức tạp về nguồn nguyên
liệu, quy mô và cách thức hoạt động, việc
tuân thủ tốt các quy định về gỗ hợp pháp
là nhiệm vụ không dễ dàng
Trang 3Tuy nhiên, mức độ tuân thủ các quy định
này trên thực tế còn thấp Hiện nay trên
toàn quốc có khoảng vài chục ngàn hộ gia
đình tham gia vào hoạt động sản xuất đồ
gỗ và thường sử dụng nguyên liệu từ nhiều
nguồn khác nhau Trong đó, gỗ không có
giấy tờ chứng minh nguồn gốc hợp pháp
(còn gọi là gỗ trôi nổi), thường là gỗ rừng
tự nhiên, được sử dụng phổ biến Gỗ trôi
nổi được mua với giá rẻ và có thể mua với
số lượng nhỏ lẻ linh hoạt, vì vậy rất phù
hợp với cách thức sản xuất của các hộ gia
Biểu 1: Tỉ lệ hộ sản xuất thiếu giấy tờ pháp lý
kê lâm sản và 41% thiếu biên bản xác nhận đóng búa kiểm lâm (xem chi tiết từng tỉnh
ở Biểu 1)
Trang 4HIỂU BIẾT QUY ĐỊNH NHƯNG VẪN
“LÀM LIỀU”
Các chủ cơ sở sản xuất đồ gỗ thường có
năng lực tiếp cận thông tin đại chúng, có hiểu
biết các quy định hiện hành về chế biến gỗ hợp
pháp Một số hộ có quan hệ chặt chẽ với chính
quyền địa phương, đặc biệt là các cơ quan chức
năng như UBND, Hạt kiểm lâm, Phòng TNMT…
Kết quả khảo sát ở Nghệ An, Bình Định, Kon
Tum cho thấy 49% chủ hộ hiểu biết về yêu cầu
đối với giấy tờ chứng minh gỗ hợp pháp như
bảng kê lâm sản, hóa đơn, dấu búa kiểm lâm
(mặc dù có thể không biết chính xác tên quy
định, văn bản) Câu hỏi đặt ra là tại sao các cơ
sở cố tình vi phạm quy định, mặc dù biết là có
thể bị kiểm tra và xử phạt.
Trước tiên, ta cần phân tích sâu hơn về
nguồn cung gỗ cho sản xuất đồ mộc Thị trường
gỗ nguyên liệu hiện nay gồm các nguồn cung
chính sau:
i gỗ rừng tự nhiên nhập khẩu chính
ngạch (Lào, Myanma, châu Phi, Nam Mỹ…)
ii gỗ rừng tự nhiên khai thác trái phép hoặc nhập khẩu theo đường tiểu ngạch (còn gọi là gỗ trôi nổi)
iii gỗ rừng tự nhiên bị kiểm lâm tịch thu
và bán đấu giá (phần lớn là gỗ xuất xứ từ nguồn (ii) và được hợp pháp hóa)
iv gỗ rừng trồng và cây phân tán thu mua
từ các hộ trồng rừng ở địa phương Phần lớn các hộ sản xuất nhỏ chỉ có khả năng tiếp cận nguồn cung (ii) và (iv), trong đó
gỗ từ nguồn cung (ii) là bất hợp pháp, không
có giấy tờ chứng minh nguồn gốc Điều này có nghĩa là các hộ chỉ có khả năng mua gỗ trôi nổi với số lượng nhỏ lẻ do đầu nậu cung cấp, hoặc
gỗ rừng trồng và cây phân tán từ các hộ dân trồng rừng ở địa phương Một số hộ muốn mua
gỗ có hóa đơn (để chứng minh tính hợp pháp,
từ đó có thể vận chuyển sản phẩm ra ngoài địa phương) cũng gặp khó khăn do các doanh nghiệp lớn không có thừa gỗ để bán nhỏ lẻ cho các hộ.
Thảo luận nhóm với các hộ sản xuất đồ gỗ ở TP Kon Tum
Nguồn: Do tác giả cung cấp
Trang 5Hộp 2: Nguồn cung cấp gỗ cho các hộ sản
xuất ở TP Kon Tum
Hộ gia đình anh L.H.S làm nghề mộc ở
thành phố Kon Tum Hộ sử dụng khoảng
6 m3 gỗ tự nhiên năm 2014, hầu hết là gỗ
Sao xanh và Giổi gừng được mua từ xưởng
cưa ở huyện Ngọc Hồi.
Hộ gia đình anh P.T sử dụng khoảng 10 m3
gỗ tự nhiên, chủ yếu là gỗ bìa, ván do đầu
nậu cung cấp và vận chuyển từ huyện Sa
Thầy.
Những trường hợp này là phổ biến ở Kon
Tum, không có giấy tờ pháp lý như nêu
trong Hộp 1 Phần lớn các hộ sản xuất nhỏ
không thể mua gỗ thanh lý đấu giá từ Hạt
kiểm lâm vì lô đấu giá thường cả trăm khối,
đòi hỏi nguồn vốn lớn, nhà xưởng kho bãi
rộng.
NĂNG LỰC THỰC THI LUẬT PHÁP
CÒN THIẾU VÀ YẾU TRONG BỐI CẢNH
HỘI NHẬP THƯƠNG MẠI
Một nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình
trạng vi phạm các quy định của Nhà nước là
năng lực thực thi luật pháp còn thiếu và yếu ở
địa phương Ở cấp huyện, Hạt kiểm lâm là cơ
quan phụ trách chung các hoạt động khai thác,
vận chuyển, chế biến gỗ trên địa bàn Số lượng
Nguyên nhân của tình trạng này là đa phần
các hộ có năng lực và quy mô sản xuất nhỏ
(khoảng vài m3 gỗ/năm), vốn ít, không có kho
bãi chứa nguyên vật liệu, không có thị trường
tiêu thụ lớn, nên chỉ mua gỗ với số lượng nhỏ
lẻ Trong khi đó, gỗ nguyên liệu từ nguồn cung
(i) và (iii) chủ yếu là những đơn hàng lớn, chỉ
những doanh nghiệp lớn mới có khả năng tiếp
cận.
Hạt kiểm lâm không đủ đáp ứng khối lượng công việc Theo quy định, cứ 1000 ha rừng có
01 cán bộ kiểm lâm (Nghị định CP), và 500 ha rừng đặc dụng có 01 công chức kiểm lâm (Nghị định số 117/2010/NĐ-CP) Với diện tích rừng khoảng 13.9 triệu ha (VNForest 2014) thì cần khoảng 16,000 kiểm lâm viên, trong khi cả nước hiện nay có khoảng 12,000 kiểm lâm viên Ở mỗi xã phường có hoạt động sản xuất chế biến gỗ, chỉ có 01 cán bộ kiểm lâm địa bàn chịu trách nhiệm quản lý, giám sát số lượng lớn các hộ sản xuất nhỏ lẻ Với nguồn lực
119/2006/NĐ-và ngân sách Nhà nước có hạn, nhân sự thiếu, trang thiết bị và chế độ lương thưởng chưa thỏa đáng, đây thực sự là vấn đề nan giải cho
hệ thống giám sát thực thi luật ở địa phương Trong bối cảnh hội nhập thương mại quốc
tế, đối diện với những yêu cầu khắt khe về gỗ hợp pháp từ thị trường nhập khẩu chính như Hoa Kỳ, EU … tình trạng vi phạm các quy định hiện hành sẽ ảnh hưởng đến tình hình xuất khẩu gỗ của Việt Nam
Đối với xuất khẩu gỗ, thị trường EU được đánh giá là ổn định, bền vững, và đem lại giá trị thặng dư cao vì EU nhập khẩu sản phẩm gỗ thay vì gỗ tròn, gỗ xẻ ( xem Hộp 3)
Từ tháng 3/2013, EU áp dụng Quy chế
về gỗ, thắt ngặt các yêu cầu về chứng minh nguồn gốc hợp pháp của sản phẩm gỗ nhập cảng EU Theo cam kết, chính phủ Việt Nam sẽ hoàn thành đàm phán hiệp định thương mại
về gỗ với EU trong năm 2016, tuân thủ các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về gỗ hợp pháp trên toàn bộ chuỗi cung từ khâu khai thác đến vận chuyển, chế biến, tiêu thụ và xuất khẩu Tuy nhiên, tình trạng thiếu giấy tờ pháp lý để truy xuất nguồn gốc như hiện nay sẽ dẫn đến hệ quả là sản phẩm gỗ của các hộ sản xuất không đảm bảo tính hợp pháp và có thể vi phạm hiệp
Trang 6Để hỗ trợ các hộ sản xuất quy mô nhỏ thích nghi và phát triển trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị tham gia hiệp định thương mại quốc tế về gỗ, bài viết mạn phép đưa ra một số giải pháp đồng bộ để tăng cường khả năng tuân thủ gỗ hợp pháp như sau:
- Thứ nhất, cần tập trung giải quyết vấn đề gỗ trôi nổi được sử dụng làm nguyên liệu trong các cơ sở chế biến của hộ gia đình Gỗ trôi nổi không có giấy tờ hợp pháp được khai thác trộm từ các khu rừng tự nhiên trong nước hoặc vận chuyển trái phép theo đường tiểu ngạch Chính quyền địa phương cần giám sát và có chế tài xử phạt nghiêm minh các trường hợp mua bán, vận chuyển, chế biến gỗ không có giấy tờ hợp pháp.
- Song song với đó, cần hỗ trợ nhóm hộ chế biến tiếp cận nguồn nguyên liệu gỗ hợp pháp bằng cách xây dựng mô hình tổ nhóm sản xuất hoặc cao hơn là ban quản lý làng nghề Ban quản lý do các hộ chế biến trong làng nghề hoặc cụm công nghiệp bầu chọn ra và có nhiệm vụ điều tiết nguồn nguyên liệu gỗ đầu vào, quản lý lưu trữ kho vận, tiếp cận thị trường đầu ra, cũng như tư vấn hỗ trợ về giấy tờ gỗ hợp pháp Khi hoạt động ở quy mô tập thể, các
hộ chế biến có cơ hội tiếp cận nguồn gỗ hợp pháp thông qua đại diện là ban quản lý
Hộp 3: Kim ngạch xuất khẩu đồ gỗ của Việt Nam vào EU từ 2012 – 2015
Năm 2014, kim ngạch xuất khẩu đồ gỗ và sản phẩm gỗ vào EU đạt 703 triệu usd, tăng gần
100 triệu usd so với 2013 là 608 triệu usd Kim ngạch xuất khẩu 8 tháng đầu năm 2015 đạt 442 triệu usd EU hiện là thị trường xuất khẩu gỗ lớn thứ tư của Việt Nam.
Tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu gỗ vào EU từ 2012 - 2014 bình quân đạt 2.2%/ năm
Nguồn: Forest Trends 2015
Trang 7TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hiệp định đối tác tự nguyện, Phụ lục 2 về Định nghĩa gỗ hợp pháp (dự thảo 8) VNForest, 2015
Thông tư 01/2012/TT-BNNPTNT quy định hồ sơ lâm sản hợp pháp và kiểm tra nguồn gốc lâm sản Bộ NNPTNT, 2012
Thông tư 42/2012/TT-BNNPTNT sửa đổi, bổ sung một số điều của Thông tư 01/2012/TT-BNNPTNT Bộ NNPTNT, 2012
Thông tư 35/2011/TT-BNNPTNT hướng dẫn thực hiện khai thác, tận thu gỗ và lâm sản ngoài gỗ Bộ NNPTNT, 2011
Nghị định 119/2006/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Kiểm lâm 2006
Nghị định 117/2010/NĐ-CP về tổ chức quản lý hệ thống rừng đặc dụng 2010Quyết định 3322/QĐ-BNN-TCLN về việc công bố hiện trạng rừng toàn quốc năm 2013, 2014
Quy chế gỗ Liên minh châu Âu EU, 2013
Báo cáo Thương mại gỗ và sản phẩm gỗ Việt Nam – EU Forest Trends, 2015
- Thứ ba, khi cấp phép kinh doanh cho các cơ sở sản xuất phải kèm theo điều kiện bắt buộc là cam kết chịu trách nhiệm về nguồn gốc gỗ nguyên liệu hợp pháp Cần có cơ chế phối hợp giám sát giữa cơ quan chức năng địa phương và cộng đồng dân sự, khi mà cơ quan chức năng không có đủ nguồn lực để giám sát.
- Thứ tư, về dài hạn, cần có chiến lược phù hợp để tăng cường năng lực thực thi luật pháp
ở cấp địa phương Đặt trong chiến lược bảo vệ phát triển rừng mà chính phủ đề ra, cũng như mục tiêu tăng trưởng thương mại gỗ, thiết nghĩ cần xây dựng đội ngũ kiểm lâm viên đảm bảo về số lượng và chất lượng, trang thiết bị, cơ chế lương thưởng để họ hoàn thành tốt công việc bảo vệ phát triển rừng và đảm bảo kiểm soát chuỗi cung gỗ hợp pháp, là điều kiện tiên quyết để phát triển ngành gỗ Việt Nam trong thời kỳ hội nhập quốc tế
Trang 8KHUNG PHÁP LÝ CHƯA RÕ RÀNG, GỖ RỪNG TRỒNG TỪ HỢP PHÁP THÀNH BẤT HỢP PHÁP TRONG BỐI CẢNH VIỆT NAM THAM GIA VPA/FLEGT
Hoàng Xuân Đức ( Trung tâm RESED )
THÔNG ĐIỆP CHÍNH
HIỆN NAY, XU THẾ NHIỀU HỘ GIA ĐÌNH TRỒNG
RỪNG LIỀN KỀ NHAU CÙNG BÁN CHO MỘT
THƯƠNG LÁI HOẶC TỰ LIÊN KẾT VỚI NHAU ĐỂ KHAI
THÁC ĐANG DIỄN RA Ở MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG
TUY NHIÊN, KHUNG PHÁP LÝ LẠI CHƯA QUY ĐỊNH
CỤ THỂ VỀ VIỆC LẬP BÁO CÁO ĐÁNH GIÁ TÁC
ĐỘNG MÔI TRƯỜNG (ĐTM) CHO HAI TRƯỜNG
HỢP NÊU TRÊN KHI TỔNG DIỆN TÍCH RỪNG CỦA
CÁC HỘ ĐẠT TỚI TRÊN 200 HA TRONG BỐI CẢNH
HIỆP ĐỊNH VPA/FLEGT CHUẨN BỊ ĐƯỢC KÝ KẾT,
GỖ RỪNG TRỒNG KHAI THÁC VỚI DIỆN TÍCH TẬP
TRUNG LỚN HƠN 200 HA NẾU KHÔNG CÓ QUYẾT
ĐỊNH PHÊ DUYỆT ĐTM SẼ TRỞ THÀNH GỖ BẤT HỢP
PHÁP VÌ VẬY CẦN CÓ CÁC QUY ĐỊNH, HƯỚNG
DẪN CỤ THỂ VỀ VIỆC LẬP BÁO CÁO ĐTM TRONG
1990 lên gần 3,7 triệu ha năm 2014 Trồng rừng đang là một nguồn sinh kế góp phần cải thiện thu nhập cho khoảng 1,4 triệu hộ gia đình Với tốc độ phát triển như vậy, việc phát sinh các tác động tiêu cực đến môi trường trong quá trình trồng, khai thác rừng là khó tránh khỏi Pháp luật Việt Nam quy định, việc khai thác rừng trồng có diện tích tập trung và lớn hơn 200 ha thì bắt buộc phải lập báo cáo ĐTM.
Trang 9CƠ SỞ PHÁP LÝ CÒN THIẾU CỤ THỂ,
CƠ QUAN THỰC THI CHƯA NẮM RÕ
Khung pháp lý chưa quy định cụ thể cho trường hợp khai thác rừng trồng của nhiều
hộ gia đình liền kề nhau và tổng diện tích lớn hơn 200 ha phải lập báo cáo ĐTM (xem hộp 1) Luật bảo vệ môi trường 2014, Nghị định 18/2015/NĐ-CP quy định lập báo cáo ĐTM đối với dự án khai thác rừng với diện tích từ 200 ha trở lên đối với rừng trồng là rừng sản xuất, áp dụng phương thức chặt trắng, có lô thiết kế khai thác diện tích tập trung Tuy nhiên, những văn bản này không nêu rõ trong các trường hợp (i) cá nhân hoặc tổ chức mua lại rừng trồng của nhiều người có diện tích lớn, liền kề nhau
để khai thác (ii) nhiều hộ gia đình có diện tích liền kề, liên kết với nhau để khai thác diện tích lớn hơn 200 ha
Dựa trên kết quả điều tra ở các tỉnh Hòa
Bình, Nghệ An, Bình Định và Kon Tum (tháng
8/2015), bản tin này chỉ ra rằng trường hợp
nhiều hộ trồng rừng bán lại cho thương lái khai
thác hoặc các hộ gia đình có diện tích liền kề và
lớn hơn 200 ha liên kết với nhau để khai thác
đã và đang diễn ra Tuy nhiên, việc lập báo cáo
ĐTM trong cả hai trường hợp trên đều không
được thực hiện bởi quy định trong khung
chính sách chưa cụ thể về những trường hợp
kể trên, điều này sẽ trở nên cần thiết hơn trong
bối cảnh Việt Nam tham gia hiệp định đối tác
tự nguyện về thực thi Lâm luật, Quản trị rừng
và Thương mại lâm sản (VPA/FLEGT).
Hộp 1: Quy định về bảo vệ môi trường và
hồ sơ khai thác rừng trồng.
1 Đối tượng phải thực hiện ĐTM:
- Các dự án có nguy cơ tác động xấu đến môi trường (Điều 18 Luật bảo vệ môi trường năm 2014)
- Dự án khai thác rừng diện tích 200 ha trở lên đối với rừng trồng là rừng sản xuất áp dụng phương thức chặt trắng, có lô thiết kế khai thác diện tích tập trung (Điều 12 Nghị định số 18/2015/NĐ-CP)
2 Hồ sơ khai thác: bao gồm bản đăng
ký khai thác và bảng dự kiến sản phẩm khai thác (Điều 19 Thông tư số 35/2011/TT- BNNPTNT)
Hình 1: Các điểm nghiên cứu
Trang 10Ngoài ra, trách nhiệm phê duyệt hồ sơ
khai thác rừng trồng của hộ gia đình có
nguồn vốn do chủ rừng tự đầu tư hoặc
Nhà nước hỗ trợ thuộc thẩm quyền của
UBND cấp xã Nhưng cán bộ phụ trách của
UBND xã lại không nắm được quy định về
việc lập báo cáo ĐTM đối với việc khai thác
rừng trồng có diện tích lớn nên đã không
yêu cầu các chủ khai thác thực hiện nhiệm
vụ này Theo kết quả điều tra, đánh giá tác
động tiềm tàng của VPA đến sinh kế của
các nhóm dễ bị tổn thương tại Nghệ An và
Hà Tỉnh, 100% cán bộ Lâm nghiệp xã được
phỏng vấn đều không năm rõ quy định về
việc lập báo cáo ĐTM khi khai thác rừng
trồng với diện tích lớn hơn 200 ha
KHAI THÁC RỪNG TRỒNG CÓ DIỆN
TÍCH LỚN HƠN 200 HA CÓ XU HƯỚNG
GIA TĂNG KHI NGƯỜI DÂN PHẢI BÁN
CÂY ĐỨNG CHO CÁC THƯƠNG LÁI
Theo kết quả điều tra tại 4 tỉnh chỉ
khoảng 10% các hộ trồng rừng tự khai
thác Các hộ trồng rừng còn lại do không
có đủ nhân lực, máy móc để để khai thác và
không có phương tiện để vận chuyển đến
nơi tiêu thụ nên phải bán cho các thương
lái (xem hộp 2) Các thương lái này là những
cá nhân, tổ chức có tiềm lực kinh tế mạnh,
có kiến thức, kinh nghiệm trong việc khai
thác rừng trồng và có năng lực trong việc
tìm kiếm các đầu ra ổn định Mặt khác khi
rừng đạt tuổi khai thác, các hộ trồng rừng
mong muốn bán được tại thời điểm giá
cả tốt nhất, người khai thác cũng ưu tiên
việc mua của các hộ có diện tích liền kề để
thuận lợi trong khai thác và tiết kiệm chi
phí Để tạo điều kiện thuận lợi cho việc thu
mua diện tích rừng lớn, tập trung, quay
vòng vốn nhanh, tiết kiệm được thời gian,
chi phí; các chủ thể này sau khi thu mua
sẽ tổ chức mở đường vận xuất (nếu cần),
tổ chức khai thác được bao nhiêu thì vận chuyển tiêu thụ đến đó
Bên cạnh đó, số lượng các thương lái tại mỗi địa phương là không nhiều Theo kết quả nghiên cứu, tại tỉnh Hòa Bình với tổng diện tích rừng trồng tại 03 huyện nghiên cứu là 17.899 ha, nhưng chỉ khoảng 100 thương lái chuyên mua gỗ rừng trồng trên địa bàn này - trung bình mỗi thương lái sẽ thu mua khoảng 179 ha cho mỗi chu kỳ khai thác Tại Nghệ An với diện tích rừng trồng khu vực nghiên cứu là 15.673 ha và
số lượng thương lái khoảng 70 người, trung bình mỗi thương lái thu mua được khoảng
224 ha Tuy nhiên, với những thương lái có điều kiện kinh tế khá, có đầy đủ máy móc thiết bị và phương tiện vận chuyển thì con
số này sẽ lớn hơn số trung bình nhiều lần Như vậy, trường hợp một thương lái có thể thu gom rừng trồng của nhiều hộ gia đình với diện tích lớn hơn 200 ha để khai thác đang diễn ra ở một số địa phương
Hộp 2: Người trồng rừng phải bán rừng cho thương lái khai thác.
Việc thu mua gỗ rừng trồng vốn quay vòng rất nhanh nên mỗi năm trung bình mua được từ 400-500 ha Chủ yếu mua của các hộ gia đình nhận khoán đất của Lâm trường hoặc Tổng đội thanh niên xung phong, tập trung tại một số xã có diện tích rừng trồng lớn Trong năm 2014, chúng tôi đã mua được cả một tiểu khu với diện tích hơn 220 ha Tại các xã có diện tích rừng trồng nhỏ thì chủ yếu được thu mua bởi các cá nhân nhỏ lẻ khác (theo ông N.Đ.B, huyện Quỳ Hợp, tỉnh Nghệ An)
Trang 11Người dân không có phương tiện để vận chuyển gỗ khi khai thác
Nguồn: Do tác giả cung cấp
Trang 12VÀ XU THẾ LIÊN KẾT GIỮA CÁC HỘ
GIA ĐÌNH ĐANG TẠO NÊN DIỆN TÍCH
LỚN KHI KHAI THÁC
Để tránh việc bị các thương lái ép giá và
góp phần nâng cao giá trị kinh tế của rừng
trồng, các hộ trồng rừng ở một số nơi đã
tự liên kết với nhau để mở đường vận xuất,
cùng tổ chức khai thác, thuê phương tiện
để vận chuyển và tiêu thụ Việc mở đường
vận xuất chỉ cần thực hiện cho chu kỳ khai
thác đầu tiên, các chu kỳ sau chỉ cần nâng
cấp sửa chữa trước khi khai thác (xem hộp
3) Đây có thể là giải pháp khả thi cho các
hộ trồng và khai thác rừng, vì vậy trong
tương lai việc áp dụng xu thế này ở nhiều
địa phương là hoàn toàn có thể xảy ra, đặc
biệt là các huyện miền núi có địa hình phức
tạp, giao thông khó khăn
Theo đánh giá của các nhóm nghiên
cứu, trường hợp người dân tự liên kết trong
khai thác rừng trồng tạo nên diện tích tập
trung lớn hơn 200 ha đã xuất hiện tại hầu
hết các huyện nghiên cứu là huyện miền
núi
TRỞ THÀNH GỖ BẤT HỢP PHÁP KHI HIỆP ĐỊNH VPA/FLEGT ĐƯỢC KÝ KẾT
Với hai trường hợp nêu trên, có thể khẳng định rằng: Việc khai thác rừng trồng của nhiều hộ gia đình có diện tích tập trung
và lớn hơn 200 ha đã, đang và sẽ diễn ra trong tương lai
Trong khi đó, dự thảo Định nghĩa gỗ hợp pháp (LD) hiện hành yêu cầu gỗ trong quá trình khai thác với diện tích tập trung lớn hơn 200 ha (đối với rừng trồng) phải có Quyết định phê duyệt báo cáo ĐTM Khi hiệp định VPA/FLEGT được ký kết, việc khai thác diện tích lớn hơn 200 ha mà không
có Quyết định phê duyệt báo cáo ĐTM thì khối lượng gỗ khai thác tại những khu vực
đó sẽ trở thành gỗ bất hợp pháp
Hiện tại, các hộ trồng rừng, khai thác rừng gần như không lập bất kỳ hồ sơ gì liên quan đến công tác bảo vệ môi trường
Số liệu điều tra đã chỉ ra rằng 100% các hộ trồng rừng, khai thác rừng không có hồ sơ hoặc không áp dụng việc lập hồ sơ báo cáo ĐTM Trong khi việc các hộ trồng rừng bán cho thương lái khai thác, tiêu thụ cũng như nhiều hộ tự liên kết với nhau trong quá trình khai thác với diện tích lớn hơn 200 ha
đã xuất hiện ở tất cả các tỉnh nghiên cứu
Hộp 3: Xu thế liên kết giữa các hộ gia
đình trong khai thác rừng trồng.
Do không có đường vận xuất, rừng
trồng Keo tại làng chỉ bán được 25-30 triệu/
ha, trong khi giá bán trung bình trên địa
bàn xã khoảng 50 triệu/ha Trong làng hiện
đã có 15 hộ có diện tích liền kề với tổng
diện tích khoảng 209 ha, đã góp tiền để mở
đường, cùng tổ chức khai thác và thuê xe
vận chuyển đi tiêu thụ (theo ông VL, huyện
Hoài Ân, tỉnh Bình Định)
Trang 13KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ:
Theo quy định hiện hành, gỗ khai thác từ rừng trồng có diện tích tập trung lớn hơn 200
ha nếu không có Quyết định phê duyệt ĐTM sẽ trở thành gỗ bất hợp pháp Bên cạnh đó, Hiệp định VPA/FLEGT mà Việt Nam sẽ sớm ký kết yêu cầu không chỉ gỗ và sản phẩm gỗ xuất khẩu vào thị trường EU phải là gỗ hợp pháp mà gỗ và sản phẩm gỗ tiêu thụ trong thị trường nội địa cũng phải hợp pháp.
Vì vậy, việc tiêu thụ số lượng gỗ bất hợp pháp nói trên sẽ gặp rất nhiều khó khăn và ảnh hưởng đến thu nhập cũng như đời sống của người trồng, khai thác rừng, đặc biệt là người dân ở các huyện miền núi Nhằm đảm bảo quyền lợi của người trồng rừng, khai thác rừng trong tiến trình VPA/FLEGT, cũng như tránh việc các hộ khai thác vi phạm các quy định của pháp luật, chúng tôi đưa ra một số gợi ý chính sách như sau:
- Nghị định 18/2015/NĐ-CP cần làm rõ có hay không việc lập báo cáo ĐTM cho trường hợp mua lại rừng trồng của nhiều hộ gia đình với diện tích tập trung lớn để khai thác hoặc các hộ gia đình có đất liền kề liên kết với nhau để khai thác với diện tích lớn hơn 200 ha.
- Để thực hiện được kiến nghị trên, tại các tỉnh có diện tích rừng trồng lớn, UBND tỉnh cần có các văn bản hướng dẫn cụ thể và phổ biến đến các ban ngành liên quan, chính quyền huyện và xã UBND cấp huyện, UBND cấp xã, Hạt kiểm lâm và các chủ rừng là tổ chức cần nắm rõ danh sách các hộ trồng rừng để tuyên truyền nâng cao nhận thức về quy định
gỗ hợp pháp; đặc biệt là các cá nhân, tổ chức trên địa bàn thường xuyên thu mua rừng trồng để khai thác
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Báo cáo nghiên cứu đánh giá khả năng đáp ứng tiêu chuẩn gỗ hợp pháp (LD) của các hộ gia đình tại các tỉnh: Hòa Bình, Nghệ An, Bình Định và Kon Tum Báo cáo tác động của quản lý rừng dựa vào cộng đồng (CBFM) đến sinh kế của người dân tại huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An
Trang 14THÔNG ĐIỆP CHÍNH
QUY ĐỊNH VỀ MÔI TRƯỜNG VÀ AN TOÀN LAO
ĐỘNG (MT VÀ ATLĐ) CHO CƠ SỞ CHẾ BIẾN HỘ
GIA ĐÌNH ĐÃ CÓ NHƯNG QUÁ TRÌNH THỰC THI
CÒN LỎNG LẺO VÀ THIẾU TOÀN DIỆN DO CÁC
CHỦ HỘ THIẾU VỐN ĐẦU TƯ VÀ CÁC CƠ QUAN
QUẢN LÝ CHƯA GIÁM SÁT HIỆU QUẢ ĐIỀU NÀY
ẢNH HƯỞNG XẤU ĐẾN SỨC KHỎE NGƯỜI LAO
ĐỘNG, SỨC KHỎE CỘNG ĐỒNG, GÂY Ô NHIỄM
MÔI TRƯỜNG VÀ TĂNG TÍNH DỄ BỊ TỔN THƯƠNG
CỦA NHÓM HỘ CHẾ BIẾN KHI VIỆT NAM KÝ KẾT
HIỆP ĐỊNH VPA - FLEGT ĐỂ GIẢI QUYẾT TÌNH TRẠNG
TRÊN GÓP PHẦN THỰC HIỆN THÀNH CÔNG SÁNG
KIẾN FLEGT THÌ CẦN CÓ NHỮNG CHÍNH SÁCH HỖ
TRỢ VỐN CHO CHỦ CƠ SỞ VÀ ĐẶC BIỆT LÀ TĂNG
CƯỜNG GIÁM SÁT THỰC THI CÁC QUY ĐỊNH VỀ
MT VÀ ATLĐ
GIỚI THIỆU
Việt Nam đang trong quá trình đàm phán
Hiệp định đối tác tự nguyện (VPA) với Liên
minh Châu Âu về “Thực thi lâm luật, quản
trị rừng và thương mại lâm sản- FLEGT” Hai
phụ lục quan trọng của VPA là Định nghĩa
gỗ hợp pháp (LD) và Hệ thống đảm bảo gỗ
hợp pháp (TLAS) đặt ra những yêu cầu về
MT và ATLĐ trong quá trình chế biến Tuy
nhiên vẫn còn một khoảng cách lớn giữa
những quy định và việc thực thi những
quy định đó Kết quả nghiên cứu của dự
án EU- FLEGT tại 4 tỉnh Hòa Bình, Nghệ An,
Bình Định, Kon Tum (xem Hình 1) từ tháng
6 – 10/2015 cho thấy các cơ sở chế biến hộ
gia đình chưa đáp ứng các quy định về MT
AN TOÀN LAO ĐỘNG VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
- HAI YẾU TỐ “CẦN” CHO GỖ HỢP PHÁP
Nguyễn Thị Dung (Trung tâm Hợp tác Phát triển Tây Bắc) Nguyễn Quang Tân (Trung tâm vì Con người và Rừng)
và ATLĐ Điều này ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng, gây ô nhiễm môi trường
và làm tăng tính dễ bị tổn thương cho hộ chế biến trong tiến trình thực hiện VPA Để giải quyết những vấn đề trên chúng tôi đề xuất một số chính sách tăng cường giám sát thực thi và hỗ trợ các hộ thực thi quy định về MT và ATLĐ
Hình 1: Các điểm nghiên cứu
Trang 15TÌNH HÌNH THỰC THI QUY ĐỊNH MÔI
TRƯỜNG VÀ AN TOÀN LAO ĐỘNG CỦA
HỘ CHẾ BIẾN ĐANG Ở MỨC BÁO ĐỘNG
Trong quá trình phát triển của ngành
chế biến gỗ Việt Nam, các cơ sở chế biến
gỗ quy mô hộ gia đình đã hình thành và
đang nhanh chóng phát triển ở nhiều địa
phương Để các cơ sở chế biến hộ gia đình
sản xuất an toàn và phát triển bền vững
không thể không tính đến các biện pháp
bảo vệ MT và ATLĐ Các văn bản pháp luật
cũng đã đề cập đến vấn đề trên (Xem hộp
1) Theo đó, chủ các cơ sở chế biến gỗ cần
phải đăng ký bản cam kết bảo vệ MT và
cam kết này phải được thừa nhận bằng Văn
bản chấp nhận bản cam kết bảo vệ MT do
UBND huyện hoặc UBND xã cấp
Trên thực tế rất ít hộ có văn bản chấp nhận
bản cam kết bảo vệ MT, số còn lại không
những không có mà còn không hề hay biết gì
đến quy định này Nguy hại hơn là tình trạng
vi phạm cam kết bảo vệ môi trường diễn ra
rất phổ biến Ví dụ như chất thải sinh ra trong
quá trình xẻ, cưa, bào, trà nhám không có hệ
thống thu gom xử lý mà thải trực tiếp ra môi
trường gây ô nhiễm Các xưởng chế biến nhỏ
lẻ được đặt ngay tại nhà, liền kề khu dân cư
gây tiếng ồn ảnh hưởng đến sinh hoạt của
2 Quy định về an toàn - vệ sinh lao động (Bộ Luật Lao động 2012: Chương
IX, khoản 1 điều 137, điều 138 Luật lao động 10/2012/QH13)
3 Quy định về phòng cháy, chữa cháy (Điều 9, 16, 17 Nghị Định số 35/2003/NĐ-CP)
Tương tự như vậy, việc thực thi các quy định về ATLĐ của các chủ chế biến gỗ cũng rất hạn chế Kết quả cuộc điều tra tại gần 200
cơ sở chế biến gỗ nhỏ lẻ tại Hòa Bình, Nghệ
An, Bình Định và Kon Tum cho thấy những con số đáng báo động: 70% số hộ không có nội quy về PCCC; 78% số hộ không có nội quy về ATLĐ (xem chi tiết ở biểu đồ 1) Đó là chưa kể đến số hộ có nội quy nhưng sử dụng không hiệu quả do đặt ở những nơi không ai nhìn thấy hoặc đã quá cũ mờ, bụi phủ
Biểu đồ 1: Tỉ lệ hộ không có nội quy PCCC & ATLĐ theo tỉnh
Bình Định Kon Tum Hòa Bình Trung bình 4 tỉnh Nghệ An
Trang 16Khi được hỏi về các biện pháp bảo vệ MT
và ATLĐ, 100% công nhân đều cho biết họ
chưa từng tham gia một khóa huấn luyện
về bảo vệ MT và ATLĐ trong chế biến gỗ
Mọi thao tác chế biến chủ yếu được dựa
trên kinh nghiệm của người thợ chính và
chủ cơ sở sản xuất Công nhân không được
trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ lao động
như găng tay, khẩu trang, kính bảo hộ, tai
nghe chống ồn…Máy móc thiết bị trong
các xưởng chế biến gỗ hộ gia đình chủ yếu
Ảnh 1: Lưỡi cưa đứt đột ngột trong quá trình chế biến gỗ gây mất an toàn cho người lao động là chuyện thường tình
Nguồn: Do tác giả cung cấp
là loại tự lắp đặt, thiếu cơ cấu che chắn, bảo
vệ nên không đảm bảo ATLĐ (xem ảnh 1) Các xưởng không có những hướng dẫn cần thiết cho công nhân về cách vận hành an toàn Tại nhiều xưởng, máy cưa vòng nằm vẫn được vận hành để xẻ gỗ trong tình trạng có thể gây rủi ro cho công nhân Hệ thống điện tại các xưởng chế biến cũng chưa đảm bảo, dễ gây cháy nổ, ảnh hưởng đến ATLĐ