Về chính trị: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thể hiện qua sự lãnh đạo chính trị của giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng Sản đối với toàn xã hội, thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn
Trang 1DÂN CHỦ XHCN
Dân chủ là một hình thức tổ chức thiết chế chính trị của xã hội, trong đó
thừa nhận nhân dân là nguồn gốc của quyền lực, thông qua một hệ thống bầu cử
tự do Thuật ngữ này xuất hiện đầu tiên tại Hy Lạp với cụm từ δημοκρατία (dimokratia], "quyền lực của nhân dân" được ghép từ chữ δήμος (dēmos), "nhân dân" và κράτος (kratos), "quyền lực" vào khoảng giữa thế kỷ thứ 5 đến thứ 4
trước Công nguyên để chỉ hệ thống chính trị tồn tại ở một số thành bang Hy Lạp, nổi bật nhất là Anthena sau cuộc nổi dậy của dân chúng vào năm 508 TCN
Trong học thuyết chính trị, dân chủ dùng để mô tả cho một số ít hình thức
nhà nước và cũng là một loại triết học chính trị Mặc dù chưa có một định nghĩa thống nhất về 'dân chủ', có hai nguyên tắc mà bất kỳ một định nghĩa dân chủ nào cũng đưa vào Nguyên tắc thứ nhất là tất cả mọi thành viên của xã hội (công dân) đều có quyền tiếp cận đến quyền lực một cách bình đẳng và thứ hai, tất cả mọi thành viên (công dân) đều được hưởng các quyền tự do được công nhận rộng rãi
Dân chủ xã hội chủ nghĩa là thuật ngữ chỉ quan niệm dân chủ tự phong và
chỉ có ở các nước Xã hội chủ nghĩa Khái niệm này khác với phong trào "Dân chủ
xã hội" (Social democracy) hay chủ nghĩa xã hội dân chủ (democratic socialism)
ở các nước phương tây
Đặc điểm DC XHCN:
+ Đây là nền dân chủ cho đại đa số người - dân chủ của nhân dân lao động dựa trên chế độ công hữu về tư liệu sản xuất Nền dân chủ này giành được do kết quả thắng lợi của cuộc đấu tranh lâu dài vì tiến bộ xã hội của nhân dân lao động
Về chính trị: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa thể hiện qua sự lãnh đạo chính
trị của giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng Sản đối với toàn xã hội, thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn thể nhân dân lao động, mà trong đó có giai cấp công nhân
Về kinh tế: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa dựa trên chế độ công hữu về tư
liệu sản xuất chủ yếu của toàn xã hội, đáp ứng sự phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất dựa trên cơ sở khoa học công nghệ hiện đại, nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của toàn thể nhân dân lao động
Về văn hóa tư tưởng: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa lấy hệ tư tưởng
Marx-Lenin (hệ tư tưởng của giai cấp công nhân) làm nền tảng, chủ đạo đối với mọi hình thái ý thức xã hội khác trong xã hội mới (như văn học, nghệ thuật, giáo dục, đạo đức, lối sống, văn hóa, xã hội, tôn giáo )
Bản chất của nền dân chủ XHCN:
Tính giai cấp: nhà nước XHCN là quyền thống trị chính trị của một giai cấp
- GCCN; được thực hiện bằng nhà nước XHCN Nó khác với DCTS là nền dân
Trang 2chủ của GCTS, được thực hiện bằng nhà nước của GCTS; tính giai cấp này của nhà nước XHCN được tuyên bố công khai, không che dấu bằng các thuật ngữ kiểu “nhà nước phúc lợi chung”; “nhà nước nhân dân” như dân chủ TS
- Tính nhất nguyên- được đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Đây là lời
tuyên bố công khai của GCCN Chỉ có một GCCN lãnh đạo nền dân chủ Nó khác với biểu hiện đa nguyên, cố che dấu bản chất giai cấp của dân chủ TS
- Tính chất dân chủ: mang lại lợi ích cho đại đa số nhân dân lao động, toàn
bộ quyền lực thuộc về nhân dân lao động; là kết quả của hoạt động tự giác của quần chúng lao động Khác với dân chủ TS là dân chủ cho thiểu số bọn bóc lột, những người có sở hữu tư nhân về TLSX
- Tính chuyên chính: trấn áp kẻ thù của dân chủ XHCN, là tiếp tục đấu tranh
giai cấp trong điều kiện mới; dân chủ gắn liền với kỉ cương, pháp luật Khácso với dân chủ TS về đối tượng, phạm vi và xu hướng
- Tính lịch sử: nó dần tự tiêu vong với tư cách là một nhà nước; sẽ tự tiêu
vong khi CNCS thắng lợi trên phạm vi thế giới Nhà nước tư sản cũng mang tính lịch sử, song không tự tiêu vong, nó chỉ bị GCCN và nhân dân lao động vượt qua bằng hành vi cách mạng đập tan nhà nước tư sản
Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói:dân chủ có nghĩa là dân là chủ và dân làm chủ Dân chủ là của quý báu nhất trênđời của dân Thực hành dân chủ rộng rãi sẽ là chiếc chìa khóa vạn năng để giảiquyết mọi khó khăn
Trong lịch sử tiến hóa của các nềndân chủ, dân chủ XHCN là một hiện tượng lịch
sử còn rất mới mẻ và non trẻ NếuCNTB và nền DCTS đã có lịch sử năm, sáu trăm năm, thì nền dân chủ XHCN mới chỉbắt đầu từ sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười Nga (1917), chưa đầy một thếkỷ Sau đổ vỡ chế độ XHCN ở Liên
Xô và Đông Âu, sự tan vỡ hệ thống XHCN, CNXHvà dân chủ XHCN tiếp tục cải cách và đổi mới để tồn tại, phát triển, để tựhoàn thiện trong những điều kiện lịch
sử mới
Dân chủ XHCN là thành quả đấutranh cách mạng của giai cấp công nhân
và toàn thể những người lao động dưới sựlãnh đạo của Đảng Cộng sản, chống ách bóc lột, áp bức và nô dịch của CNTB, thựchiện quyền tự quyết của các dân tộc
Đó là quyền tự do chính trị, quyền dân chủvà làm chủ của những người tự do, thực hiện bình đẳng và công bằng xã hội trongsự phát triển cho tất cả mọi người Hơn 160 năm về trước, trong Tuyên ngôn của ĐảngCộng sản, C Mác và Ph Ăng-ghen đã khẳng định: sự phát triển tự do của mỗi ngườilà điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người Đây là mục đích tựthân của lịch sử, là bản chất nhân đạo, nhân văn của CNXH và chủ nghĩa cộng sản
Dân chủ XHCNkhông hình thành từ một mảnh đất trống không, nó phủ định DCTS một cách biệnchứng; nó kế thừa những mặt tiến bộ và hợp lý, lọc bỏ
Trang 3để vượt lên những gì không phù hợp, thậm chí đối lập với bản chất XHCN Trước CNXH, DCTS lànền dân chủ hiện đại, tiến bộ, hơn hẳn dân chủ trong các xã hội trước đó ChínhDCTS đã đóng vai trò lịch sử xứng đáng khi giải phóng cá nhân, thực hiện tự docá nhân để khẳng định cái tôi bản ngã, có cá tính, cho dù đó là cái tôi tư sảnvà chủ nghĩa cá nhân tư sản cực đoan, vị lợi và vị kỷ
Tuy nhiên, phảithừa nhận rằng, trình độ và kinh nghiệm xây dựng thể chế, nhất là luật pháp,tính nền nếp, kỷ cương trong thi hành luật pháp, nếp sống theo tập quán pháp đểgiữ nghiêm hiệu lực pháp luật; các kỹ năng và công nghệ chính trị, nhất làtrong quản lý nhà nước, trình độ học vấn, học thức và văn hóa của con ngườitrong hoạt động tham chính… dưới CNTB và của nền DCTS có thể gợi mở nhiều thamkhảo bổ ích đối với chúng ta ngày nay
Dân chủ XHCNlà mục tiêu của công cuộc đổi mới, đồng thời là mục tiêu
và bản chất của CNXH Điềunày không chỉ được làm rõ từ phương diện lý luận,
mà còn được nhận biết từ thựctiễn cuộc sống của người dân, từ thực tiễn vận động
và phát triển của đổi mới ởnước ta Đời sống thường nhật với những nhu cầu và lợi ích thiết thân, bức xúc đểtồn tại và phát triển đã hối thúc người dân phải tự mình đổi mới, từcách nghĩ đến cách làm, tự vượt lên khỏi những rào cản của cơ chế và chính sáchđang trói buộc mình
Liên hệ:
Xây dựng nền dân chủ XHCN, Nhà nước pháp quyền XHCN và đổi mới chính trị, trong đó có đổi mới hệ thống chính trị ở nướcta, có thể và cần phải học tập, tham khảo kinh nghiệm của các nước tư bản Trênquan điểm đổi mới và phát triển, thái độ và phương pháp đó là cần thiết Đểphát triển và hoàn thiện nền dân chủ XHCN, cần phải áp dụng quy luật tiếp biếnvăn hóa nhìn từ góc độ dân chủ và văn hóa dân chủ
Các văn kiện được Đại hội XI của Đảngthông qua, chứa đựng nhiều điểm mới về lý luận, phản ánh sự phát triển về nănglực tư duy lý luận của Đảng qua thực tiễn 25 năm đổi mới Một trong những điểmmới nổi bật là nhận thức lý luận của Đảng về dân chủ và xây dựng nền dân chủXHCN ở nước ta
Dân chủ là một trong những thành tựu quan trọng của sự nghiệp đổi mới, đượcthể hiện sinh động trong tất cả các lĩnh vực của đời sống, từ kinh tế đến chínhtrị, từ văn hóa đến xã hội, từ thể chế đến chính sách Nhân dân ta ở khắp mọivùng, miền của đất nước cũng như đồng bào ta đang làm ăn sinh sống ở nướcngoài, nhất là những ai có dịp về thăm Tổ quốc đều cảm nhận trực tiếp[/I]thành tựu dân chủ qua đời sống hằng ngày của chính mình, qua những đổi thay tolớn của đất nước Sinh khí của xã hội và sức sống của đổi mới có được nhờ
Trang 4dânchủ Hai bước ngoặt lớn mà đổi mới tạo ra qua một phần tư thế kỷ là, đất nướcra khỏi khủng hoảng và tình trạng kém phát triển, giờ đây đang hướng tới pháttriển nhanh và bền vững đã là điều xác tín về thành tựu dân chủ, về vai trò mụctiêu và động lực của dân chủ đối với sự phát triển đất nước
Đổi mới ở Việt Nam là đổi mớitheo định hướng XHCN Lý tưởng, mục tiêu và con đường phát triển của Việt Nam mà Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh lựa chọn và được nhân dân ta kiên trì thực hiện là độclập dân tộc gắn liền với CNXH Đây không chỉ là lý tưởng, mục tiêu mà còn là phươngthức phát triển của Việt Nam.Phương thức ấy là quá độ lên CNXH, bỏ qua chế độ TBCN, nên Việt Nam không trảiqua nền dân chủ tư sản (DCTS), mà nhân dân ta xây dựng nền dân chủ XHCN Theo đó,thể chế dân chủ và chế độ chính trị nói chung ở nước ta, không thể là DCTS, không thể là nhà nước pháp quyền tư sản với mô hình tam quyền phân lập Dù rằngvới tư duy đổi mới và chủ động, tích cực hội nhập quốc
tế, chúng ta vẫn chú trọnghọc tập, tham khảo với tinh thần phê phán và có chọn lọc những thành tựu mà nềnvăn minh nhân loại đã đạt được trong lịch sử phát triển của CNTB
Đại hội VI của Đảng mới chỉ hình dung đổi mới vì dân giàu, nước mạnh, xã hội văn minh; đến Đại hội VII, đã cóthêm mục tiêu công bằng xã hội, trong đó không chỉ có công bằng về phân phối lợiích mà còn là công bằng về cơ hội phát triển cho tất cả mọi người Về bảnchất, đó cũng chính là dân chủ, là phương diện nhân văn của dân chủ, là quyền sống,quyền được phát triển của con người Nhưng phải đến Đại hội IX (2001), dân chủmới thực sự định hình trong hệ mục tiêu đổi mới, đó cũng là chuỗi giá trị củaphát triển: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minhđể đạt tới tự do và hạnh phúc Đến Đại hội XI, dân chủ mới được nhận thức thựcsự là giá trị hàng đầu, là cơ sở để thực hiện bình đẳng và công bằng, để đoàn kếtvà đồng thuận Con người chẳng những là mục tiêu và động lực của phát triển màcòn được xác định là trung tâm và chủ thể của phát triển xã hội
Mục tiêu dân chủ được thể hiện trướchết ở dân chủ trong kinh tế, dân chủ trong chính trị Cùng với nó còn là dân chủtrong văn hóa, trong phát triển xã hội
và quản lý xã hội, hướng trực tiếp vàoviệc giải quyết các vấn đề xã hội, chính sách xã hội và an sinh xã hội cho conngười, vì con người Bởi dân chủ là mục tiêu, nên ngay khi chính thể dân chủ vừamới ra đời, Hồ Chí Minh đã nhấn mạnh: chúng ta phải làm ngay, làm cho dân có ăn,có mặc, có nhà ở, được học hành, được tự do đi lại, được chăm sóc sức khỏe, đượchưởng quyền tự do mà họ xứng đáng được hưởng với tư cách người chủ Ngườicòn nói rõ, dân chỉ biết tới giá trị
Trang 5của tự do, dân chủ khi dân được ăn no, mặcấm Nước nhà tranh đấu được độc lập,
tự do mà dân vẫn đói rét, cực khổ, lạc hậuthì độc lập, tự do cũng chẳng để làm gì
Dân chủ là mục tiêu, do đó phải đặc biệt chăm lo xây dựng và củng cố chính quyền Nhà nước, cóluật pháp để thi hành các công việc quản lý và để bảo
vệ dân, có nền hành chínhcông minh bạch để phục vụ dân, không phiền hà, sách nhiễu dân, không quan liêu,tham nhũng gây tổn hại tới dân Những thiết chế chính trị trọng yếu nhất, như Đảngvà Nhà nước tồn tại cũng chỉ vì dân, vì mục tiêu dân chủ Những tổ chức, đoànthể xã hội của dân phải tỏ rõ hiệu quả thực tế, gắn bó mật thiết với dân, làmcho dân cảm nhận trực tiếp rằng: nó cần thiết, thực
sự cần thiết và hữu íchvới mình như thế nào Chính sách của Đảng và Nhà nước, theo Hồ Chí Minh làpháp lý, đạo lý và đạo nghĩa lớn nhất Nó phải tỏ rõ sự quang minh, chính đại,chính tâm và thân dân để thực sự tiến tới dân chủ Xét trên phương diệnvăn hóa, mục tiêu dân chủ phải trở thành văn hóa dân chủ; trong đó, quanhệ giữa con người với con người, giữa con người với tổ chức, thiết chế và thểchế phải được đảm bảo bởi các chuẩn mực dân chủ, phải thể hiện cả tính nhân vănvà tính pháp lý trong ứng xử với người, với việc Đó chính là tinh thần trọngdân và trọng pháp Nhà nước pháp quyền đảm bảo cho dân chủ được thểchế hóa và được thực hiện trong tất cả các lĩnh vực, các cấp độ của đời sống.Dân chủ đòi hỏi Nhà nước pháp quyền phải thực sự là của dân, do dân và vì dân.Nếu luật pháp, trật tự, kỷ cương là giới hạn và hành lang vận động của dân chủthì dân chủ đòi hỏi luật pháp phải tiến bộ, văn minh, được thi hành nghiêm minhvà công minh với tất cả mọi người trong xã hội
Nếu dân chủ XHCN là mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước trong tiến trình đổi mới,thì mỗi bước tiến trong việc thực hiện mục tiêu dân chủ cũng làm bộc lộ sức mạnh,tác dụng và hiệu quả của dân chủ với tư cách là động lực của phát triển.Nó thực hiện và giải quyết được lợi ích giữa cá nhân và cộng đồng Đó làlợi ích kinh tế - vật chất và cùng với nó là lợi ích văn hóa, tinh thần Nó làngọn nguồn dẫn tới tính tích cực lao động, thúc đẩy phát triển kinh tế và pháttriển xã hội nói chung Nó làm giảm tối đa và tiến tới xóa bỏ tình trạng thahóa lao động, đạo đức và lối sống Nhờ dân chủ trong các quan hệ lợi ích mà xãhội có thể ra khỏi tình trạng sức ỳ, sự trì trệ trong sản xuất, kinh doanh,thúc đẩy năng suất, chất lượng, hiệu quả, vì lợi ích cá nhân và cũng vì lợi íchcộng đồng Kinh tế thị trường cùng với kinh tế tri thức là tác nhân kinh tếquan trọng nhất để phát triển dân chủ; đồng thời, dân chủ trở thành xung lực mạnhmẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cả về tốc độ, quy mô và chất lượng Thể chế dânchủ, các chính sách dân chủ thúc đẩy thái độ và hành vi của từng cá nhân, của cộngđồng trong đổi mới, phát triển và hiện đại hóa
Trang 6Con người là nhân tố cơ bản nhất,có mặt trong cả lực lượng sản xuất (LLSX) và quan hệ sản xuất (QHSX) Muốn giảiphóng và phát triển mạnh mẽ LLSX để trên cơ sở ấy từng bước xây dựng QHSX mới,tiến bộ, phù hợp với trình
độ của LLSX thì phải giải phóng mọi tiềm năng sáng tạocủa con người và xã hội, phải nâng cao đời sống, chất lượng sống và trình độ củangười dân Dân chủ thúc đẩy sự biến đổi và phát triển, khai thông các nguồn lực,nhân lên sức mạnh của nội lực và ngoại lực để phát triển
Động lực dân chủ không chỉ biểu hiện ở kinh tế mà còn biểu hiện ngày càng rõ hơn ở chínhtrị, khi quyền lực và ý chí của nhân dân được thực hiện thông qua dân chủtrực tiếp và dân chủ đại diện với cơ chế bầu cử dân chủ, với thể chế rõ ràng,công khai, minh bạch Một khi tiếng nói của người dân được tôn trọng, dân khôngchỉ là đối tượng thụ hưởng lợi ích mà còn là chủ thể tham gia đánh giá chínhsách, giám sát và kiểm tra việc thực hiện chính sách cũng như hoạt động của cáccơ quan công quyền nói chung, thì dân chủ chính trị sẽ tỏ rõ sức mạnh động lựccủa nó đối với tiến bộ và phát triển xã hội Môi trường xã hội dân chủ sẽ làmhình thành dư luận xã hội tích cực, thúc đẩy hành động sáng tạo của đông đảo quầnchúng để bảo vệ chế độ, bảo vệ Đảng và Nhà nước, chống lại những hành vi phảndân chủ Chỉ có thực hành dân chủ rộng rãi, dựa hẳn vào sức mạnh, ý chí của dânmới có thể chống được tham nhũng Đó là sự phát huy tốt nhất vai trò động lực củadân chủ trong tình hình hiện nay ở nước ta
Xây dựng con người, phát triển văn hóa, thực hiện quốc sách hàng đầu với giáo dục - đào tạovà khoa học - công nghệ, nhất là thực hiện đổi mới căn bản và toàn diện nềngiáo dục quốc dân nhằm chấn hưng đạo đức dân tộc, làm cho gia đình thực sự lànhững tế bào lành mạnh của xã hội, tạo ra đột phá về nguồn nhân lực chấtlượng cao không thể không tính đến vai trò động lực của dân chủ
Đi vào kinh tế thị trường và có Nhà nước pháp quyền, mọi công dân được phép làm tất cả nhữnggì mà pháp luật không cấm, còn công chức chỉ làm những
gì mà pháp luật chophép Mọi người được khuyến khích làm giàu theo pháp luật, bằng lao động củamình Kinh tế tư nhân tỏ rõ là một động lực của phát triển kinh
tế và được khuyếnkhích phát triển mạnh mẽ, lâu dài Nhà nước chăm lo giải quyết các vấn đề xã hộivà an sinh xã hội, thống nhất chính sách kinh tế với chính sách
xã hội, bằngcác biện pháp điều tiết để chăm lo cho các đối tượng yếu thế, thua thiệt trongphát triển để đảm bảo công bằng xã hội Luật pháp và đạo đức là hai cột chống đỡđể giữ cho xã hội lành mạnh, giảm mạnh mẽ những tổn thương và hệ lụy
do mặttrái của kinh tế thị trường gây ra Sức mạnh ấy có được từ dân chủ, xét trêntoàn cảnh xã hội
Trang 7Với từng người,dân chủ là động lực mạnh mẽ để thực hiện tự do tư tưởng, hình thành nhân cáchtrung thực và sáng tạo Dân chủ là chất dinh dưỡng và sinh khí tốt nhất cho sựnuôi dưỡng và phát triển các tài năng, cho sự hình thành nhân cách làm người,khắc phục triệt để tình trạng phân thân, giả dối, xu thời, cơ hội làm lệch lạc,biến dạng nhân cách do thiếu vắng hoặc yếu kém về dân chủ gây ra Chính ở đây,dân chủ trong ứng xử, đối xử với con người, trong giáo dục đạo đức
và lối sống,trong tổ chức đời sống và quản lý xã hội nổi bật vai trò, tác dụng động lực củanó như một đột phá Trong chính sách dùng người, đào tạo bồi dưỡng cán bộ,phát hiện và trọng dụng nhân tài, trọng đãi hiền tài vì sự hưng thịnh của quốcgia dân tộc, muốn có đột phá phải trên nền tảng dân chủ mà cốt lõi của nó là tôntrọng giá trị nhân cách con người, tin cậy năng lực, quý trọng phẩm giá, kháchquan công bằng trong đánh giá và sử dụng cán bộ, có chính sách đãi ngộ thỏa đáng để con người tận tụy hết mình trong công việc, trong sự nghiệp phụng
sự Tổ quốc,phục vụ nhân dân
Thực hành dân chủ rộng rãi, nhất là dân chủ trong Đảng là làm cho động lực dân chủ, văn hóadân chủ phát huy tác dụng của nó trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, trongcác mối quan hệ con người để phát triển dân chủ thực chất, khắc phục dân chủhình thức, chống lại những vi phạm dân chủ và quyền làm chủ của người dân, chốngquan liêu, lãng phí, tham ô, tham nhũng có hiệu quả rõ rệt nhất Đây cũng là đườnghướng chủ đạo thuộc về tầm nhìn và hành động của Đảng theo tinhthần Nghị quyết Đại hội XI về dân chủ ở nước ta