SỬ DỤNG KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM PEIA ĐỂ KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ HẬU BỊ VÀ BÒ LỨA CHẬM ĐỘNG DỤC TẠI XÃ LAI UYÊN VÀ XÃ LAI HƯNG HUYỆN BẾN CÁT TỈNH BÌNH DƯƠNG

TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC NOÂNG LAÂM TP. HOÀ CHÍ MINH KHOA CHAÊN NUOÂI THUÙ Y LUAÄN VAÊN TOÁT NGHIEÄP SÖÛ DUÏNG KYÕ THUAÄT XEÙT NGHIEÄM PEIA ÑEÅ KHAÛO SAÙT HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ HAÄU BÒ VAØ BOØ LÖÙA CHAÄM ÑOÄNG DUÏC TAÏI XAÕ LAI UYEÂN VAØ XAÕ LAI HÖNG HUYEÄN BEÁN CAÙT TÆNH BÌNH DÖÔNG Ngaønh : Thuù Y Khoaù : 20012006 Lôùp : Thuù Y 18 Sinh vieân thöïc hieän : LÖU XUAÂN KYØ 2006 TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC NOÂNG LAÂM TP. HOÀ CHÍ MINH KHOA CHAÊN NUOÂI THUÙ Y LUAÄN VAÊN TOÁT NGHIEÄP SÖÛ DUÏNG KYÕ THUAÄT XEÙT NGHIEÄM PEIA ÑEÅ KHAÛO SAÙT HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ HAÄU BÒ VAØ BOØ LÖÙA CHAÄM ÑOÄNG DUÏC TAÏI XAÕ LAI UYEÂN VAØ XAÕ LAI HÖNG HUYEÄN BEÁN CAÙT TÆNH BÌNH DÖÔNG Giaùo vieân höôùng daãn: Sinh vieân thöïc hieän: TS NGUYEÃN VAÊN THAØNH LÖU XUAÂN KYØ 2006 iii XAÙC NHAÄN CUÛA GIAÙO VIEÂN HÖÔÙNG DAÃN Hoï vaø teân sinh vieân thöïc taäp: LÖU XUAÂN KYØ Teân luaän vaên: “Söû duïng kyõ thuaät xeùt nghieäm PEIA ñeå khaûo saùt haøm löôïng progesterone ôû boø haäu bò vaø boø löùa chaäm ñoäng duïc taïi xaõ Lai Uyeân vaø xaõ Lai Höng huyeän Beán Caùt tænh Bình Döông”. Ñaõ hoaøn thaønh luaän vaên theo yeâu caàu cuûa giaùo vieân höôùng daãn vaø caùc yù kieán nhaän xeùt, ñoùng goùp cuûa hoäi ñoàng chaám luaän vaên toát nghieäp khoa ngaøy ....................... Giaùo vieân höôùng daãn TS. NGUYEÃN VAÊN THAØNH iv LÔØI CAÛM ÔN Kính daâng leân cha meï ngöôøi ñaõ sinh thaønh daïy doã vaø laø ñieåm töïa tinh thaàn cho con. Chaân thaønh caûm ôn Ban Giaùm Hieäu, Ban Chuû Nhieäm Khoa Chaên Nuoâi Thuù Y, cuøng toaøn theå quyù thaày coâ tröôøng Ñaïi Hoïc Noâng Laâm thaønh phoá Hoà Chí Minh ñaõ truyeàn ñaït kieán thöùc quyù baùu cho toâi trong suoát thôøi gian hoïc taäp. Chaân thaønh ghi ôn TS. Nguyeãn Vaên Thaønh ñaõ taän tình höôùng daãn, giuùp ñôõ toâi trong suoát thôøi gian thöïc taäp vaø giuùp toâi hoaøn thaønh luaän vaên toát nghieäp. Xin caûm ôn ban laõnh ñaïo cuøng toaøn theå caùc anh chò ôû phoøng kyõ thuaät Chi Cuïc Thuù Y tænh Bình Döông ñaõ taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho toâi thöïc hieän ñeà taøi. Xin caûm ôn caùc thaày coâ, anh chò trong Khoa Coâng Ngheä Sinh Hoïc tröôøng Ñaïi Hoïc Daân Laäp Bình Döông ñaõ giuùp ñôõ toâi thöïc hieän ñeà taøi. v MUÏC LUÏC Trang PHAÀN I. MÔÛ ÑAÀU ................................................................................................... 1 1.1. ÑAËT VAÁN ÑEÀ ................................................................................................ 1 1.2. MUÏC ÑÍCH YEÂU CAÀU .................................................................................. 2 1.2.1. Muïc ñích ...................................................................................................... 2 1.2.2. Yeâu caàu ........................................................................................................ 2 PHAÀN II. TOÅNG QUAN TAØI LIEÄU ..................................................................... 3 2.1. TÌNH HÌNH CHAÊN NUOÂI, VÒ TRÍ HOÄ CHAÊN NUOÂI BOØ ÔÛ BEÁN CAÙT ..... 3 2.1.1. Vò trí ñòa lyù cuûa huyeän Beán Caùt ................................................................... 3 2.1.2. Ñaëc ñieåm khí haäu huyeän Beán Caùt ............................................................... 3 2.2. BIEÁN ÑOÅI CÔ QUAN SINH DUÏC TRONG MOÄT CHU KYØ ÑOÄNG DUÏC KHI KIEÅM TRA BAÈNG SÔØ NAÉN QUA TRÖÏC TRAØNG VAØ QUA AÂM ÑAÏO .......... 4 2.3. CAÙC COÂNG TRÌNH NGHIEÂN CÖÙU VEÀ ROÁI LOAÏN SINH DUÏC VAØ HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE .................................................................................. 5 2.4. CAÙC YEÁU TOÁ TAÙC ÑOÄNG LEÂN SÖÏ SINH SAÛN BOØ CAÙI ........................... 6 2.4.1. Yeáu toá gioáng boø caùi ..................................................................................... 6 2.4.2. Yeáu toá moâi tröôøng ........................................................................................ 7 2.4.3. Moät soá nguyeân nhaân gaây boø caùi khoâng ñoäng duïc ....................................... 8 2.4.3.1. Toàn hoaøng theå ........................................................................................... 8 2.4.3.2. U nang buoàng tröùng .................................................................................. 9 2.4.3.3. Buoàng tröùng bò teo vaø giaûm cô naêng ........................................................ 10 2.4.3.4. Vieâm töû cung vaø vieâm buoàng tröùng .......................................................... 10 2.5. VAI TROØ CUÛA PROGESTERONE, ESTROGEN VAØ PROSTASGLANDINE ............................................................................................................................... 14 vi 2.5.1. Progesterone ................................................................................................ 14 2.5.1.1. Nguoàn goâùc................................................................................................. 14 2.5.1.2. Baûn chaát vaø caáu truùc phaân töû cuûa progesterone ....................................... 14 2.5.1.3. Vaän chuyeån, chuyeån hoùa vaø taùc duïng cuûa progesterone .......................... 15 2.5.2. Estrogen ....................................................................................................... 16 2.5.3. Prostasglandine ............................................................................................ 17 2.6. KYÕ THUAÄT ELISA ........................................................................................ 17 2.6.1. Elisa tröïc tieáp (Direct ELISA) ..................................................................... 18 2.6.2. ELISA giaùn tieáp (Indirect ELISA) ............................................................... 18 2.6.3. Sandwich ELISA .......................................................................................... 18 2.6.4. Phaûn öùng ELISA caïnh tranh: C ELISA ( Competition ELISA) ................. 19 2.6.5. Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán ñoä nhaïy cuûa phaûn öùng ELISA .......................... 19 2.6.6. Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán keát quaû cuûa ELISA ........................................... 19 PHAÀN III. NOÄI DUNG VAØ PHÖÔNG PHAÙP KHAÛO SAÙT ................................ 20 3.1. THÔØI GIAN VAØ ÑÒA ÑIEÅM KHAÛO SAÙT ..................................................... 20 3.2. ÑOÁI TÖÔÏNG KHAÛO SAÙT ............................................................................. 20 3.3. NOÄI DUNG KHAÛO SAÙT ................................................................................ 20 3.4. PHÖÔNG PHAÙP TIEÁN HAØNH....................................................................... 20 3.4.1. Boá trí thí nghieäm .......................................................................................... 20 3.4.1.1. Boá trí khaûo saùt theo nhoùm maùu lai HF ..................................................... 20 3.4.1.2. Boá trí khaûo saùt theo caùc löùa ñeû ................................................................ 21 3.4.1.3. Boá trí khaûo saùt theo töøng nhoùm beänh ....................................................... 21 3.4.2. Khaùm qua tröïc traøng .................................................................................... 22 3.4.2.1. Toàn hoaøng theå ........................................................................................... 22 3.4.2.2. Buoàng tröùng keùm phaùt trieån ..................................................................... 22 3.4.2.3. U nang noaõn .............................................................................................. 22 vii 3.4.3. Laáy maùu vaø ly taâm huyeát thanh .................................................................. 22 3.4.3.1. Caùch laáy maùu ............................................................................................ 22 3.4.3.2. Caùch ly taâm maùu ....................................................................................... 22 3.4.3.3. Caùc chæ tieâu khaûo saùt ................................................................................ 23 3.4.4. Kyõ thuaät PEIA ........................................................................................... 23 3.4.4.1. Nhöõng thaønh phaàn coù trong boä kit ............................................................ 23 3.4.4.2. Nhöõng duïng cuï caàn coù .............................................................................. 24 3.4.4.3. Lôøi khuyeân thaän troïng khi duøng ............................................................... 25 3.4.4.4. Chuaån bò xeùt nghieäm ................................................................................ 25 3.4..4.5. Tieán haønh xeùt nghieäm ............................................................................. 25 3.4.4.6. Tính toaùn keát quaû ..................................................................................... 26 3.5. PHÖÔNG PHAÙT XÖÛ LYÙ SOÁ LIEÄU ............................................................... 26 PHAÀN IV. KEÁT QUAÛ THAÛO LUAÄN ................................................................... 27 4.1. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ TOÀN HOAØNG THEÅ, U NANG NOAÕN VAØ BUOÀNG TRÖÙNG KEÙM PHAÙT TRIEÅN .............................................. 27 4.2. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ TOÀN HOAØNG THEÅ THEO NHOÙM GIOÁNG LAI ........................................................................................................... 30 4.3. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE BOØ TOÀN HOAØNG THEÅ THEO LÖÙA ÑEÛ ............................................................................................................................... ............................................................................................................................... 31 4.3.1. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå giöõa caùc löùa ñeû .................... 32 4.3.2. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå theo löùa ñeû vaø boø tô 33 4.4. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ U NANG NOAÕN THEO NHOÙM GIOÁNG LAI HF ..................................................................................................... 34 4.5. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ U NANG NOAÕN THEO LÖÙA ÑEÛ ............................................................................................................................... 35 viii 4.5.1. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn giöõa caùc löùa ñeû ....................... 35 4.5.2. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn theo löùa ñeû vaø boø tô ............... 37 4.6. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ BUOÀNG TRÖÙNG KEÙM PHAÙT TRIEÅN THEO NHOÙM GIOÁNG LAI HF ................................................................ 38 4.7. HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE ÔÛ BOØ BUOÀNG TRÖÙNG KEÙM PHAÙT TRIEÅN THEO LÖÙA ÑEÛ ......................................................................................... 40 4.7.2. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo löùa ñeû vaø boø tô ............................................................................................................................ 41 PHAÀN V. KEÁT LUAÄN VAØ ÑEÀ NGHÒ .................................................................. 43 5.1. KEÁT LUAÄN ..................................................................................................... 43 5.2. ÑEÀ NGHÒ ........................................................................................................ 43 ix DANH SAÙCH CAÙC BAÛNG Trang Baûng 2.1. Soá löôïng boø söõa qua caùc naêm cuûa tænh bình döông ............................... 3 Baûng 2.2. Bieán ñoåi cô quan sinh duïc trong moät chu kyø ñoäng duïc khi kieåm tra baèng sôø naén qua tröïc traøng vaø qua aâm ñaïo .................................................................... 4 Baûng 2.3. Caùc yeáu toá taùc ñoäng leân söï sinh saûn boø caùi........................................... 6 Baûng 3.1. Soá maãu maùu thí nghieäm treân töøng nhoùm gioáng .................................... 21 Baûng 3.2. Soá maãu maùu thí nghieäm theo caùc löùa ñeû .............................................. 21 Baûng 3.3. Soá maãu maùu thí nghieäm theo tình traïng chaäm ñoäng duïc ...................... 21 Baûng 4.1. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå, u nang noaõn vaø buoàng tröùng keùm phaùt trieån .............................................................................................. 27 Baûng 4.2. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå theo nhoùm gioáng lai HF 30 Baûng 4.3. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå giöõa caùc löùa ñeû.............. 32 Baûng 4.4. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå theo löùa ñeû vaø boø tô 33 Baûng 4.5. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn theo nhoùm lai HF ............. 34 Baûng 4.6. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn giöõa caùc löùa ñeû ................ 36 Baûng 4.7. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn theo löùa ñeû vaø boø tô ......... 37 Baûng 4.8. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo nhoùm gioáng lai HF ........................................................................................................... 38 Baûng 4.9. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån giöõa caùc löùa ñeû ........................................................................................................................... 40 Baûng 4.10. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån cuûa boø löùa, boø tô ....................................................................................................................... 41 x DANH SAÙCH CAÙC HÌNH Trang Hình 2.1. Caáu truùc Prostaglandin ........................................................................... 17 Hình 3.1. Laøm phaûn öùng Elisa ............................................................................... 23 Hình 3.2. Ñoïc phaûn öùng Elisa ................................................................................ 23 Hình 3.3. Boä kít PEIA........................................................................................... 24 Hình 3.4. Pippet ..................................................................................................... 25 Hình 3.5. Maùy laéc .................................................................................................. 25 xi DANH SAÙCH CAÙC BIEÅU ÑOÀ Trang Bieåu ñoà 4.1. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn ...................................... 27 Bieåu ñoà 4.2. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån ............. 28 Bieåu ñoà 4.3. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå ................................... 29 Bieåu ñoà 4.4. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå, u nang noaõn vaø buoàng tröùng keùm phaùt trieån ............................................................................................. 30 Bieåu ñoà 4.5. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå theo nhoùm gioáng lai . 31 Bieåu ñoà 4.6. Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå theo löùa ñeû ................ Bieåu ñoà 4.7. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn theo nhoùm lai HF......... Bieåu ñoà 4.8. Haøm löôïng progesterone ôû boø u nang noaõn theo löùa ñeû .................. Bieåu ñoà 4.9. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo nhoùm gioáng lai HF ........................................................................................................... Bieåu ñoà 4.10. Haøm löôïng progesterone ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo löùa ñeû ........................................................................................................................... xii DANH SAÙCH CAÙC TÖØ VIEÁT TAÉT PEIA: Progesterone enzyme immunoassay PGF2α: Prostaglandin F2α FSH: Follicule stimulating hormone LH: Luteinising hormone hCG: Human chorionic gonadotropin ELISA: Enzyme linked immuno sorbent assay xiii TOÙM TAÉT LUAÄN VAÊN Ñeà taøi ñöôïc thöïc hieän töø 07042006 ñeán 07082006 taïi xaõ Lai Uyeân vaø xaõ Lai Höng huyeän Beán Caùt tænh Bình Döông. Noäi dung ñeà taøi: “Söû duïng kyõ thuaät xeùt nghieäm PEIA ñeå khaûo saùt haøm löôïng progesterone ôû boø haäu bò vaø boø löùa chaäm ñoäng duïc taïi xaõ Lai Uyeân vaø xaõ Lai Höng huyeän Beán Caùt tænh Bình Döông”. Qua thôøi gian ñieàu tra, khaûo saùt ôû 105 con boø chuùng toâi ghi nhaän 30 boø bò chaäm ñoäng duïc vôùi tyû leä 28,57%. Trong ñoù toàn hoaøng theå chieám tyû leä 4,76%, buoàng tröùng keùm phaùt trieån vôùi tyû leä laø 6,67%, u nang noaõn vôùi tyû leä 17,14%. Vieäc söû duïng kyõ thuaät PEIA ñeå chaån ñoaùn boø chaäm ñoäng duïc nhaèm naâng cao hieäu quaû sinh saûn cuûa boø söõa. Khaûo saùt 30 boø bò chaäm ñoäng duïc, tieán haønh laáy 90 maãu maùu xeùt nghieäm haøm löôïng progesterone nhö sau: Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø bò toàn hoaøng theå bieán ñoäng töø 7,53ngml ñeán 11,12ngml, ôû boø coù buoàng tröùng keùm phaùt trieån töø 0,26ngml ñeán 0,64ngml, ôû boø bò u nang noaõn töø 1,15ngml ñeán 1,26ngml. 1. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø u nang noaõn theo nhoùm gioáng lai HF töø 0,35ngml ñeán 2,11ngml. 2. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø u nang noaõn theo löùa ñeû töø 0,46ngml ñeán 2,1ngml. 3. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø tô vaø boø löùa bò u nang noaõn töø 0,48ngml ñeán 1,3ngml. 4. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo nhoùm gioáng lai HF töø 0,15ngml ñeán 0,71ngml. 5. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo löùa ñeû töø 0,15ngml ñeán 0,95ngml. xiv 6. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø tô vaø boø löùa coù buoàng tröùng keùm phaùt trieån töø 0,48ngml ñeán 0,74ngml. 7. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø toàn hoaøng theå theo nhoùm gioáng lai HF töø 2,9ngml ñeán 11,65ngml. 8. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø toàn hoaøng theå theo löùa ñeû töø 4,8ngml ñeán 20ngml. 9. Haøm löôïng progesterone trung bình ôû boø tô vaø boø luùa bò toàn hoaøng theå töø 6,75ngml ñeán 2,73ngml. Söû duïng kyõ thuaät xeùt nghieäm PEIA khaûo saùt haøm löôïng progesterone giuùp chaån ñoaùn chính xaùc caùc tröôøng hôïp chaäm ñoäng duïc treân boø. 1 PHAÀN I. MÔÛ ÑAÀU 1.1. ÑAËT VAÁN ÑEÀ Trong nhöõng naêm ñoåi môùi neàn kinh teá, ñaøn boø nöôùc ta ngaøy moät phaùt trieån. Caû nöôùc coù haøng vaïn boø söõa, nhieàu boø thòt cao saûn, ñaøn boø noäi lai Sind ñang chieám tyû leä khaù lôùn ôû nhieàu tænh vaø ñòa phöông. Chaên nuoâi boø ñaõ mang laïi thu nhaäp ñaùng keå cho nhieàu gia ñình noâng daân vaø trang traïi. Nhaø nöôùc coù chính saùch ñaàu tö hoaëc giuùp ñôõ tín duïng, gieo tinh mieãn phí, taêng cöôøng coâng taùc quaûn lyù gioáng ñeå ñaåy maïnh neàn chaên nuoâi boø söõa nhaèm taêng saûn löôïng söõa ñöôïc saûn xuaát trong nöôùc giaûm thieåu nhaäp khaåu. Song song, vôùi vieäc phaùt trieån taêng ñaøn boø söõa, vieäc taêng chaát löôïng con gioáng thì nhöõng vaán ñeà veà nuoâi döôõng chaêm soùc, phoøng trò beänh cuõng caàn ñöôïc quan taâm. Nhöõng nguyeân nhaân laøm cho saûn löôïng söõa thaáp, thôøi gian khai thaùc cuûa boø meï ngaén, hieäu quaû kinh teá thaáp… coù theå keå ñeán laø beänh voâ sinh nhö: u nang noaõn, toàn hoaøng theå, buoàng tröùng keùm phaùt trieån. Boø ñeán tuoåi phaùt duïc vaø boø sau khi ñeû treân 4 thaùng vaãn khoâng ñoäng duïc, phoái gioáng nhieàu laàn khoâng ñaäu thai. Vieäc xaùc ñònh haøm löôïng hormone trong cô theå gia suùc laøm caên cöù ñeå caûi thieän khaû naêng saûn xuaát vaø sinh saûn ñöôïc nhieàu nöôùc quan taâm hôn. Tröôùc ñaây, ngöôøi ta thöôøng söû duïng caùc chöông trình choïn loïc vaø nhaân gioáng ñeå caûi thieän khaû naêng saûn xuaát cuûa gia suùc. Tuy nhieân, caùc chöông trình naøy thöôøng toán nhieàu thôøi gian vaø tieàn cuûa. Hôn nöõa vieäc öôùc löôïng khaû naêng duy trì cuûa caùc ñaëc ñieåm sinh saûn raát khoù vì heä soá di truyeàn raát thaáp. Chính vì vaäy, caùc nhaø nghieân cöùu gaàn ñaây höôùng nhieàu ñeán caùc bieän phaùp choïn loïc döïa treân söï töông quan giöõa caùc ñaëc ñieåm kinh teá quan troïng vôùi moät soá hoaït chaát trong cô theå gia suùc nhö: hormone, enzyme, caùc chaát trao ñoåi trong quaù trình dinh döôõng,… khoù khaên chính laø chöa coù phöông phaùp xaùc ñònh hormone trong cô theå gia suùc vì haøm löôïng cuûa caùc loaïi hormone naøy trong caùc theå dòch thöôøng raát nhoû, ñôn vò tính 109gram. Ñoøi hoûi phaûi coù thieát bò, kyõ 2 thuaät môùi xaùc ñònh ñöôïc. Moät trong nhöõng kyõ thuaät ñaõ vaø ñang aùp duïng ñeå xaùc ñònh haøm löôïng progesterone laø kyõ thuaät xeùt nghieäm PEIA Xuaát phaùt töø nhöõng thöïc teá treân, ñöôïc söï cho pheùp cuûa Khoa Chaên Nuoâi Thuù Y, Tröôøng ñaïi hoïc Noâng Laâm thaønh phoá Hoà Chí Minh vôùi söï höôùng daãn cuûa tieán só Nguyeãn Vaên Thaønh, chuùng toâi tieán haønh thöïc hieän ñeà taøi: “Söû duïng kyõ thuaät xeùt nghieäm PEIA ñeå khaûo saùt haøm löôïng progesterone ôû boø haäu bò vaø boø löùa chaäm ñoäng duïc taïi xaõ Lai Uyeân vaø xaõ Lai Höng huyeän Beán Caùt tænh Bình Döông” 1.2. MUÏC ÑÍCH YEÂU CAÀU 1.2.1. Muïc ñích Nghieân cöùu haøm löôïng progesterone ñeå tìm hieåu nguyeân nhaân treân boø haäu bò vaø boø löùa sau khi sinh khoâng ñoäng duïc do roái loaïn progesterone. Naâng cao hôn söùc sinh saûn treân boø caùi cho söõa, giuùp giaûm tyû leä loaïi thaûi do voâ sinh. ÖÙng duïng keát quûa xeùt nghieäm PEIA ñeå keát luaän töøng nguyeân nhaân boø chaäm ñoäng duïc. 1.2.2. Yeâu caàu Ñieàu tra caùc hoä chaên nuoâi coù boø tô vaø boø löùa chaäm ñoäng duïc taïi xaõ Lai Uyeân vaø xaõ Lai Höng, huyeän Beán Caùt, tænh Bình Döông. Khaûo saùt soá boø söõa sau khi sinh töø 4 thaùng trôû leân vaø boø tô sau 18 thaùng tuoåi bò roái loaïn ñoäng duïc (chu kyø ñoäng duïc keùo daøi, ñoäng duïc lieân tuïc, khoâng ñoäng duïc, ñoäng duïc aâm thaàm) vaø gieo tinh nhieàu laàn khoâng ñaäu thai. Tieán haønh laáy caùc maãu maùu ñeå kieåm tra haøm löôïng progesterone. Caùc hoaù chaát vaø thieát bò caàn thieát ôû tröôøng Ñaïi Hoïc Bình Döông vaø Chi Cuïc Thuù Y tænh Bình Döông. 3 PHAÀN II. TOÅNG QUAN TAØI LIEÄU 2.1. TÌNH HÌNH CHAÊN NUOÂI VAØ VÒ TRÍ HOÄ CHAÊN NUOÂI BOØ ÔÛ BEÁN CAÙT 2.1.1. Vò trí ñòa lyù cuûa huyeän Beán Caùt Huyeän Beán Caùt naèm ôû phía Taây Baéc cuûa tænh Bình Döông, thuoäc vuøng Ñoâng Nam boä, phía Baéc giaùp vôùi huyeän Daàu Tieáng, phía Nam giaùp vôùi thò xaõ Thuû Daàu Moät phía Ñoâng giaùp vôùi huyeän Phuù Giaùo vaø huyeän Taân Uyeân. Toång dieän tích ñaát 179.178ha, chia ra laøm 15 ñôn vò haønh chính: thò traán Myõ Phöôùc, xaõ Caây Tröôøng, xaõ Tröø Vaên Thoá, xaõ Lai Uyeân, xaõ Taân Höng, xaõ Long Nguyeân, xaõ Höng Hoøa, xaõ Lai Höng, xaõ Chaùnh Phuù Hoøa, xaõ An Ñieàn, xaõ An Taây, xaõ Hoøa Lôïi, xaõ Phuù An, xaõ Taân Ñònh (Baûn ñoà haønh chính huyeän Beán Caùt, 2005). 2.1.2. Ñaëc ñieåm khí haäu huyeän Beán Caùt Naèm trong vuøng nhieät ñôùi gioù muøa vôùi ñaëc ñieåm noùng aåm, möa nhieàu, chia laøm hai muøa möa naéng roõ reät. Muøa möa baét ñaàu töø thaùng 5 vaø keát thuùc thaùng 11, muøa khoâ baét ñaàu thaùng 12 ñeán cuoái thaùng 4 (Cuïc thoáng keâ tænh Bình Döông, 2005). Baûng 2.1. Soá löôïng boø söõa qua caùc naêm cuûa tænh bình döông Huyeän Naêm 2002 2003 2004 2005 Beán Caùt 1363 1472 1753 2096 TX Thuû Daàu Moät 418 518 988 531 Dó An 277 226 229 235 Thuaän An 785 612 772 550 Daàu Tieáng 54 154 183 281 Taân Uyeân 7 79 65 188 Phuù Giaùo 0 0 0 6 Toång 2904 3061 3990 3887 Nguoàn: Sôû Noâng Nghieäp tænh Bình Döông, 2005 4 2.2. BIEÁN ÑOÅI CÔ QUAN SINH DUÏC TRONG MOÄT CHU KYØ ÑOÄNG DUÏC KHI KIEÅM TRA BAÈNG SÔØ NAÉN QUA TRÖÏC TRAØNG VAØ QUA AÂM ÑAÏO Kieåm tra qua tröïc traøng vaø aâm ñaïo, cô quan sinh duïc bieán ñoåi suoát trong moät chu kyø ñoäng duïc ñöôïc trình baøy ôû baûng 2.2. Baûng 2.2. Bieán ñoåi cô quan sinh duïc trong moät chu kyø ñoäng duïc khi kieåm tra baèng sôø naén qua tröïc traøng vaø qua aâm ñaïo Thôøi ñieåm Sôø naén qua tröïc traøng Soi aâm ñaïo Ngaøy 0 Töû cung co boùp, raén, söøng cong roõ. Treân moät buoàng tröùng thaáy moät theå vaøng cuõ, cöùng, treân moät buoàng tröùng thaáy moät nang tröùng 12,5cm Aåm öôùt, coå töû cung môû, coù nieâm dòch ôû ñaùy aâm ñaïo, nieâm maïc maøu nhaït. Ngaøy thöù 1 Töû cung co boùp, treân moät buoàng tröùng thaáy moät theå vaøng cuõ, treân moät buoàng tröùng kia thaáy nang tröùng chín hoaëc moät hoâùc ruïng tröùng. Caùc daáu hieäu ñoäng duïc Ngaøy thöù 2 Töû cung giaûm co boùp roõ raøng, 2 buoàng tröùng nhoû vôùi caùc caáu truùc khoâng theå xaùc ñònh roõ Coøn moät phaàn daáu hieäu ñoäng duïc, doâi khi thaáy caùc veát maùu Ngaøy thöù 3 Töû cung khoâng coøn co boùp, khoâng xaùc ñònh ñöôïc caùc caáu truùc treân 2 buoàng tröùng Coøn moät phaàn hình aûnh cuûa ñoäng duïc Ngaøy thöù 4 Töû cung khoâng co boùp Thôøi kyø yeân tónh, nieâm maïc khoâ. Ngaøy thöù 5 ñeán ngaøy thöù 7 Töû cung khoâng co boùp, moät theå vaøng môùi phaùt trieån vaø ñaït cöïc ñaïi vaøo ngaøy thöù 8 Thôøi kyø yeân tónh, nieâm maïc khoâ Ngaøy thöù 8 ñeán ngaøy thöù 18 Töû cung khoâng co boùp, theå vaøng lôùn vaø coù theå sôø thaáy, ñoâi khi sôø thaáy nang tröùng Thôøi kyø yeân tónh, nieâm maïc khoâ Ngaøy thöù 19 Töû cung baét ñaàu co boùp, treân moät buoàng tröùng thaáy 1 theå vaøng nhoû daàn, treân buoàng tröùng kia thaáy moät nang tröùng ñang phaùt trieån Ñoâi khi coù nieâm dòch Ngaøy thöù 20 Töû cung co boùp, tröông löïc taêng vaø cong, theå vaøng nhoû, nang tröùng coù kích thöôùc trung bình Caùc daáu hieäu ñoäng duïc (Theo Nguyeãn Vaên Thaønh, 2003) 5 2.3. CAÙC COÂNG TRÌNH NGHIEÂN CÖÙU VEÀ ROÁI LOAÏN SINH DUÏC VAØ HAØM LÖÔÏNG PROGESTERONE Theo nghieân cöùu V.V Enchanicop vaø coäng taùc vieân (1970) ñaõ gaây ñoäng duïc haøng loaït ôû boø caùi trong voøng naêm ngaøy baèng caùch tieâm 50mg progesterone sau ñoù 2 ngaøy treân 25003000ñvc huyeát thanh ngöïa chöûa hoaëc tieâm 2000ñvc huyeát thanh ngöïa chöûa (hCG) cho keát quaû ñoäng duïc laø 80%. Hensel vaø coäng taùc vieân (1982) ñaõ nhaän ra nhieät ñoä moâi tröôøng cao coù aûnh höôûng ñeán khaû naêng sinh saûn cuûa nhieàu loaïi gia suùc, tyû leä cheát phoâi taêng khi nhieät ñoä tröïc traøng vöôït quaù 35oC. Cuõng theo Hensel vaø Abiba (1982) cho raèng khoaûng thôøi gian chôø phoái ôû boø keùo daøi khi boø ñang nuoâi con, boø ñöôïc chaêm soùc, nuoâi döôõng keùm, boø giaø, boø ñeû khoù. Hai oâng nhaän thaáy raèng boø ñang nuoâi con thì khoaûng thôøi gian chôø phoái laø 40168 ngaøy. Theo nghieân cöùu cuûa Hensel vaø coäng taùc vieân (1973) cho raèng beänh thieáu dinh döôõng vaø caùc beänh noäi kyù sinh truøng coù lieân quan ñeán beänh thieáu maùu thì seõ laøm giaûm hoàng caàu, daãn ñeán khoâng ñoäng duïc keùo daøi sau khi ñeû. (Trích daãn Nguyeãn Minh Thanh, 2006 ) Theo Leâ Xuaân Cöông (1986), khaåu phaàn thieáu protein seõ öùc cheá chöùc naêng noäi tieát cuûa thuyø tröôùc tuyeán yeân laøm FSH vaø LH tieát ra khoâng ñaày ñuû laøm cho gia suùc caùi khoâng ñoäng duïc hoaëc chaäm ñoäng duïc. Theo Nguyeãn Thanh Döông vaø Hoaøng Kim Giao, Löu Khaùnh (1995) ñaõ ñieàu tra chaäm ñoäng duïc do toàn theå vaøng chieám 25,39% ñoäng duïc aâm thaàm chieám 11,11%, buoàng tröùng keùm phaùt trieån 23,39%; vieâm noäi maïc töû cung 19,04%; vieâm töû cung coù muû 4,67%; u nang buoàng tröùng 6,34%. Theo Nguyeãn Minh Thanh (2005): “Khaûo saùt ñoäng thaùi progesterone baèng kyõ thuaät PEIA vaø öùng duïng chaån ñoaùn chaäm ñoäng chaäm ñoäng duïc treân boø caùi söõa”. Coù nhöõng keát luaän nhö sau: 6 Haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå bieán ñoäng töø 32,8ngml ñeán 34ngml; keá ñeán tình traïng u nang noaõn töø 0,11ngml ñeán 0,12ngml, vaø thaáp nhaát laø ôû buoàng tröùng keùm phaùt trieån töø 0,06ngml ñeán 0,07ngml. Nhö vaäy, haøm löôïng progesterone cao seõ giuùp taùc giaû chaån ñoaùn ñöôïc tình traïng toàn hoaøng theå baèng bieän phaùp xeùt nghieäm. Keát quaû ñoäng thaùi progesterone ôû boø toàn hoaøng theå theo nhoùm lai HF vaø löùa ñeû nhö sau: + Theo nhoùm gioáng lai HF töø 22,3ngml ñeán 37ngml, theo caùc löùa ñeû töø 24ngml ñeán 50,4ngml vì vaäy haøm löôïng progesterone ôû boø toàn hoaøng theå raát cao. Ñoäng thaùi progesterone ôû boø u nang noaõn theo nhoùm gioáng lai HF vaø löùa ñeû: nhoùm gioáng lai HF töø 0,08ngml ñeán 0,15ngml, theo löùa ñeû 0.09ngml ñeán 0.17ngml; nhìn chung haøm löôïng progesterone thaáp ôû boø u nang noaõn. Ñoäng thaùi progesterone ôû boø coù buoàng tröùng keùm phaùt trieån theo nhoùm gioâng lai HF vaø löùa ñeû: Haøm löôïng bieán ñoäng thaáp nhaát ôû boø coù buoàng tröùng keùm phaùt trieån laø 0,06ngml ñeán 0,09ngml. 2.4. CAÙC YEÁU TOÁ TAÙC ÑOÄNG LEÂN SÖÏ SINH SAÛN BOØ CAÙI Nguyeân nhaân chính aûnh höôûng tröïc tieáp hoaëc giaùn tieáp ñeán söï sinh saûn cuûa boø caùi ñöôïc trình baøy qua baûng 2.3 Baûng 2.3. Caùc yeáu toá taùc ñoäng leân söï sinh saûn boø caùi Caùc yeáu toá aûnh höôûng Möùc aûnh höôûng 1. Yeáu toá gioáng boø caùi 10% 2. Yeáu toá moâi tröông: khí haäu, beänh taät, quaûn lyù 80% 3. Yeáu toá gioáng boø ñöïc 10% (Theo Chung Anh Duõng, 2002) 7 2.4.1. Yeáu toá gioáng boø caùi Yeáu toá gioáng boø caùi coù aûnh höôûng khoaûng 10% ñeán khaû naêng sinh saûn boø söõa. Vieäc naâng cao khaû naêng sinh saûn baèng caûi tieán gioáng chæ ñaït ñöôïc möùc ñoä nhaát ñònh. Ñaëc bieät khi lai gioáng boø söõa vuøng oân ñôùi vôùi vuøng nhieät ñôùi, con lai coù tyû leä maùu boø oân ñôùi caøng cao thì khaû naêng sinh saûn bò giaûm thaáp. Hôn nöõa caùc gioáng boø ñòa phöông thöôøng coù khaû naêng sinh saûn toát hôn caùc gioáng boø lai hoaëc boø nhaäp do khaû naêng thích nghi vôùi moâi tröôøng ñòa phöông. 2.4.2. Yeáu toá moâi tröôøng Caùc yeáu toá moâi tröôøng coù aûnh höôûng 80% ñeán khaû naêng sinh saûn cuûa boø. Vì khaû naêng sinh saûn laø moät tính traïng kieåu hình chòu aûnh höôûng raát lôùn cuûa moâi tröôøng soáng. Trong ñoù, bao goàm raát nhieàu yeáu toá nhö sau: Khí haäu: ñoái vôùi boø, 2 yeáu toá khí haäu coù aûnh höôûng ñeán sinh saûn ñoù laø nhieät ñoä vaø ñoä aåm. Nhieät ñoä cao vaø aåm ñoä cao seõ laøm giaûm khaû naêng saûn xuaát cuûa boø ñaëc bieät laø ñoái vôùi caùc boø coù nguoàn goác oân ñôùi vaø caùc nhoùm boø lai coù maùu oân ñôùi nuoâi taïi vuøng nhieät ñôùi. Vì chuùng chöa thích nghi ñöôïc toát vôùi ñieàu kieän moâi tröôøng. Caùc stress nhieät daãn ñeán tình traïng giaûm haáp thu thöùc aên laøm cho boø haäu bò chaäm ñoäng duïc, keùo daøi thôøi gian khoâng ñoäng duïc sau khi sinh vaø laøm giaûm naêng suaát söõa, khaû naêng sinh saûn cuaû boø bò aûnh höôûng ñaùng keå bôûi stress nhieät. Beänh taät: caùc beänh saûn khoa vaø ñöôøng sinh duïc, caùc beänh truyeàn nhieãm nhö: saûy thai, lao, Leptospirosis… gaây ra tình traïng chaäm sinh vaø voâ sinh. Caùc beänh roái loaïn veà dinh döôõng, maát caân baèng veà noäi tieát, aûnh höôûng xaáu ñeán khaû naêng sinh saûn vaø saûn xuaát. Ñieàu kieän veä sinh keùm vaø tình traïng laây nhieãm caùc nguoàn beänh trong moâi tröôøng cao, ñaëc bieät laø trong thaùng coù thôøi tieát noùng aåm ñaõ aûnh höôûng raát lôùn ñeán söï saûn xuaát vaø sinh saûn ñaøn gia suùc. Taát caû ñieàu naøy laøm trì hoaõn söï phaùt trieån maøng nhau thai, töû cung chaäm hoài phuïc sau khi sinh, vieâm vuù… haäu quaû laø gia 8 suùc coù theå cheát do vieâm töû cung naëng hoaëc vieâm vuù sau khi sinh. Taùc haïi cuûa ñieàu kieän veä sinh keùm leân khaû naêng sinh saûn laø giaûm tyû leä thuï thai ôû laàn phoái gioáâng ñaàu tieân, keùo daøi thôøi gian phoái gioâng sau khi sinh, taêng khoaûng caùch hai löùa ñeû. Haäu quaû cuoái cuøng laø laøm giaûm thôøi gian saûn xuaát treân moät ñôøi boø caùi, giaûm möùc taêng ñaøn sinh hoïc, giaûm soá beâ thay theá, taêng chi phí cho thuù y vaø gieo tinh nhaân taïo, taêng soá boø loaïi thaûi ngoaøi yù muoán. Quaûn lyù cuûa noâng hoä: kieán thöùc cuûa ngöôøi chaên nuoâi, söï thieáu huït kieán thöùc vaø caùc thoâng tin chuyeân ngaønh, thieáu söï trôï giuùp cuûa caùc chuyeân gia thuù y vaø chaên nuoâi. Thieáu söï hôïp taùc chaët cheõ giöõa caùc kyõ thuaät vieân vaø caùc nhaø chaên nuoâi laø nhöõng haïn cheá lôùn nhaát ñoái vôùi khaû naêng sinh saûn cuûa ñaøn boø ñöôïc nuoâi trong caùc hoä chaên nuoâi vôùi söï tích luõy qua nhieàu theá heä, hoï cuõng bieát caùch ñeå nuoâi ñaøn gia suùc moät caùch toát nhaát theo truyeàn thoáng cuûa hoï. Tuy nhieân, nhöõng kinh nghieäm naøy caàn ñöôïc ñieàu chænh vaø boå sung. Hoï caàn ñöôïc giôùi thieäu nhöõng kyõ thuaät môùi giuùp hoï caõi thieän khaû naêng sinh saûn cuûa ñaøn gia suùc. Veä sinh chuoàng traïi: veä sinh chuoàng traïi yeáu keùm laø nguyeân nhaân chính daãn ñeán söùc khoûe cuûa ñaøn gia suùc, deã bò nhieãm beänh, giaûm khaû naêng saûn xuaát vaø sinh saûn laø haäu quaû taát yeáu Yeáu toá ñöïc gioáng: ñoái vôùi boø söõa ña soá ñeàu ñöôïc gieo tinh nhaân taïo. Vì vaäy, aûnh höôûng cuûa boø ñöïc leân khaû naêng sinh saûn cuûa boø caùi ñeàu coù söï can thieäp cuûa con ngöôøi vaø haïn cheá ñöôïc toái ña khaû naêng laây truyeàn beänh tröïc tieáp töø ñöïc gioáng sang boø caùi. 2.4.3. Moät soá nguyeân nhaân gaây boø caùi khoâng ñoäng duïc 2.4.3.1. Toàn hoaøng theå Theo Nguyeãn Höõu Ninh vaø Baïch Ñaêng Phong (1994), sau khi ñeû hoaëc sau khi ñoäng duïc nhöng chöa phoái gioáng hoaøng theå löu laïi quaù thôøi gian bình thöôøng, thì goïi laø toàn hoaøng theå… veà maët caáu truùc cuõng nhö taùc duïng sinh lyù hoaøng theå löu laïi, 9 khoâng khaùc hoaøng theå khi con vaät coù chöûa vaø hoaøng theå cuûa chu kyø ñoäng duïc, vaãn coù tieát ra progesterone laøm öùc cheá phaùt trieån cuûa noaõn baøo vaø con vaät khoâng ñoäng hôùn trôû laïi, trôû thaønh maát khaû naêng sinh saûn. Nguyeân nhaân laø do nuoâi döôõng keùm, thöùc aên ñôn ñieäu, thieáu caùc chaát khoaùng vaø vitamin, thieáu vaän ñoäng beänh naøy thöôøng gaëp ôû nhöõng boø cao saûn, do phaûi tieâu hao nhieàu naêng löôïng nhöng nuoâi döôõng laïi keùm, laøm cho cô naêng buoàng tröùng bò giaûm suùc. Beänh coøn do thöù phaùt töø vieâm töû cung, töû cung tích muû, thai cheát löu,… khoâng ñieàu trò kòp thôøi ñeå moät phaàn nhau thai thoái röõa trong töû cung. Khi khaùm qua tröïc traøng thaáy moät beân buoàng tröùng hoaëc caû hai buoàng tröùng to leân sôø thaáy hoaøng theå to, nhoâ leân khoûi beà maët cuûa buoàng tröùng. Neáu boø caùi khoâng coù mang vaø khoâng ñoäng duïc maø kieåm tra thaáy coù hoaøng theå thì ñoù laø toàn hoaøng theå. 2.4.3.2. U nang buoàng tröùng Theo Nguyeãn Vaên Thaønh (2003), u nang buoàng tröùng chia laøm 2 loaïi: u nang cô naêng vaø u nang thöïc theå. U nang cô naêng: laø nhöõng nang nhoû coù voû moûng, caêng moïng, chöùa nöôùc goàm: + Nang boïc noaõn: ñaây laø nhöõng nang chín khoâng bò vôõ vaøo nhöõng ngaøy quy ñònh neân khoâng thaønh laäp hoaøng theå, maø tieáp lôùn daàn leân. + Nang hoaøng tuyeán thöôøng lôùn hôn nang boïc noaõn coù theå xuaát hieän moät beân hoaëc caû hai beân buoàng tröùng, voû nang raát moõng, trong nang chöùa dòch chaát coù progesterone. + Nang hoaøng theå: thöôøng gaëp trong thôøi kyø mang thai, trong ñoù hoaøng tuyeán hoaït ñoäng maïnh tieát nhieàu progesterone. U nang thöïc theå: coù theå moät beân buoàng tröùng hay caû hai beân buoàng tröùng ña soá laø nhöõng u nang laønh; tuy nhieân ñoâi khi aùc tính. Coù ba loaïi u nang buoàng tröùng thöïc theå 10 + U nang nöôùc buoàng tröùng: thöôøng laø nhöõng nöôùc coù theå coù moät nang raát to, coù nhieàu thuyø, thaønh daøy, trong laø moät thöù nöôùc saùnh ñaëc, lôùp thaønh coù hai lôùp, ngoaøi laø lôùp xô, trong laø lôùp thöôïng bì. + Nang bì: thöôøng laø nhöõng nang khoâng to laém nhöng coù theå gaëp ôû hai buoàng tröùng hai beân. Thaønh nang coù caáu truùc raát gioáng lôùp teá baøo thöôïng bì da. Trong nang thöôøng coù chaát nhaøy nhö baû ñaäu. Beänh naøy thöôøng gaëp ôû boø caùi gaày yeáu vaø suy nhöôïc. Khaùm qua tröïc traøng: moät phaàn hoaëc coù theå toaøn boä, buoàng tröùng loài, loõm, theå tích teo nhoû, coù theå sôø thaáy. Treân buoàng tröùng bò teo vaø chai cöùng, buoàng tröùng nhoû laïi vaø khi khaùm vaøo seõ laøm con vaät ñau ñôùn. 2.4.3.3. Buoàng tröùng bò teo vaø giaûm cô naêng Theo Nguyeãn Höõu Ninh vaø Baïch Ñaêng Phong (1994), do boø sinh ñeû nhieàu laàn, giaø yeáu cuøng vôùi vieäc chaêm soùc, nuoâi döôõng khoâng toát. Khi giao phoái caän huyeát cuõng xaûy ra hieän töôïng giaûm cô naêng vaø teo buoàng tröùng. Khaùm qua tröïc traøng: bieåu hieän cho thaáy buoàng tröùng khoâng thay ñoåi, khoâng thaáy ñöôïc noaõn baøo hoaëc hoaøng theå, coù tröôøng hôïp chæ coù moät beân buoàng tröùng coù hoaøng theå. Buoàng tröùng nhoû laïi chæ baèng haït ñaäu. Neáu kieåm tra nhieàu laàn thaáy buoàng tröùng khoâng thay ñoåi keáât luaän buoàng tröùng ñaõ bò teo. Tröôøng hôïp naøy, boø thöôøng bieåu hieän ñoäng duïc nhöng khoâng ruïng tröùng, chu kyø ñoäng duïc keùo daøi. 2.4.3.4. Vieâm töû cung vaø vieâm buoàng tröùng. Vieâm töû cung thöôøng xuaát hieän treân thuù sau khi sinh. Khi vieâm töû cung seõ toån thöông nieâm maïc. Töø ñoù, gaây aûnh höôûng ñeán söï phaân tieát PGF2α laøm xaùo troän chu kyø ñoäng duïc, laøm giaûm söùc sinh saûn, giaûm soá voøng quay löùa ñeû trong naêm, laøm taêng tình traïng chaäm sinh vaø voâ sinh. 11 Nguyeân nhaân: sau khi sinh töû cung thöôøng bò vieâm do söï can thieäp veà ñeû khoù vaø nhieãm vaät laï vaøo cô theå, saûy thai, soùt nhau, do gieo tinh nhaân taïo khoâng ñuùng kyõ thuaät. Chia laøm ba loaiï vieâm töû cung: vieâm nhôøn, vieâm coù muû, vieâm daïng muû laãn maùu. + Vieâm nhôøn (vieâm töû cung theå cata) Vieâm nhôøn laø daïng vieâm nheï, hieän töôïng vieâm chæ xuaát hieän treân lôùp nieâm maïc vôùi caùc trieäu chöùng: dòch vieâm loûng, nhôøn, coù côïn ñuïc, soát nheï. Neáu ñöôïc ñieàu trò baéng caùch thuïc röõa töû cung, ñaët khaùng sinh vaøo töû cung, keát hôïp chích vitamin C seõ khoûi beänh sau 23 ngaøy. + Vieâm coù muû Daïng vieâm naøy coù theå do haäu quaû cuûa vieäc khoâng ñieàu trò daïng vieâm nhôøn, hoaëc do caùc vi truøng sinh muû taán coâng vaøo töû cung nhö Staphilococcus, E. coli laø caùc vi khuaån chính gaây beänh vôùi caùc trieäu chöùng soát, dòch vieâm coù laãn muû, muøi tanh, thoái, ñieàu trò chaâïm daãn ñeán haäu quaû: töû cung bò toån thöông naëng, gaây nhieãm truøng maùu (Nguyeãn Vaên Thaønh 2003) Vieâm buoàng tröùng Beänh keá phaùt cuûa vieâm töû cung, vieâm oáng daãn hoaëc vieâm phuùc maïc, nhöõng vi khuaån gaây vieâm thöôøng gaëp laø: tuï caàu khuaån, lieân caàu khuaån vôùi trieäu chöùng boø khoâng ñoäng duïc, buoàng tröùng vieâm söng, coù muû. ÔÛ giai ñoaïn ñaàu boø raát ñau ñôùn,… Neáu chæ vieâm moät beân buoàng tröùng, boø vaãn coù daáu hieäu ñoäng duïc vaø phoái gioáng ñöôïc nhöng tyû leä thuï thai thaáp. (Trònh Quang Phong, 2004) Theo Löu Vaên Taân (1994), tyû leä maùu boø Haø Lan coù aûnh höôûng ñeán khaû naêng sinh saûn cuûa boø söõa treân boø lai F1HF, F2HF, thì söï hoaït ñoäng trôû laïi cuûa buoàng tröùng vaø ñoäng duïc laïi sau khi ñeû ñeàu sôùm hôn so vôùi boø lai F3HF, F4HF. Yeáu toá naøy aûnh höôûng khoaûng 10% ñeán khaû naêng sinh saûn boø söõa. Vieäc naâng cao khaû naêng sinh saûn baèng caûi tieán gioáng chæ ñaït möùc ñoä nhaát ñònh. 12 Yeáu toá moâi tröôøng: theo Löu Vaên Taân vaø coäng taùc vieân (1994) thì muøa vuï coù aûnh höôûng ñeán khaû naêng sinh saûn cuûa boø lai höôùng söõa. Trong muøa möa söï hoaït ñoäng trôû laïi cuûa buoàng tröùng vaø boø ñoäng duïc laïi trong thôøi kyø sau ñeû sôùm hôn so vôùi muøa khoâ. Theo Pant (1998), nhieät ñoä cao vaø aåm ñoä cao seõ laøm giaûm khaû naêng saûn xuaát cuûa boø, ñaëc bieät laø vôùi caùc gioáng boø coù nguoàn goác oân ñôùi nuoâi taïi vuøng nhieät ñôùi vì boø chöa thích nghi ñöôïc toát vôùi moâi tröôøng. Caùc nghieân cöùu trong chuoàng nuoâi kieåm ñöôïc nhieät ñoä vaø ñaõ xaùc ñònh nhieät ñoä cao tôùi haïn ñoái vôùi caùc ñaëc ñieåm sinh saûn cuûa boø bieán ñoäng töø 2427oC (Chung Anh Duõng, 2002). Theo Hensel vaø coäng taùc vieân (1982), nhieät ñoä moâi tröôøng cao coù aûnh höôûng ñeán khaû naêng sinh saûn cuûa nhieàu loaïi gia suùc, tyû leä thuï thai giaûm, tyû leä cheát phoâi taêng, khi nhieät ñoä tröïc traøng vöôït quaù 35oC (Tröông Nguyeãn Huy Cöôøng, 2002). Caùc stress nhieät daãn ñeán tình traïng giaûm khaû naêng haáp thu thöùc aên, laøm cho boø haäu bò chaäm thaønh thuïc, keùo daøi thôøi gian khoâng ñoäng duïc sau khi sinh laøm giaûm naêng suaát söõa. Khaû naêng sinh saûn boø söõa bò aûnh höôûng ñaùng keå bôûi stress nhieät. Theo Pant (1998) trong moät nghieân cöùu treân ñaøn boø lang traéng ñen cuûa Ñan Maïch taïi traïi boø ôû Baghdad cho thaáy tyû leä boø ñeû thaáp hôn 30% khi ñöôïc gieo tinh trong nhöõng thaùng noùng vaø hôn 50% trong nhöõng thaùng laïnh. Khi nhieät ñoä muøa heø >40oC ñaõ laøm gia taêng khoaûng caùch löùa ñeû, thuï thai; khoaûng caùch töø khi phoái laàn ñaàu ñeán khi thuï thai, giaûm tyû leä thuï thai (Chung Anh Duõng, 2002). Yeáu toá dinh döôõng: Theo Pandel (1990) cho raèng thieáu dinh döôõng laøm giaûm tyû leä coù chöûa vaø keùo daøi thôøi kyø voâ sinh sau khi ñeû cuûa boø thòt vaø boø söõa lai Haø Lan (Tröông Huy Cöôøng, 2003). Theo Leâ Xuaân Cöông (1986), nhöõng gia suùc caùi quaù maäp thì söï hình thaønh teá baøo tröùng vaãn tieáp tuïc nhöng quaù trình ruïng tröùng khoâng thöïc hieän ñöôïc bôûi vì buoàng tröùng bò boïc bôûi lôùp môõ daày ñaëc. Cho neân thuù bieåu hieän ñoäng duïc nhöng 13 tröùng khoâng ruïng hoaëc phoái nhieàu laàn khoâng ñaäu thai. Cuõng theo oâng khaåu phaàn nhieàu protein seõ öùc cheá chöùc naêng noäi tieát cuûa thuyø tröôùc tuyeán yeân laøm FSH vaø LH tieát ra khoâng ñaày ñuû laøm cho gia suùc caùi ñoäng duïc hoaëc chaäm ñoäng duïc. Thieáu Mangan gaây chaäm ñoäng duïc, giaûm tyû leä sinh saûn vì Mangan raát caàn thieát cho saûn xuaát Hormone sinh duïc naõo thuyø ( nhaát laø LH). Thieáu keõm seõ daãn ñeán chaäm sinh saûn vaø keõm goùp phaàn kích thích sinh saûn cuûa caùc kích duïc toá thuyø tröôùc tuyeán yeân (Tröông Nguyeãn Huy Cöôøng, 2002). Theo Wright vaø coäng taùc vieân (1992), chöùng minh raèng theå traïng cuûa boø luùc ñeû coù töông quan nghòch vôùi thôøi gian voâ sinh sau khi ñeû. Theo Jolly Etal (1995), cho raèng thieáu dinh döôõng ôû möùc ñoä vöøa phaûi luùc tröôùc hay sau khi ñeû coù theå caûn trôû cô cheá thaønh thuïc cuûa caùc bao noaõn. Coøn thieáu traàm troïng hôn coù aûnh höôûng ñeán cô cheá ñieàu khieån kích thöôùc cuûa caùc bao noaõn troäi vaø traïng thaùi phaùt trieån cuõng nhö thoaùi hoaù cuûa chuùng (Tröông Nguyeãn Huy Cöôøng, 2002). Ngoaøi ra caùc yeáu toá veà beänh, veä sinh chuoàng traïi vaø caùc yeáu toá khaùc cuõng goùp phaàn khoâng nhoû ñeán khaû naêng sinh saûn cuûa boø caùi Theo Cao Thanh Phuù (2003), nhöõng beänh truyeàn nhieãm nhö saãy thai, Leptospira… gaây ra tính traïng voâ sinh ôû traâu boø; Nhöõng beänh roái loaïn dinh döôõng, trao ñoåi chaát, noäi ngoaïi kyù sinh ñeàu coù aûnh höôûng xaáu ñeán khaû naêng sinh saûn. Theo Chung Anh Duõng (2002), ñieàu kieän veä sinh keùm vaø tình traïng laây nhieãm caùc nguoàn beänh trong moâi tröôøng cao, ñaëc bieät laø trong thaùng coù thôøi tieát noùng aåm, aûnh höôûng raát lôùn ñeán söï saûn xuaát vaø sinh saûn ñaøn gia suùc taát caû nhöõng ñieàu naøy laøm trì hoaõn vieäc mang thai, töû cung chaäm hoài phuïc sau khi sinh, vieâm vuù haäu quaû laø gia suùc coù theå cheát. Taùc haïi ñieàu kieän veä sinh keùm leân khaû naêng sinh saûn: giaûm tyû leä thuï thai ôû laàn phoái gioáng ñaàu tieân keùo daøi thôøi gian phoái gioáng sau khi sinh, taêng khoaûng caùch 2 löùa ñeû. Haäu quaû cuoái cuøng laø giaûm khaû naêng saûn xuaát treân moät ñôøi boø caùi, laøm 14 giaûm möùc taêng ñaøn sinh hoïc, giaûm soá beâ thay theá; taêng chi phí cho thuù y vaø gieo tinh nhaân taïo, taêng soá boø loaïi thaûi ngoaøi yù muoán. Caùc beänh veà roái loaïn kích thích toá raát quan troïng trong sinh saûn boø caùi. 2.5. VAI TROØ CUÛA PROGESTERONE, PROSTASGLANDINE VAØ ESTROGEN 2.5.1. Progesterone 2.5.1.1. Nguoàn goâùc Progesterone ñöôïc hoaøng theå tieát ra töøng giai ñoaïn moät cuûa chu kyø sinh duïc vaø töø nhau thai trong thôøi kyø coù mang. Ngoaøi hoaøng theå, nhau thai, voû thöôïng thaän cuõng saûn xuaát ra progesterone, ly trích töø dòch hoaøn seõ ñöôïc löôïng nhoû Progesterone laø kích thích toá caàn thieát cho vieäc duy trì söï mang thai. Chuùng hoaït ñoäng baèng caùch thay ñoåi khaû naêng thaåm thaáu ion xuyeân qua maøng teá baøo cô töû cung, laøm taêng xu theá nghó ngôi cuûa maøng vaø laøm giaûm söï daãn truyeàn teá baøo, khaû naêng kích thích. 2.5.1.2. Baûn chaát vaø caáu truùc phaân töû cuûa progesterone Progesterone laø moät steroid vôùi 21 Carbon, coù coâng thöùc phaân töû laø C21H30O2. Progesterone khoâng tan trong nöôùc, tan trong coàn, ethe, H2SO4, tan ít trong daàu (Nguyeãn Phöôùc Töôøng vaø Traàn Dieãm Uyeân, 2000). Cho progesterone vaøo hoãn hôïp acid acetic ñaëc – acid phosphoride 88% thì coù huyønh quang maøu vaøng. Ñun noùng progesterone vaø dinitro 2,4 phenylhydrazine trong coàn vôùi söï coù maët cuûa HCl thì xuaát hieän keát tuûa ñoû naâu cuûa bis dinitrophenylhyrazoneprogesterone. 15 2.5.1.3. Vaän chuyeån, chuyeån hoùa vaø taùc duïng cuûa progesterone Vaän chuyeån vaø chuyeån hoùa + Progesterone ñöôïc vaän chuyeån trong maùu baèng caùch gaén vôùi albumine huyeát töông vaø globuline ñaëc hieäu. Progesterone gaén vaøo thuï theå trong baøo töông, sau ñoù hoãn hôïp thuï theå progesterone gaén vaøo DNA, khôi maøu toång hôïp mRNA vaø protein môùi. Moâ ñích cuûa progesterone laø töû cung, nhuõ tuyeán vaø naõo. + Progesterone ñöôïc vaän chuyeån trong tuaàn hoaøn maùu, chuyeån hoùa ôû gan thaønh pregnanediol, keát hôïp vôùi acid glucuronic vaø ñöôïc loaïi thaûi qua nöôùc tieåu. Taùc duïng cuûa progesterone + Taùc duïng leân töû cung: Kích thích söï phaùt trieån cuûa nieâm maïc töû cung, aâm ñaïo, laøm phaùt trieån hôn nöõa löôùi mao maïch töû cung, tích luõy nhieàu glycogen ôû nieâm maïc. Taùc duïng naøy coù yù nghóa quan troïng ñeå chuaån bò cho nieâm maïc töû cung ôû traïng thaùi saün saøng ñoùn tröùng ñaõ thuï tinh veà laøm toå. ÖÙc cheá tuyeán yeân giaûm phaân tieát FSH vaø LH neân khoâng coù noaõn chín vaø ruïng, khoâng coù bieåu hieän ñoäng duïc trong thôøi gian mang thai. ÖÙc cheá söï co thaét cuûa töû cung neân ngaên caûn vieäc ñaåy tröùng ñaõ thuï tinh ra ngoaøi vaø taïo moâi tröôøng oån ñònh cho baøo thai phaùt trieån. + Taùc duïng leân coå töû cung: Kích thích teá baøo tuyeán nieâm maïc baøi tieát moät lôùp dòch quaùnh daøy. + Taùc duïng leân voøi fallope: Kích thích teá baøo nieâm maïc voøi fallope baøi tieát dòch chöùa chaát dinh döôõng ñeå nuoâi döôõng tröùng ñaõ thuï tinh, thöïc hieän quaù trình phaân chia trong khi di chuyeån ñeán töû cung. + Taùc duïng leân nhuõ tuyeán: Kích thích teá baøo nang tuyeán taêng sinh, to leân vaø trôû neân coù khaû naêng baøi tieát. + Taùc duïng leân söï caân baèng ñieän giaûi: Cuõng nhö hoaït ñoäng cuûa caùc steroid khaùc, progesterone vôùi haøm löôïng cao coù theå laøm taêng söï taùi haáp thu Na+, Cl – vaø nöôùc ôû oáng löôïn xa. 16 + Aûnh höôûng thaân nhieät: Progesterone laøm taêng nhieät ñoä cô theå töø 0.3 0.5oC, cô cheá laøm taêng nhieät ñoä cuûa progesterone vaãn coøn chöa roõ. Tuy nhieân, coù yù kieán cho raèng progesterone taùc duïng leân trung taâm ñieàu hoøa nhieät ôû vuøng döôùi ñoài. Ñieàu hoøa vaø baøi tieát: Söï baøi tieát progesterone chòu aûnh höôûng ñieàu khieån tröïc tieáp cuûa hormone LH do tuyeán yeân baøi tieát. Neáu haøm löôïng LH taêng cao trong maùu hoaøng theå seõ ñöôïc nuoâi döôõng vaø baøi tieát nhieàu progesterone. Ngöôïc laïi, neáu tuyeán yeân baøi tieát ít LH, hoaøng theå seõ bò thoaùi hoùa vaø progesterone seõ ñöôïc baøi tieát ít. Toùm laïi, progesterone coù taùc duïng ñaëc bieät quan troïng, noù laøm cho quaù trình mang thai xaûy ra bình thöôøng. Vì nhöõng taùc duïng treân, ngöôøi ta goïi progesterone laø hormone döôõng thai. Vì lyù do naøo ñoù maø haøm löôïng progesterone giaûm ñi thì söï phaùt trieån baøo thai seõ bò aûnh höôûng. Trong vaán ñeà kieåm soaùt sinh saûn ôû thuù caùi, progesterone ñöôïc coi laø chæ tieâu caàn ñöôïc kieåm tra, chuû yeáu laø tính oån ñònh veà haøm löôïng, phaûn aùnh ñöôïc giai ñoaïn cuûa chu kyø ñoäng duïc vaø söï oån ñònh cuûa baøo thai (Snoi vaø ctv (1998), trích daãn Leâ Huøng Hieäp (2004). 2.5.2. Estrogen Noaõn toá ñöôïc tieát ra töø buoàng tröùng vaø nhau thai, caáu truùc hoaù hoïc steroid laø hormone giôùi tính gaây ñoäng duïc phaùt trieån cô quan sinh duïc nhö kích thích nieâm maïc töû cung, caùc sôïi cô töû cung phaùt trieån, taêng ñoä lôùn, ñoä daøi vaø soá löôïng laøm töû cung to leân kích thích cheá tieát nieâm maïc coå töû cung laøm coå töû cung môû, kích thích phaùt trieån bieåu moâ aâm ñaïo, aâm hoä. Kích thích phaùt trieån sinh duïc thöù caáp cuûa con caùi gaây höng phaán vaø gaây ñoäng duïc, noaõn toá coøn tham gia giöõ nöôùc, giöõ Na gaây phuø, giöõ Ca ôû xöông vaø kích thích toång hôïp protein laøm phaùt trieån vuøng moâng, chaäu, hoâng (trích daãn Tröông Nguyeãn Huy Cöôøng, 2002). 17 2.5.3. Prostasglandine Prostaglandin: ñöôïc phaùt hieän laàn ñaàu tieân vaøo naêm 1930. Tinh dòch töôi laøm taêng söï co boùp cuûa cô daï con. Naêm 1935 Euler ñaët cho noù caùi teân nhö theá vì oâng cho raèng noù laø saûn phaåm cuûa tuyeán tieàn lieät, caùi teân Prostaglandin vaãn giöõ cho ñeán nay. Prostaglandin goàm 14 daãn chaát cuûa 1 acid beùo, acid prostagnoic ñöôïc chia laøm 4 loaïi A, B, E. Treân thöïc teá Prostaglandin ñöôïc taïo ra ôû haàu heát caùc moâ, treân maøng teá baøo töø caùc acid beùo. Nguoàn: www.humans.be bioch20%eicosanoides.html 2.6. KYÕ THUAÄT ELISA Ñaây laø kyõ thuaät khaù nhaïy vaø ñôn giaûn, cho pheùp xaùc ñònh khaùng nguyeân hoaëc khaùng theå ôû noàng ñoä raát thaáp (0,1ngml). So vôùi caùc kyõ thuaät khaùc thì kyõ thuaät naøy reû tieàn, an toaøn hôn maø vaãn ñaûm baûo ñoä chính xaùc Elisa ñöôïc duøng ñeå chaån ñoaùn nhieàu taùc nhaân gaây beänh nhö virus, vi khuaån, naám, kyù sinh, haøm löôïng progesterone trong maùu. Nguyeân taéc cuõa kyõ thuaät naøy döïa treân söï gaén keát ñaëc hieäu giöõa khaùng nguyeân naø khaùng theå; trong ñoù khaùng theå ñöôïc gaén vôùi moät enzyme khi cho theâm moät cô chaát Hình 2.1. Caáu truùc Prostaglandin 18 thích hôïp (thöôøng laø nitrophenol phosphate) vaùo phaûn öùng enzyme seõ thuyû phaân cô chaát thaønh moät chaát coù maøu. Söï xuaát hieän maøu chöùng toû ñaõ xaûy ra phaûn öùng ñaëc hieäu giöõa khaùng theå vôùi khaùng nguyeân hay khaùng nguyeân caàn phaùt hieän. Phaân loaïi ELISA: (Chemicon International) 2.6.1. ELISA tröïc tieáp (Direct ELISA) Cho khaùng nguyeân vaøo ñóa ELISA, ñem uû caùc ñóa chöùa khaùng nguyeân. Sau ñoù ñem röûa, theâm khaùng theå coù enzyme vaøo. Tieáp tuïc röûa roài uû ôû 37oC, theâm cô chaát vaøo, uû ôû 37oC. Ñoïc keát quaû 2.6.2. ELISA giaùn tieáp (Indirect ELISA) Cho khaùng nguyeân vaøo ñóa, ñem uû, roài röûa. Theâm khaùng theå vaøo tieáp tuïc uû, roài röûa. Boå xung khaùng theå coù gaén enzyme, uû roài ñem röûa. Teâm cô chaát taïo maøu vaøo, uû. Ñoïc keát quaû 2.6.3. Sandwich ELISA Sandwich ELISA coù theå chia laøm hai heä thoáng: Sandwich ELISA tröïc tieáp: cho khaùng theå vaøo moãi ñóa ELISA, ñem uû roài röûa. Theâm khaùng nguyeân vaøo, uû roài röûa. Boå sung khaùng theå coù gaén enzyme vaøo, uû roài röûa. Theâm cô chaát taïo maøu vaøo, uû. Ñoïc keát quaû. Sandwich ELISA giaùn tieáp: cho khaùng theå thöù nhaát vaøo gieáng ELISA, uû roài röûa. Theâm khaùng nguyeân vaøo, uû roài röûa. Theâm khaùng theå thöù hai vaøo, uû roài röûa. Boå sung khaùng theå thöù hai coù gaén enzyme vaøo, uû roài röûa. Theâm cô chaát taïo maøu vaøo. (Nguyeãn Ñình Tröôøng, 2005) 2.6.4. Phaûn öùng ELISA caïnh tranh: C ELISA (Competition ELISA) Tröôøng hôïp moät: cho khaùng nguyeân vaøo , uû roài röûa. Boå xung khaùng nguyeân, theâm khaùng theå coù gaén enzyme vao, uû, röûa. Boå sung cô chaát taïo maøu vaøo, uû. Ñoïc keát quaû. (Khoâng maøu 100% caïnh tranh). 19 Tröôøng hôïp hai: cho khaùng nguyeân vaøo, uû, röûa. Khoâng boå sung khaùng nguyeân maø theâm khaùng theå coù gaén enzyme vaøo, uû, röûa. Boå sung cô chaát taïo maøu vaø uû. Ñoïc keát quaû (maøu) khoâng caïnh tranh. Tuyø theo ñoä ñaäm, nhaït cuûa maøu maø ta coù tyû leä möùc ñoä caïnh tranh khaùc nhau. Töø ñoù keát luaän möùc ñoä nhieãm beänh. 2.6.5. Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán ñoä nhaïy cuûa phaûn öùng ELISA Soá löôïng cuûa kyõ thuaät: thöù I ñöôïc gaén vaøo ñaùy gieáng AÙi löïc cuûa khaùng theå thöù I ñoái vôùi khaùng nguyeân Hoaït tính chuyeân bieät cuûa khaùng theå thöù II. 2.6.6. Caùc yeáu toá aûnh höôûng ñeán keát quaû cuûa ELISA Khi caùc ñoái chöùng aâm cho keát quaû döông hoaëc ñoái vôùi maãu thì phaûi kieåm tra laïi taát caû caùc hoaù chaát bao goàm: haïn söû duïng, noàng ñoä, ñieàu kieän baûo quaûn,… Khi maøu xuaát hieän quaù thaáp ñoái vôùi ñoái chöùng döông vaø caû maãu kieåm tra thì phaûi kieåm tra laïi khaùng theå ñöôïc gaén enzyme vaø noàng ñoä cuûa chaát taïo maøu. Neáu coù taïo maøu vôùi maãu maø khoâng taïo maøu vôùi ñoái chöùng döông thì coù theå kieåm tra laïi nguoàn goác ñoái chöùng, haïn söû duïng vaø ñieàu kieän baûo quaûn. Khi chaïy laïi moät thöû nghieäm trong ñieàu kieän ñang gaëp söï coá thì chæ neân thay ñoåi moät yeáu toá thí nghieäm. (Nguyeãn Ñình Tröôøng, 2005) 20 PHAÀN III. NOÄI DUNG VAØ PHÖÔNG PHAÙP KHAÛO SAÙT 3.1. THÔØI GIAN VAØ ÑÒA ÑIEÅM KHAÛO SAÙT Thôøi gian töø: 07042006 ñeán ngaøy 07082006. Ñòa ñieåm khaûo saùt: caùc hoä noâng daân nuoâi boø ôû xaõ Lai Uyeân vaø Lai Höng huyeän Beán Caùt tænh Bình Döông. Ñeà taøi thöïc hieän laáy maãu maùu treân boø caùi chaäm ñoäng duïc vaø boø löùa chaäm phaùt duïc taïi xaõ Lai Uyeân vaø Lai Höng huyeän Beán Caùt, tænh Bình Döông. Maãu maùu ñöôïc ly taâm taïi phoøng thí nghieäm hoaù tröôøng Ñaïi Hoïc Bình Döông, thöïc hieän phaûn öùng PEIA taïi chi cuïc thuù y tænh Bình Döông. 3.2. ÑOÁI TÖÔÏNG KHAÛO SAÙT Khaûo saùt treân boø trôû ngaïi sinh saûn theo caùc nhoùm gioáng F1HF, F2HF, F3HF. Ñoái töôïng khaûo saùt theo nhoùm löùa ñeû: boø tô, boø löùa 1, boø löùa 2, boø löùa 3, boø löùa 4. Khaûo saùt soá boø söõa sau khi sinh töø 4 thaùng trôû leân vaø boø tô sau 18 thaùng tuoåi bò roái loaïn ñoäng duïc (chu kyø ñoäng duïc keùo daøi, ñoäng duïc lieân tuïc, khoâng ñoäng duïc, ñoäng duïc aâm thaàm) vaø gieo tinh nhieàu laàn khoâng ñaäu thai. 3.3. NOÄI DUNG KHAÛO SAÙT Ñoái vôùi boø tô treân 18 thaùng tuoåi vaø boø löùa treân 3 thaùng sau khi sinh maø khoâng ñoäng duïc. Xaùc ñònh haøm löôïng progesterone trong huyeát thanh baèng kyõ thuaät PEIA. 3.4. PHÖÔNG PHAÙP TIEÁN HAØNH Taát caû caùc boø thí nghieäm ñeàu ñöôïc ñaùnh soá, theo doõi vaø ghi cheùp ñaày ñuû, bao goàm: soá hieäu boø, ngaøy sinh, tình traïng sinh saûn, ngaøy ñoäng duïc, ngaøy phoái gioáng, ngaøy laáy maãu. Thöïc hieän khaûo saùt ôû 30 boø caùi theo nhoùm maùu lai vaø caùc löùa ñeû nhö sau: 21 3.4.1. Boá trí thí nghieäm 3.4.1.1. Boá trí khaûo saùt theo nhoùm maùu lai HF Laáy 90 maãu maùu theo caùc nhoùm maùu lai HF ñöôïc trình baøy ôû baûng 3.1. Baûng 3.1. Soá maãu maùu thí nghieäm treân töøng nhoùm gioáng STT Nhoùm lai HF Soá boø khaûo saùt (con) Soá maãu maùu (maãu) 1 F1HF 6 18 2 F2HF 22 66 3 F3HF 2 6 Toång 30 90 3.4.1.2. Boá trí khaûo saùt theo caùc löùa ñeû Laáy 90 maãu maùu theo löùa ñeû, soá maãu ñöôïc trình baøy ôû baûng 3.2. Baûng 3.2. Soá maãu maùu thí nghieäm theo caùc löùa ñeû STT Löùa ñeû Soá boø khaûo saùt (con) Soá maãu maùu (maãu) 1 Boø tô 7 21 2 Löùa 1 7 21 3 Löùa 2 7 21 4 Löùa 3 4 12 5 Löùa 4 5 15 Toång 30 90 3.4.1.3. Boá trí khaûo saùt theo töøng nhoùm beänh 22 Thöïc hieän ôû 90 maãu maùu ñöôïc phaân theo töøng nhoùm beänh ñöôïc trình baøy ôû baûng 3.3. Baûng 3.3. Soá maãu maùu thí nghieäm theo tình traïng chaäm ñoäng duïc STT Tình traïng chaäm ñoäng duïc Soá löôïng (con) Laàn laáy maùu Laàn 1 Laàn 2 Laàn 3 1 U nang noaõn 18 18 18 18 2 Buoàng tröùng keùm phaùt trieån 7 7 7 7 3 Toàn hoaøng theå 5 5 5 5 Toång 30 30 30 30 3.4.2. Khaùm qua tröïc traøng 3.4.2.1. Toàn hoaøng theå: khaùm qua tröïc traøng thaáy moät beân buoàng tröùng hoaëc caû hai beân buoàng tröùng to leân, sôø thaáy hoaøng theå to, nhoâ leân khoûi beà maët cuûa buoàng tröùng. Neáu con vaät khoâng coù chöõa vaø khoâng ñoäng duïc maø kieãm tra thaáy coù hoaøng theå thì ñoù laø toàn hoaøng theå. 3.4.2.2. Buoàng tröùng keùm phaùt trieån: khaùm qua tröïc traøng bieåu hieän cho thaáy buoàng tröùng khoâng coù thay ñoåi, khoâng khaùm ñöôïc noaõn baøo hoaëc hoaøng theå. Coù tröôøng hôïp chæ coù moät beân buoàng tröùng coù hoaøng theå. Buoàng tröùng nhoû laïi chæ baèng haït ñaäu (ñaäu Cove). Neáu kieåm tra nhieàu laàn thaáy buoàng tröùng khoâng thay ñoåi thì coù theå keát luaän buoàng tröùng ñaõ bò teo. Tröøông hôïp naøy boø thöôøng bieåu hieän ñoäng duïc khoâng roõ hoaëc coù ñoäng duïc nhöng khoâng ruïng tröùng, chu kyø ñoäng duïc keùo daøi. 3.4.2.3. U nang noaõn: khaùm qua tröïc traøng moät phaàn hoaëc coù theå toaøn boä buoàng tröùng loài loõm, theå tích teo nhoû, coù theå sôø thaáy buoàng tröùng bò teo vaø chai cöùng, buoàng tröùng nhoû laïi vaø khi khaùm seõ laøm con vaät ñau ñôùn (Ngoâ Troïng Hieáu, 2005). 3.4.3. Laáy maùu vaø ly taâm huyeát thanh 23 3.4.3.1. Caùch laáy maùu Coá ñònh boø sao cho boø khoâng gaây nguy hieåm cho ngöôøi laáy maùu Ñeo gaêng tay voâ truøng Xaùc ñònh tónh maïch co

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

SỬ DỤNG KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM P-EIA ĐỂ KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ HẬU BỊ VÀ BÒ LỨA CHẬM ĐỘNG DỤC TẠI XÃ LAI UYÊN VÀ XÃ LAI HƯNG

HUYỆN BẾN CÁT TỈNH BÌNH DƯƠNG

LUẬN VĂN TỐT NGHIỆP

SỬ DỤNG KỸ THUẬT XÉT NGHIỆM P-EIA ĐỂ KHẢO SÁT HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ HẬU BỊ VÀ BÒ LỨA CHẬM ĐỘNG DỤC TẠI XÃ LAI UYÊN VÀ XÃ LAI HƯNG

HUYỆN BẾN CÁT TỈNH BÌNH DƯƠNG

Giáo viên hướng dẫn: Sinh viên thực hiện:

XÁC NHẬN CỦA GIÁO VIÊN HƯỚNG DẪN

Họ và tên sinh viên thực tập: LƯU XUÂN KỲ

Tên luận văn: “Sử dụng kỹ thuật xét nghiệm P-EIA để khảo sát hàm lượng

progesterone ở bò hậu bị và bò lứa chậm động dục tại xã Lai Uyên và xã Lai Hưng

huyện Bến Cát tỉnh Bình Dương”

Đã hoàn thành luận văn theo yêu cầu của giáo viên hướng dẫn và các ý kiến nhận xét, đóng góp của hội đồng chấm luận văn tốt nghiệp khoa ngày

Giáo viên hướng dẫn

TS NGUYỄN VĂN THÀNH

LỜI CẢM ƠN

Kính dâng lên cha mẹ người đã sinh thành dạy dỗ và là điểm tựa tinh thần cho con

Chân thành cảm ơn Ban Giám Hiệu, Ban Chủ Nhiệm Khoa Chăn Nuôi Thú Y, cùng toàn thể quý thầy cô trường Đại Học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh đã truyền đạt kiến thức quý báu cho tôi trong suốt thời gian học tập

Chân thành ghi ơn TS Nguyễn Văn Thành đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực tập và giúp tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp

Xin cảm ơn ban lãnh đạo cùng toàn thể các anh chị ở phòng kỹ thuật Chi Cục Thú Y tỉnh Bình Dương đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện đề tài

Xin cảm ơn các thầy cô, anh chị trong Khoa Công Nghệ Sinh Học trường Đại Học Dân Lập Bình Dương đã giúp đỡ tôi thực hiện đề tài

MỤC LỤC

Trang

PHẦN I MỞ ĐẦU 1

1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1.2 MỤC ĐÍCH YÊU CẦU 2

1.2.1 Mục đích 2

1.2.2 Yêu cầu 2

PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

2.1 TÌNH HÌNH CHĂN NUÔI, VỊ TRÍ HỘ CHĂN NUÔI BÒ Ở BẾN CÁT 3

2.1.1 Vị trí địa lý của huyện Bến Cát 3

2.1.2 Đặc điểm khí hậu huyện Bến Cát 3

2.2 BIẾN ĐỔI CƠ QUAN SINH DỤC TRONG MỘT CHU KỲ ĐỘNG DỤC KHI KIỂM TRA BẰNG SỜ NẮN QUA TRỰC TRÀNG VÀ QUA ÂM ĐẠO 4

2.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ RỐI LOẠN SINH DỤC VÀ HÀM LƯỢNG PROGESTERONE 5

2.4 CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG LÊN SỰ SINH SẢN BÒ CÁI 6

2.4.1 Yếu tố giống bò cái 6

2.4.2 Yếu tố môi trường 7

2.4.3 Một số nguyên nhân gây bò cái không động dục 8

2.4.3.1 Tồn hoàng thể 8

2.4.3.2 U nang buồng trứng 9

2.4.3.3 Buồng trứng bị teo và giảm cơ năng 10

2.4.3.4 Viêm tử cung và viêm buồng trứng 10

2.5 VAI TRÒ CỦA PROGESTERONE, ESTROGEN VÀ PROSTASGLANDINE 14

2.5.1 Progesterone 14

2.5.1.1 Nguồn gôùc 14

2.5.1.2 Bản chất và cấu trúc phân tử của progesterone 14

2.5.1.3 Vận chuyển, chuyển hóa và tác dụng của progesterone 15

2.5.2 Estrogen 16

2.5.3 Prostasglandine 17

2.6 KỸ THUẬT ELISA 17

2.6.1 Elisa trực tiếp (Direct ELISA) 18

2.6.2 ELISA gián tiếp (Indirect ELISA) 18

2.6.3 Sandwich ELISA 18

2.6.4 Phản ứng ELISA cạnh tranh: C- ELISA ( Competition ELISA) 19

2.6.5 Các yếu tố ảnh hưởng đến độ nhạy của phản ứng ELISA 19

2.6.6 Các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả của ELISA 19

PHẦN III NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP KHẢO SÁT 20

3.1 THỜI GIAN VÀ ĐỊA ĐIỂM KHẢO SÁT 20

3.2 ĐỐI TƯỢNG KHẢO SÁT 20

3.3 NỘI DUNG KHẢO SÁT 20

3.4 PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH 20

3.4.1 Bố trí thí nghiệm 20

3.4.1.1 Bố trí khảo sát theo nhóm máu lai HF 20

3.4.1.2 Bố trí khảo sát theo các lứa đẻ 21

3.4.1.3 Bố trí khảo sát theo từng nhóm bệnh 21

3.4.2 Khám qua trực tràng 22

3.4.2.1 Tồn hoàng thể 22

3.4.2.2 Buồng trứng kém phát triển 22

3.4.2.3 U nang noãn 22

3.4.3 Lấy máu và ly tâm huyết thanh 22

3.4.3.1 Cách lấy máu 22

3.4.3.2 Cách ly tâm máu 22

3.4.3.3 Các chỉ tiêu khảo sát 23

3.4.4 Kỹ thuật P-EIA 23

3.4.4.1 Những thành phần có trong bộ kit 23

3.4.4.2 Những dụng cụ cần có 24

3.4.4.3 Lời khuyên thận trọng khi dùng 25

3.4.4.4 Chuẩn bị xét nghiệm 25

3.4 4.5 Tiến hành xét nghiệm 25

3.4.4.6 Tính toán kết quả 26

3.5 PHƯƠNG PHÁT XỬ LÝ SỐ LIỆU 26

PHẦN IV KẾT QUẢ THẢO LUẬN 27

4.1 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ TỒN HOÀNG THỂ, U NANG NOÃN VÀ BUỒNG TRỨNG KÉM PHÁT TRIỂN 27

4.2 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ TỒN HOÀNG THỂ THEO NHÓM GIỐNG LAI 30

4.3 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE BÒ TỒN HOÀNG THỂ THEO LỨA ĐẺ

31

4.3.1 Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể giữa các lứa đẻ 32

4.3.2 Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể theo lứa đẻ và bò tơ 33

4.4 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ U NANG NOÃN THEO NHÓM GIỐNG LAI HF 34

4.5 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ U NANG NOÃN THEO LỨA ĐẺ 35

4.5.1 Hàm lượng progesterone ở bò u nang noãn giữa các lứa đẻ 35

4.5.2 Hàm lượng progesterone ở bò u nang noãn theo lứa đẻ và bò tơ 37

4.6 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ BUỒNG TRỨNG KÉM PHÁT TRIỂN THEO NHÓM GIỐNG LAI HF 38

4.7 HÀM LƯỢNG PROGESTERONE Ở BÒ BUỒNG TRỨNG KÉM PHÁT TRIỂN THEO LỨA ĐẺ 40

4.7.2 Hàm lượng progesterone ở bò buồng trứng kém phát triển theo lứa đẻ và bò tơ 41

PHẦN V KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 43

5.1 KẾT LUẬN 43

5.2 ĐỀ NGHỊ 43

DANH SÁCH CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1 Số lượng bò sữa qua các năm của tỉnh bình dương 3

Bảng 2.2 Biến đổi cơ quan sinh dục trong một chu kỳ động dục khi kiểm tra bằng sờ nắn qua trực tràng và qua âm đạo 4

Bảng 2.3 Các yếu tố tác động lên sự sinh sản bò cái 6

Bảng 3.1 Số mẫu máu thí nghiệm trên từng nhóm giống 21

Bảng 3.2 Số mẫu máu thí nghiệm theo các lứa đẻ 21

Bảng 3.3 Số mẫu máu thí nghiệm theo tình trạng chậm động dục 21

Bảng 4.1 Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể, u nang noãn và buồng trứng kém phát triển 27

Bảng 4.2 Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể theo nhóm giống lai HF 30 Bảng 4.3 Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể giữa các lứa đẻ 32

Bảng 4.4 Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể theo lứa đẻ và bò tơ 33 Bảng 4.5 Hàm lượng progesterone ở bò u nang noãn theo nhóm lai HF 34

Bảng 4.6 Hàm lượng progesterone ở bò u nang noãn giữa các lứa đẻ 36

Bảng 4.7 Hàm lượng progesterone ở bò u nang noãn theo lứa đẻ và bò tơ 37

Bảng 4.8 Hàm lượng progesterone ở bò buồng trứng kém phát triển theo nhóm giống lai HF 38

Bảng 4.9 Hàm lượng progesterone ở bò buồng trứng kém phát triển giữa các lứa đẻ 40

Bảng 4.10 Hàm lượng progesterone ở bò buồng trứng kém phát triển của bò lứa, bò tơ 41

DANH SÁCH CÁC HÌNH

Trang

Hình 2.1 Cấu trúc Prostaglandin 17

Hình 3.1 Làm phản ứng Elisa 23

Hình 3.2 Đọc phản ứng Elisa 23

Hình 3.3 Bộ kít P-EIA 24

Hình 3.4 Pippet 25

Hình 3.5 Máy lắc 25

DANH SÁCH CÁC TỪ VIẾT TẮT

P-EIA: Progesterone- enzyme immunoassay

PGF2α: Prostaglandin F2α

FSH: Follicule stimulating hormone

LH: Luteinising hormone

hCG: Human chorionic gonadotropin

ELISA: Enzyme linked immuno sorbent assay

TÓM TẮT LUẬN VĂN

Đề tài được thực hiện từ 07-04-2006 đến 07-08-2006 tại xã Lai Uyên và xã Lai Hưng huyện Bến Cát tỉnh Bình Dương

Nội dung đề tài: “Sử dụng kỹ thuật xét nghiệm P-EIA để khảo sát hàm lượng progesterone ở bò hậu bị và bò lứa chậm động dục tại xã Lai Uyên và xã Lai Hưng huyện Bến Cát tỉnh Bình Dương”

Qua thời gian điều tra, khảo sát ở 105 con bò chúng tôi ghi nhận 30 bò bị chậm động dục với tỷ lệ 28,57% Trong đó tồn hoàng thể chiếm tỷ lệ 4,76%, buồng trứng kém phát triển với tỷ lệ là 6,67%, u nang noãn với tỷ lệ 17,14%

Việc sử dụng kỹ thuật P-EIA để chẩn đoán bò chậm động dục nhằm nâng cao hiệu quả sinh sản của bò sữa

Khảo sát 30 bò bị chậm động dục, tiến hành lấy 90 mẫu máu xét nghiệm hàm lượng progesterone như sau:

Hàm lượng progesterone trung bình ở bò bị tồn hoàng thể biến động từ 7,53ng/ml đến 11,12ng/ml, ở bò có buồng trứng kém phát triển từ 0,26ng/ml đến 0,64ng/ml, ở bò bị u nang noãn từ 1,15ng/ml đến 1,26ng/ml

1 Hàm lượng progesterone trung bình ở bò u nang noãn theo nhóm giống lai

PHẦN I MỞ ĐẦU 1.1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Trong những năm đổi mới nền kinh tế, đàn bò nước ta ngày một phát triển Cả nước có hàng vạn bò sữa, nhiều bò thịt cao sản, đàn bò nội lai Sind đang chiếm tỷ lệ khá lớn ở nhiều tỉnh và địa phương Chăn nuôi bò đã mang lại thu nhập đáng kể cho nhiều gia đình nông dân và trang trại Nhà nước có chính sách đầu tư hoặc giúp đỡ tín dụng, gieo tinh miễn phí, tăng cường công tác quản lý giống để đẩy mạnh nền chăn nuôi bò sữa nhằm tăng sản lượng sữa được sản xuất trong nước giảm thiểu nhập khẩu

Song song, với việc phát triển tăng đàn bò sữa, việc tăng chất lượng con giống thì những vấn đề về nuôi dưỡng chăm sóc, phòng trị bệnh cũng cần được quan tâm Những nguyên nhân làm cho sản lượng sữa thấp, thời gian khai thác của bò mẹ ngắn, hiệu quả kinh tế thấp… có thể kể đến là bệnh vô sinh như: u nang noãn, tồn hoàng thể, buồng trứng kém phát triển Bò đến tuổi phát dục và bò sau khi đẻ trên 4 tháng vẫn không động dục, phối giống nhiều lần không đậu thai

Việc xác định hàm lượng hormone trong cơ thể gia súc làm căn cứ để cải thiện khả năng sản xuất và sinh sản được nhiều nước quan tâm hơn Trước đây, người ta thường sử dụng các chương trình chọn lọc và nhân giống để cải thiện khả năng sản xuất của gia súc Tuy nhiên, các chương trình này thường tốn nhiều thời gian và tiền của Hơn nữa việc ước lượng khả năng duy trì của các đặc điểm sinh sản rất khó vì hệ số di truyền rất thấp Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu gần đây hướng nhiều đến các biện pháp chọn lọc dựa trên sự tương quan giữa các đặc điểm kinh tế quan trọng với một số hoạt chất trong cơ thể gia súc như: hormone, enzyme, các chất trao đổi trong quá trình dinh dưỡng,… khó khăn chính là chưa có phương pháp xác định hormone trong cơ thể gia súc vì hàm lượng của các loại hormone này trong các thể dịch thường rất nhỏ, đơn vị tính 10-9gram Đòi hỏi phải có thiết bị, kỹ

thuật mới xác định được Một trong những kỹ thuật đã và đang áp dụng để xác định hàm lượng progesterone là kỹ thuật xét nghiệm P-EIA

Xuất phát từ những thực tế trên, được sự cho phép của Khoa Chăn Nuôi Thú

Y, Trường đại học Nông Lâm thành phố Hồ Chí Minh với sự hướng dẫn của tiến sĩ Nguyễn Văn Thành, chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Sử dụng kỹ thuật xét nghiệm P-EIA để khảo sát hàm lượng progesterone ở bò hậu bị và bò lứa chậm động dục tại xã Lai Uyên và xã Lai Hưng huyện Bến Cát tỉnh Bình Dương”

1.2 MỤC ĐÍCH YÊU CẦU

Khảo sát số bò sữa sau khi sinh từ 4 tháng trở lên và bò tơ sau 18 tháng tuổi

bị rối loạn động dục (chu kỳ động dục kéo dài, động dục liên tục, không động dục, động dục âm thầm) và gieo tinh nhiều lần không đậu thai

Tiến hành lấy các mẫu máu để kiểm tra hàm lượng progesterone

Các hoá chất và thiết bị cần thiết ở trường Đại Học Bình Dương và Chi Cục Thú Y tỉnh Bình Dương

PHẦN II TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 TÌNH HÌNH CHĂN NUÔI VÀ VỊ TRÍ HỘ CHĂN NUÔI BÒ Ở BẾN CÁT

2.1.1 Vị trí địa lý của huyện Bến Cát

- Huyện Bến Cát nằm ở phía Tây Bắc của tỉnh Bình Dương, thuộc vùng Đông Nam bộ, phía Bắc giáp với huyện Dầu Tiếng, phía Nam giáp với thị xã Thủ Dầu Một phía Đông giáp với huyện Phú Giáo và huyện Tân Uyên

- Tổng diện tích đất 179.178ha, chia ra làm 15 đơn vị hành chính: thị trấn Mỹ Phước, xã Cây Trường, xã Trừ Văn Thố, xã Lai Uyên, xã Tân Hưng, xã Long Nguyên, xã Hưng Hòa, xã Lai Hưng, xã Chánh Phú Hòa, xã An Điền, xã An Tây, xã Hòa Lợi, xã Phú An, xã Tân Định (Bản đồ hành chính huyện Bến Cát, 2005)

2.1.2 Đặc điểm khí hậu huyện Bến Cát

- Nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa với đặc điểm nóng ẩm, mưa nhiều, chia làm hai mùa mưa nắng rõ rệt Mùa mưa bắt đầu từ tháng 5 và kết thúc tháng 11, mùa khô bắt đầu tháng 12 đến cuối tháng 4 (Cục thống kê tỉnh Bình Dương, 2005)

Bảng 2.1 Số lượng bò sữa qua các năm của tỉnh bình dương

2.2 BIẾN ĐỔI CƠ QUAN SINH DỤC TRONG MỘT CHU KỲ ĐỘNG DỤC KHI KIỂM TRA BẰNG SỜ NẮN QUA TRỰC TRÀNG VÀ QUA ÂM ĐẠO

Kiểm tra qua trực tràng và âm đạo, cơ quan sinh dục biến đổi suốt trong một chu kỳ động dục được trình bày ở bảng 2.2

Bảng 2.2 Biến đổi cơ quan sinh dục trong một chu kỳ động dục khi kiểm tra

bằng sờ nắn qua trực tràng và qua âm đạo

Ngày 0

Tử cung co bóp, rắn, sừng cong rõ

Trên một buồng trứng thấy một thể vàng cũ, cứng, trên một buồng trứng thấy một nang trứng 1-2,5cm

Aåm ướt, cổ tử cung mở, có niêm dịch ở đáy âm đạo, niêm mạc màu nhạt

Ngày thứ 1

Tử cung co bóp, trên một buồng trứng thấy một thể vàng cũ, trên một buồng trứng kia thấy nang trứng chín hoặc một hôùc rụng trứng

Các dấu hiệu động dục

Ngày thứ 2

Tử cung giảm co bóp rõ ràng, 2 buồng trứng nhỏ với các cấu trúc không thể xác định rõ

Còn một phần dấu hiệu động dục, dôi khi thấy các vết máu

xác định được các cấu trúc trên 2 buồng trứng

Còn một phần hình ảnh của động dục

Ngày thứ 5

đến ngày thứ 7

Tử cung không co bóp, một thể vàng mới phát triển và đạt cực đại vào ngày thứ 8

Thời kỳ yên tĩnh, niêm mạc khô

Ngày thứ 8

đến ngày thứ 18

Tử cung không co bóp, thể vàng lớn và có thể sờ thấy, đôi khi sờ thấy nang trứng

Thời kỳ yên tĩnh, niêm mạc khô

buồng trứng thấy 1 thể vàng nhỏ dần, trên buồng trứng kia thấy một nang trứng đang phát triển

Đôi khi có niêm dịch

cong, thể vàng nhỏ, nang trứng có kích thước trung bình

Các dấu hiệu động dục

(Theo Nguyễn Văn Thành, 2003)

2.3 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ RỐI LOẠN SINH DỤC VÀ HÀM LƯỢNG PROGESTERONE

Theo nghiên cứu V.V Enchanicop và cộng tác viên (1970) đã gây động dục hàng loạt ở bò cái trong vòng năm ngày bằng cách tiêm 50mg progesterone sau đó

2 ngày trên 2500-3000đvc huyết thanh ngựa chửa hoặc tiêm 2000đvc huyết thanh ngựa chửa (hCG) cho kết quả động dục là 80% Hensel và cộng tác viên (1982) đã nhận ra nhiệt độ môi trường cao có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của nhiều loại gia súc, tỷ lệ chết phôi tăng khi nhiệt độ trực tràng vượt quá 35oC Cũng theo Hensel và Abiba (1982) cho rằng khoảng thời gian chờ phối ở bò kéo dài khi bò đang nuôi con, bò được chăm sóc, nuôi dưỡng kém, bò già, bò đẻ khó Hai ông nhận thấy rằng bò đang nuôi con thì khoảng thời gian chờ phối là 40-168 ngày Theo nghiên cứu của Hensel và cộng tác viên (1973) cho rằng bệnh thiếu dinh dưỡng và các bệnh nội ký sinh trùng có liên quan đến bệnh thiếu máu thì sẽ làm giảm hồng cầu, dẫn đến không động dục kéo dài sau khi đẻ (Trích dẫn Nguyễn Minh Thanh, 2006 )

Theo Lê Xuân Cương (1986), khẩu phần thiếu protein sẽ ức chế chức năng nội tiết của thuỳ trước tuyến yên làm FSH và LH tiết ra không đầy đủ làm cho gia súc cái không động dục hoặc chậm động dục

Theo Nguyễn Thanh Dương và Hoàng Kim Giao, Lưu Khánh (1995) đã điều tra chậm động dục do tồn thể vàng chiếm 25,39% động dục âm thầm chiếm 11,11%, buồng trứng kém phát triển 23,39%; viêm nội mạc tử cung 19,04%; viêm tử cung có mủ 4,67%; u nang buồng trứng 6,34%

Theo Nguyễn Minh Thanh (2005): “Khảo sát động thái progesterone bằng kỹ thuật P-EIA và ứng dụng chẩn đoán chậm động chậm động dục trên bò cái sữa” Có những kết luận như sau:

- Hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể biến động từ 32,8ng/ml đến

34ng/ml; kế đến tình trạng u nang noãn từ 0,11ng/ml đến 0,12ng/ml, và thấp nhất là

ở buồng trứng kém phát triển từ 0,06ng/ml đến 0,07ng/ml Như vậy, hàm lượng

progesterone cao sẽ giúp tác giả chẩn đoán được tình trạng tồn hoàng thể bằng

biện pháp xét nghiệm

- Kết quả động thái progesterone ở bò tồn hoàng thể theo nhóm lai HF và

lứa đẻ như sau:

+ Theo nhóm giống lai HF từ 22,3ng/ml đến 37ng/ml, theo các lứa đẻ từ

24ng/ml đến 50,4ng/ml vì vậy hàm lượng progesterone ở bò tồn hoàng thể rất cao

- Động thái progesterone ở bò u nang noãn theo nhóm giống lai HF và lứa

đẻ: nhóm giống lai HF từ 0,08ng/ml đến 0,15ng/ml, theo lứa đẻ 0.09ng/ml đến

0.17ng/ml; nhìn chung hàm lượng progesterone thấp ở bò u nang noãn

- Động thái progesterone ở bò có buồng trứng kém phát triển theo nhóm

giông lai HF và lứa đẻ: Hàm lượng biến động thấp nhất ở bò có buồng trứng kém

phát triển là 0,06ng/ml đến 0,09ng/ml

2.4 CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG LÊN SỰ SINH SẢN BÒ CÁI

Nguyên nhân chính ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp đến sự sinh sản của

bò cái được trình bày qua bảng 2.3

Bảng 2.3 Các yếu tố tác động lên sự sinh sản bò cái

Các yếu tố ảnh hưởng Mức ảnh hưởng

1 Yếu tố giống bò cái 10%

2 Yếu tố môi trương: khí hậu, bệnh tật,

3 Yếu tố giống bò đực 10%

(Theo Chung Anh Dũng, 2002)

2.4.1 Yếu tố giống bò cái

Yếu tố giống bò cái có ảnh hưởng khoảng 10% đến khả năng sinh sản bò sữa Việc nâng cao khả năng sinh sản bằng cải tiến giống chỉ đạt được mức độ nhất định Đặc biệt khi lai giống bò sữa vùng ôn đới với vùng nhiệt đới, con lai có tỷ lệ máu bò ôn đới càng cao thì khả năng sinh sản bị giảm thấp Hơn nữa các giống bò địa phương thường có khả năng sinh sản tốt hơn các giống bò lai hoặc bò nhập do khả năng thích nghi với môi trường địa phương

2.4.2 Yếu tố môi trường

Các yếu tố môi trường có ảnh hưởng 80% đến khả năng sinh sản của bò Vì khả năng sinh sản là một tính trạng kiểu hình chịu ảnh hưởng rất lớn của môi trường sống Trong đó, bao gồm rất nhiều yếu tố như sau:

- Khí hậu: đối với bò, 2 yếu tố khí hậu có ảnh hưởng đến sinh sản đó là

nhiệt độ và độ ẩm Nhiệt độ cao và ẩm độ cao sẽ làm giảm khả năng sản xuất của bò đặc biệt là đối với các bò có nguồn gốc ôn đới và các nhóm bò lai có máu ôn đới nuôi tại vùng nhiệt đới Vì chúng chưa thích nghi được tốt với điều kiện môi trường

Các stress nhiệt dẫn đến tình trạng giảm hấp thu thức ăn làm cho bò hậu bị chậm động dục, kéo dài thời gian không động dục sau khi sinh và làm giảm năng suất sữa, khả năng sinh sản cuả bò bị ảnh hưởng đáng kể bởi stress nhiệt

- Bệnh tật: các bệnh sản khoa và đường sinh dục, các bệnh truyền nhiễm

như: sảy thai, lao, Leptospirosis… gây ra tình trạng chậm sinh và vô sinh Các bệnh rối loạn về dinh dưỡng, mất cân bằng về nội tiết, ảnh hưởng xấu đến khả năng sinh sản và sản xuất Điều kiện vệ sinh kém và tình trạng lây nhiễm các nguồn bệnh trong môi trường cao, đặc biệt là trong tháng có thời tiết nóng ẩm đã ảnh hưởng rất lớn đến sự sản xuất và sinh sản đàn gia súc Tất cả điều này làm trì hoãn sự phát triển màng nhau thai, tử cung chậm hồi phục sau khi sinh, viêm vú… hậu quả là gia

súc có thể chết do viêm tử cung nặng hoặc viêm vú sau khi sinh Tác hại của điều kiện vệ sinh kém lên khả năng sinh sản là giảm tỷ lệ thụ thai ở lần phối giốâng đầu tiên, kéo dài thời gian phối giông sau khi sinh, tăng khoảng cách hai lứa đẻ Hậu quả cuối cùng là làm giảm thời gian sản xuất trên một đời bò cái, giảm mức tăng đàn sinh học, giảm số bê thay thế, tăng chi phí cho thú y và gieo tinh nhân tạo, tăng số bò loại thải ngoài ý muốn

- Quản lý của nông hộ: kiến thức của người chăn nuôi, sự thiếu hụt kiến

thức và các thông tin chuyên ngành, thiếu sự trợ giúp của các chuyên gia thú y và chăn nuôi Thiếu sự hợp tác chặt chẽ giữa các kỹ thuật viên và các nhà chăn nuôi là những hạn chế lớn nhất đối với khả năng sinh sản của đàn bò được nuôi trong các hộ chăn nuôi với sự tích lũy qua nhiều thế hệ, họ cũng biết cách để nuôi đàn gia súc một cách tốt nhất theo truyền thống của họ Tuy nhiên, những kinh nghiệm này cần được điều chỉnh và bổ sung Họ cần được giới thiệu những kỹ thuật mới giúp họ cãi thiện khả năng sinh sản của đàn gia súc

Vệ sinh chuồng trại: vệ sinh chuồng trại yếu kém là nguyên nhân chính dẫn đến sức khỏe của đàn gia súc, dễ bị nhiễm bệnh, giảm khả năng sản xuất và sinh sản là hậu quả tất yếu

- Yếu tố đực giống: đối với bò sữa đa số đều được gieo tinh nhân tạo Vì

vậy, ảnh hưởng của bò đực lên khả năng sinh sản của bò cái đều có sự can thiệp của con người và hạn chế được tối đa khả năng lây truyền bệnh trực tiếp từ đực giống sang bò cái

2.4.3 Một số nguyên nhân gây bò cái không động dục

2.4.3.1 Tồn hoàng thể

Theo Nguyễn Hữu Ninh và Bạch Đăng Phong (1994), sau khi đẻ hoặc sau khi động dục nhưng chưa phối giống hoàng thể lưu lại quá thời gian bình thường, thì gọi là tồn hoàng thể… về mặt cấu trúc cũng như tác dụng sinh lý hoàng thể lưu lại,

không khác hoàng thể khi con vật có chửa và hoàng thể của chu kỳ động dục, vẫn có tiết ra progesterone làm ức chế phát triển của noãn bào và con vật không động hớn trở lại, trở thành mất khả năng sinh sản

Nguyên nhân là do nuôi dưỡng kém, thức ăn đơn điệu, thiếu các chất khoáng và vitamin, thiếu vận động bệnh này thường gặp ở những bò cao sản, do phải tiêu hao nhiều năng lượng nhưng nuôi dưỡng lại kém, làm cho cơ năng buồng trứng bị giảm súc Bệnh còn do thứ phát từ viêm tử cung, tử cung tích mủ, thai chết lưu,… không điều trị kịp thời để một phần nhau thai thối rữa trong tử cung

Khi khám qua trực tràng thấy một bên buồng trứng hoặc cả hai buồng trứng

to lên sờ thấy hoàng thể to, nhô lên khỏi bề mặt của buồng trứng Nếu bò cái không có mang và không động dục mà kiểm tra thấy có hoàng thể thì đó là tồn hoàng thể

2.4.3.2 U nang buồng trứng

Theo Nguyễn Văn Thành (2003), u nang buồng trứng chia làm 2 loại: u nang

cơ năng và u nang thực thể

- U nang cơ năng: là những nang nhỏ có vỏ mỏng, căng mọng, chứa nước gồm:

+ Nang bọc noãn: đây là những nang chín không bị vỡ vào những ngày quy định nên không thành lập hoàng thể, mà tiếp lớn dần lên

+ Nang hoàng tuyến thường lớn hơn nang bọc noãn có thể xuất hiện một bên hoặc cả hai bên buồng trứng, vỏ nang rất mõng, trong nang chứa dịch chất có progesterone

+ Nang hoàng thể: thường gặp trong thời kỳ mang thai, trong đó hoàng tuyến hoạt động mạnh tiết nhiều progesterone.- U nang thực thể: có thể một bên buồng trứng hay cả hai bên buồng trứng đa số là những u nang lành; tuy nhiên đôi khi ác tính Có ba loại u nang buồng trứng thực thể

+ U nang nước buồng trứng: thường là những nước có thể có một nang rất to, có nhiều thuỳ, thành dày, trong là một thứ nước sánh đặc, lớp thành có hai lớp, ngoài là lớp xơ, trong là lớp thượng bì

+ Nang bì: thường là những nang không to lắm nhưng có thể gặp ở hai buồng trứng hai bên Thành nang có cấu trúc rất giống lớp tế bào thượng bì da Trong nang thường có chất nhày như bả đậu

Bệnh này thường gặp ở bò cái gầy yếu và suy nhược Khám qua trực tràng: một phần hoặc có thể toàn bộ, buồng trứng lồi, lõm, thể tích teo nhỏ, có thể sờ thấy Trên buồng trứng bị teo và chai cứng, buồng trứng nhỏ lại và khi khám vào sẽ làm con vật đau đớn

2.4.3.3 Buồng trứng bị teo và giảm cơ năng

Theo Nguyễn Hữu Ninh và Bạch Đăng Phong (1994), do bò sinh đẻ nhiều lần, già yếu cùng với việc chăm sóc, nuôi dưỡng không tốt Khi giao phối cận huyết cũng xảy ra hiện tượng giảm cơ năng và teo buồng trứng

Khám qua trực tràng: biểu hiện cho thấy buồng trứng không thay đổi, không thấy được noãn bào hoặc hoàng thể, có trường hợp chỉ có một bên buồng trứng có hoàng thể

Buồng trứng nhỏ lại chỉ bằng hạt đậu Nếu kiểm tra nhiều lần thấy buồng trứng không thay đổi kếât luận buồng trứng đã bị teo Trường hợp này, bò thường biểu hiện động dục nhưng không rụng trứng, chu kỳ động dục kéo dài

2.4.3.4 Viêm tử cung và viêm buồng trứng

- Viêm tử cung thường xuất hiện trên thú sau khi sinh Khi viêm tử cung sẽ tổn thương niêm mạc Từ đó, gây ảnh hưởng đến sự phân tiết PGF2α làm xáo trộn chu kỳ động dục, làm giảm sức sinh sản, giảm số vòng quay lứa đẻ trong năm, làm tăng tình trạng chậm sinh và vô sinh

Nguyên nhân: sau khi sinh tử cung thường bị viêm do sự can thiệp về đẻ khó và nhiễm vật lạ vào cơ thể, sảy thai, sót nhau, do gieo tinh nhân tạo không đúng kỹ thuật Chia làm ba loaiï viêm tử cung: viêm nhờn, viêm có mủ, viêm dạng mủ lẫn máu

+ Viêm nhờn (viêm tử cung thể cata)

Viêm nhờn là dạng viêm nhẹ, hiện tượng viêm chỉ xuất hiện trên lớp niêm mạc với các triệu chứng: dịch viêm lỏng, nhờn, có cợn đục, sốt nhẹ Nếu được điều trị bắng cách thục rữa tử cung, đặt kháng sinh vào tử cung, kết hợp chích vitamin C sẽ khỏi bệnh sau 2-3 ngày

+ Viêm có mủ

Dạng viêm này có thể do hậu quả của việc không điều trị dạng viêm nhờn,

hoặc do các vi trùng sinh mủ tấn công vào tử cung như Staphilococcus, E coli là

các vi khuẩn chính gây bệnh với các triệu chứng sốt, dịch viêm có lẫn mủ, mùi tanh, thối, điều trị châïm dẫn đến hậu quả: tử cung bị tổn thương nặng, gây nhiễm trùng máu (Nguyễn Văn Thành 2003)

- Viêm buồng trứng

Bệnh kế phát của viêm tử cung, viêm ống dẫn hoặc viêm phúc mạc, những

vi khuẩn gây viêm thường gặp là: tụ cầu khuẩn, liên cầu khuẩn với triệu chứng bò không động dục, buồng trứng viêm sưng, có mủ Ở giai đoạn đầu bò rất đau đớn,… Nếu chỉ viêm một bên buồng trứng, bò vẫn có dấu hiệu động dục và phối giống được nhưng tỷ lệ thụ thai thấp (Trịnh Quang Phong, 2004)

Theo Lưu Văn Tân (1994), tỷ lệ máu bò Hà Lan có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của bò sữa trên bò lai F1HF, F2HF, thì sự hoạt động trở lại của buồng trứng và động dục lại sau khi đẻ đều sớm hơn so với bò lai F3HF, F4HF

Yếu tố này ảnh hưởng khoảng 10% đến khả năng sinh sản bò sữa Việc nâng cao khả năng sinh sản bằng cải tiến giống chỉ đạt mức độ nhất định

Yếu tố môi trường: theo Lưu Văn Tân và cộng tác viên (1994) thì mùa vụ có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của bò lai hướng sữa Trong mùa mưa sự hoạt động trở lại của buồng trứng và bò động dục lại trong thời kỳ sau đẻ sớm hơn so với mùa khô

Theo Pant (1998), nhiệt độ cao và ẩm độ cao sẽ làm giảm khả năng sản xuất của bò, đặc biệt là với các giống bò có nguồn gốc ôn đới nuôi tại vùng nhiệt đới vì bò chưa thích nghi được tốt với môi trường Các nghiên cứu trong chuồng nuôi kiểm được nhiệt độ và đã xác định nhiệt độ cao tới hạn đối với các đặc điểm sinh sản của bò biến động từ 24-27oC (Chung Anh Dũng, 2002)

Theo Hensel và cộng tác viên (1982), nhiệt độ môi trường cao có ảnh hưởng đến khả năng sinh sản của nhiều loại gia súc, tỷ lệ thụ thai giảm, tỷ lệ chết phôi tăng, khi nhiệt độ trực tràng vượt quá 35oC (Trương Nguyễn Huy Cường, 2002)

Các stress nhiệt dẫn đến tình trạng giảm khả năng hấp thu thức ăn, làm cho bò hậu bị chậm thành thục, kéo dài thời gian không động dục sau khi sinh làm giảm năng suất sữa Khả năng sinh sản bò sữa bị ảnh hưởng đáng kể bởi stress nhiệt Theo Pant (1998) trong một nghiên cứu trên đàn bò lang trắng đen của Đan Mạch tại trại bò ở Baghdad cho thấy tỷ lệ bò đẻ thấp hơn 30% khi được gieo tinh trong những tháng nóng và hơn 50% trong những tháng lạnh Khi nhiệt độ mùa hè

>40oC đã làm gia tăng khoảng cách lứa đẻ, thụ thai; khoảng cách từ khi phối lần đầu đến khi thụ thai, giảm tỷ lệ thụ thai (Chung Anh Dũng, 2002)

Yếu tố dinh dưỡng: Theo Pandel (1990) cho rằng thiếu dinh dưỡng làm giảm tỷ lệ có chửa và kéo dài thời kỳ vô sinh sau khi đẻ của bò thịt và bò sữa lai Hà Lan (Trương Huy Cường, 2003)

Theo Lê Xuân Cương (1986), những gia súc cái quá mập thì sự hình thành tế bào trứng vẫn tiếp tục nhưng quá trình rụng trứng không thực hiện được bởi vì buồng trứng bị bọc bởi lớp mỡ dầy đặc Cho nên thú biểu hiện động dục nhưng

trứng không rụng hoặc phối nhiều lần không đậu thai Cũng theo ông khẩu phần nhiều protein sẽ ức chế chức năng nội tiết của thuỳ trước tuyến yên làm FSH và

LH tiết ra không đầy đủ làm cho gia súc cái động dục hoặc chậm động dục Thiếu Mangan gây chậm động dục, giảm tỷ lệ sinh sản vì Mangan rất cần thiết cho sản xuất Hormone sinh dục não thuỳ ( nhất là LH) Thiếu kẽm sẽ dẫn đến chậm sinh sản và kẽm góp phần kích thích sinh sản của các kích dục tố thuỳ trước tuyến yên (Trương Nguyễn Huy Cường, 2002)

Theo Wright và cộng tác viên (1992), chứng minh rằng thể trạng của bò lúc đẻ có tương quan nghịch với thời gian vô sinh sau khi đẻ Theo Jolly Etal (1995), cho rằng thiếu dinh dưỡng ở mức độ vừa phải lúc trước hay sau khi đẻ có thể cản trở cơ chế thành thục của các bao noãn Còn thiếu trầm trọng hơn có ảnh hưởng đến cơ chế điều khiển kích thước của các bao noãn trội và trạng thái phát triển cũng như thoái hoá của chúng (Trương Nguyễn Huy Cường, 2002)

Ngoài ra các yếu tố về bệnh, vệ sinh chuồng trại và các yếu tố khác cũng góp phần không nhỏ đến khả năng sinh sản của bò cái

Theo Cao Thanh Phú (2003), những bệnh truyền nhiễm như sẫy thai,

Leptospira… gây ra tính trạng vô sinh ở trâu bò; Những bệnh rối loạn dinh dưỡng,

trao đổi chất, nội ngoại ký sinh đều có ảnh hưởng xấu đến khả năng sinh sản

Theo Chung Anh Dũng (2002), điều kiện vệ sinh kém và tình trạng lây nhiễm các nguồn bệnh trong môi trường cao, đặc biệt là trong tháng có thời tiết nóng ẩm, ảnh hưởng rất lớn đến sự sản xuất và sinh sản đàn gia súc tất cả những điều này làm trì hoãn việc mang thai, tử cung chậm hồi phục sau khi sinh, viêm vú hậu quả là gia súc có thể chết

Tác hại điều kiện vệ sinh kém lên khả năng sinh sản: giảm tỷ lệ thụ thai ở lần phối giống đầu tiên kéo dài thời gian phối giống sau khi sinh, tăng khoảng cách

2 lứa đẻ Hậu quả cuối cùng là giảm khả năng sản xuất trên một đời bò cái, làm

giảm mức tăng đàn sinh học, giảm số bê thay thế; tăng chi phí cho thú y và gieo tinh nhân tạo, tăng số bò loại thải ngoài ý muốn

Các bệnh về rối loạn kích thích tố rất quan trọng trong sinh sản bò cái

2.5 VAI TRÒ CỦA PROGESTERONE, PROSTASGLANDINE VÀ ESTROGEN

2.5.1 Progesterone

2.5.1.1 Nguồn gôùc

- Progesterone được hoàng thể tiết ra từng giai đoạn một của chu kỳ sinh dục và từ nhau thai trong thời kỳ có mang

- Ngoài hoàng thể, nhau thai, vỏ thượng thận cũng sản xuất ra progesterone,

ly trích từ dịch hoàn sẽ được lượng nhỏ

- Progesterone là kích thích tố cần thiết cho việc duy trì sự mang thai Chúng hoạt động bằng cách thay đổi khả năng thẩm thấu ion xuyên qua màng tế bào cơ tử cung, làm tăng xu thế nghĩ ngơi của màng và làm giảm sự dẫn truyền tế bào, khả năng kích thích

2.5.1.2 Bản chất và cấu trúc phân tử của progesterone

- Progesterone là một steroid với 21 Carbon, có công thức phân tử là

2.5.1.3 Vận chuyển, chuyển hóa và tác dụng của progesterone

- Vận chuyển và chuyển hóa

+ Progesterone được vận chuyển trong máu bằng cách gắn với albumine huyết tương và globuline đặc hiệu Progesterone gắn vào thụ thể trong bào tương, sau đó hỗn hợp thụ thể- progesterone gắn vào DNA, khơi màu tổng hợp mRNA và protein mới Mô đích của progesterone là tử cung, nhũ tuyến và não

+ Progesterone được vận chuyển trong tuần hoàn máu, chuyển hóa ở gan thành pregnanediol, kết hợp với acid glucuronic và được loại thải qua nước tiểu

- Tác dụng của progesterone

+ Tác dụng lên tử cung: Kích thích sự phát triển của niêm mạc tử cung, âm đạo, làm phát triển hơn nữa lưới mao mạch tử cung, tích lũy nhiều glycogen ở niêm mạc Tác dụng này có ý nghĩa quan trọng để chuẩn bị cho niêm mạc tử cung ở trạng thái sẵn sàng đón trứng đã thụ tinh về làm tổ Ức chế tuyến yên giảm phân tiết FSH và LH nên không có noãn chín và rụng, không có biểu hiện động dục trong thời gian mang thai Ức chế sự co thắt của tử cung nên ngăn cản việc đẩy trứng đã thụ tinh ra ngoài và tạo môi trường ổn định cho bào thai phát triển

+ Tác dụng lên cổ tử cung: Kích thích tế bào tuyến niêm mạc bài tiết một lớp dịch quánh dày

+ Tác dụng lên vòi fallope: Kích thích tế bào niêm mạc vòi fallope bài tiết dịch chứa chất dinh dưỡng để nuôi dưỡng trứng đã thụ tinh, thực hiện quá trình phân chia trong khi di chuyển đến tử cung

+ Tác dụng lên nhũ tuyến: Kích thích tế bào nang tuyến tăng sinh, to lên và trở nên có khả năng bài tiết

+ Tác dụng lên sự cân bằng điện giải: Cũng như hoạt động của các steroid khác, progesterone với hàm lượng cao có thể làm tăng sự tái hấp thu Na+, Cl – và nước ở ống lượn xa

+ Aûnh hưởng thân nhiệt: Progesterone làm tăng nhiệt độ cơ thể từ 0.3- 0.5 C,

cơ chế làm tăng nhiệt độ của progesterone vẫn còn chưa rõ Tuy nhiên, có ý kiến cho rằng progesterone tác dụng lên trung tâm điều hòa nhiệt ở vùng dưới đồi

- Điều hòa và bài tiết: Sự bài tiết progesterone chịu ảnh hưởng điều khiển trực tiếp của hormone LH do tuyến yên bài tiết Nếu hàm lượng LH tăng cao trong máu hoàng thể sẽ được nuôi dưỡng và bài tiết nhiều progesterone Ngược lại, nếu tuyến yên bài tiết ít LH, hoàng thể sẽ bị thoái hóa và progesterone sẽ được bài tiết

ít

Tóm lại, progesterone có tác dụng đặc biệt quan trọng, nó làm cho quá trình mang thai xảy ra bình thường Vì những tác dụng trên, người ta gọi progesterone là hormone dưỡng thai Vì lý do nào đó mà hàm lượng progesterone giảm đi thì sự phát triển bào thai sẽ bị ảnh hưởng Trong vấn đề kiểm soát sinh sản ở thú cái, progesterone được coi là chỉ tiêu cần được kiểm tra, chủ yếu là tính ổn định về hàm lượng, phản ánh được giai đoạn của chu kỳ động dục và sự ổn định của bào thai (Snoi và ctv (1998), trích dẫn Lê Hùng Hiệp (2004)

2.5.2 Estrogen

Noãn tố được tiết ra từ buồng trứng và nhau thai, cấu trúc hoá học steroid là hormone giới tính gây động dục phát triển cơ quan sinh dục như kích thích niêm mạc tử cung, các sợi cơ tử cung phát triển, tăng độ lớn, độ dài và số lượng làm tử cung to lên kích thích chế tiết niêm mạc cổ tử cung làm cổ tử cung mở, kích thích phát triển biểu mô âm đạo, âm hộ Kích thích phát triển sinh dục thứ cấp của con cái gây hưng phấn và gây động dục, noãn tố còn tham gia giữ nước, giữ Na gây phù, giữ Ca ở xương và kích thích tổng hợp protein làm phát triển vùng mông, chậu, hông (trích dẫn Trương Nguyễn Huy Cường, 2002)