Nhưng khó có thể nhận biết đó chính là một dòng sông vì nó đã được bao phủ bởi một lớp bèo dày đặc xen lẫn rác thải, cùng với những mảng bồi đắp của phù sa và sự chen lấn của nhà dân… Ch
Trang 1Phổ Lợi – Dòng sông bị lãng quên
Lê Văn Thi
Sông Phổ Lợi là
một trong những con
sông đào lớn của tỉnh
Thừa Thiên Huế Ngày
nay nó chạy dọc theo
đường về biển Thuận An,
được bắt đầu từ sông
Hương đến cửa biển
Thuận An Nhưng khó có
thể nhận biết đó chính là
một dòng sông vì nó đã
được bao phủ bởi một
lớp bèo dày đặc xen lẫn
rác thải, cùng với những
mảng bồi đắp của phù sa
và sự chen lấn của nhà
dân… Chính những điều
đó đã làm cho con sông
huyết mạch một thời trôi
vào dĩ vãng
Lần tìm nguồn gốc
của dòng sông, ta thấy
những đặc điểm sau:
Trong sách Đại Nam Nhất
Thống Chí có đoạn: Sông
Phổ Lợi nằm ở phía tây
huyện lỵ Phú Vang Năm
Minh Mạng thứ 17 (1836)
cho đào từ địa phận các xã
Khoái An và Diên Trường
dài 330 trượng linh, phía
trên thông với sông cũ La
Ỷ, phía dưới giáp đường
sông Diên Trường; ở hạ
lưu Diên Trường đào một
đoạn dài 130 trượng thẳng
đến sông cũ La Ỷ dưới
tiếp với đường sông Diên
Trường vào sông lớn để ra
cửa Thuận An, cho tên là
sông Phổ Lợi, trên bờ sông
dựng nhà bia và khắc bài
để ghi dấu1 Xét từ bến
sông Hương theo đường
sông này đến cửa biển Thuận An là 25 dặm2, so với đường cũ có thể bớt được 7.8 dặm Năm ấy đúc cửu đỉnh, khắc tượng vào Nhân đỉnh; năm Tự Đức thứ 8, đắp đập trên đường sông,
Sông Phổ Lợi - Ảnh: LVT nước lụt mùa thu thì mở đập, thuyền mới được qua lại 3 Còn trong Đại Nam Thực Lục thì viết rất cụ thể về con sông này: Năm Minh Mạng thứ 16 (1835), vua dụ rằng từ bến sông Hương theo dòng sông cái đều có thể đến được cửa biển Thuận An, nhưng sông cái quanh co, đường
xa, không bằng con đường
từ La Ỷ qua Lưu Khánh đến Võng Đàm, đường tắt thẳng gần, đến trên 6 dặm đường Vả lại sông ấy tát tưới ruộng vườn, đều được tiện lợi… Sai Kinh doãn là
Hồ Hựu đi khám, cho vét
sâu, khai rộng theo thời giá thuê 1000 tên dân phu, hạn cho sâu hơn 3 thước, rộng trên dưới 5 trượng, đặt tên là sông Phổ Lợi Lại dụ rằng: Khai sông này vốn muốn công tư đều lợi, nếu quả nhỏ hẹp thì thuyền bè đi lại có điều không tiện Nay sai Kinh doãn cùng bọn đốc biện,
cứ chiếu theo đoạn sông
cũ, nếu cần phải đào vét thì tùy thế mở rộng thêm, sao cho trên rộng 6 trượng, dưới rộng trên 5 trượng Còn như một đoạn mới đào thì hạn cho dưới rộng
6 trượng, trên rộng 7 trượng 5 thước Hai bên đều để không một trượng,
có thể làm đường đi Ngoài một trượng ấy có thể đổ đất để làm đê nhỏ chống nước mặn (**)
Bia sông Phổ Lợi - Ảnh: LVT Qua những bản thư tịch đó cho chúng ta thấy rằng đây là một con sông quan trọng dưới triều Nguyễn Con sông đào có
Trang 2giá trị rất lớn về kinh tế và
chính trị Dưới triều
Nguyễn giao thông vận
chuyển chủ yếu được sử
dụng bằng đường thủy
Nếu như tất cả thuyền bè
đều lưu thông qua dòng
sông Hương để ra cửa biển
Thuận An thì vừa mất thời
gian, lại tốn kém rất bất
tiện Từ đó vua Minh
Mạng đã cho đào con sông
Phổ Lợi nhằm rút ngắn 1/3
đoạn đường (từ 25 dặm,
rút ngắn còn 17.2 dặm) từ
bến sông Hương đến cửa
biển Thuận An Bên cạnh
việc rút ngắn quảng đường
đó, con sông còn cung cấp
nước ngọt cho một vùng
lúa rộng lớn của huyện
Phú Vang, giúp thau chua
rửa mặn cho vùng
đất này, nhằm cải
thiện đời sống
cho nhân dân
Ngoài ra nó còn
có một nhiệm vụ
quan trọng không
kém là việc phân
nguồn nước khi lũ
về, làm giảm lưu
lượng nước ở sông Hương,
giảm nhẹ thiên tai cho
nhân dân Lúc hè đến đã
có đập ngăn nước mặn…
Từ những tính toán về
nhiều mặt lợi ích của con
sông, nên vào thời đó con
sông đã được chú trọng và
được sử dụng một cách
triệt để Nhân dân trong
những làng sống ven sông
cũng nhờ đó mà làm ăn
phát đạt…
Vào năm 1977,
trước yêu cầu cung cấp
nước sinh hoạt cho huyện
Phú Vang, trong khi hoạt động giao thương trở nên đình trệ, sông Phổ Lợi đã được đắp ngang tại điểm giáp với sông Hương, thuộc xã Phú Mậu Từ đó dòng sông đã không được quan tâm như trước mà đã dần bị quên lãng Cho đến nay, vào mùa hè, do nguồn nước không lưu thông nên làm cho hàm lượng phú dưỡng cao4, thuận lợi cho các loại bèo, tảo phát triển nhanh, có đoạn nước đã chuyển sang màu đen kèm theo mùi thối của nước, gây ách tắc khi lưu thông trên sông Có nhiều đoạn
bị sạt lở, có đoạn lại được bồi đắp, đoạn sông thuộc địa phận thị trấn Thuận An
đa phần đã bị nhà dân đắp đất lấn chiếm… làm cho con sông đã không giữ được vóc dáng như xưa
Chạy song song với sông Phổ Lợi là sông Phú Khê 5 cũng có hoàn cảnh tương tự
Cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu tổng thể nào để nghiên cứu về giá trị của dòng sông Mong rằng sau bài biết này sẽ có nhiều chương trình quy hoạch để bảo vệ con sông và mở lại
con đường giao thông này với những tuor du lịch bằng thuyền băng qua những ngôi làng cổ, những đồng lúa xanh ngát rồi về biển Thuận An hay rút ngắn con đường cho các lái buôn từ biển Thuận An vào trung tâm thành phố Huế Còn về mùa khô cần
có những con đập ngăn nước mặn xâm nhập như thời xưa ông cha ta đã làm, nhưng phải theo công nghệ của ngày nay…!
Chú thích:
1 : Bài văn bia mang tựa đề:
“Quá Phổ Lợi hà cảm tác”, bia hiện được dựng bên lề đường về biển Thuận An hiện nay, thuộc địa phận làng Lưu Khánh
xã Phú Dương huyện Phú Vang Văn bia gồm
779 chữ, với lạc khoản ghi: “Thiệu Trị tam niên lục nguyệt cát nhật cung thuyên – Ngự chế nhất thủ” Xem thêm bài văn bia này trong bài Văn bia sông Phổ Lợi của tác giả Phan Thuận An, được in trong Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn, Sở KHCNMT Thừa Thiên Huế, TTBTDTCĐ Huế, 2002, từ trang 613 – 621
2 : 1 Dặm = 135 trượng; 1 trượng = 10 thước = 4.25m
3 : Quốc sử quán triều
Nguyễn, Đại Nam Nhất Thống Chí, tập 1,Tr 144,
NXB Thuận Hóa, 1994
4 : Phú dưỡng cao : là làm cho hàm lượng nitơ và phốt pho cao hơn mức bình thường, gây ô nhiễm nguồn nước, tạo điều kiện cho Xây kè chống lở đất - Ảnh: LVT
Trang 3những loài tảo phát triển
mạnh…
5 : Sông Phú Khê là con sông
được nối từ sông Hương đến
sông Phổ Lợi thuộc khu vực
cầu vào làng Dương Nỗ hiện
nay, có chiều dài khoảng
2km có nhiệm vụ rút ngắn
quảng đường vào trung tâm thành phố Huế, trước kia sông Phú Khê cũng rộng như sông Phổ Lợi nhưng nay phần nhiều đã bị bồi đắp
( * ) : Thamkhảo thêm bài viết
“Tìm hiểu bốn con sông đào lớn ở miền Trung dưới triều
Nguyễn qua thư tịch cổ” của tác giả Trần Văn Quyến trong kỷ yếu Hội thảo khoa học khoa Ngữ Văn – ĐHKH Huế, 2009
Đăng trên tạp chí Văn
Hóa Huê – Số 9
Địa chỉ liên hệ:
Lê Văn Thi
Thôn Trung Thượng – xã Thủy Biều – Tp Huế
Điện thoại: 054.3881926 – 0983901633
Email: thilevan1010@gmail.com