tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

Cơ sở của phương pháp luận là lý luận, trong quá trình dạy học cần kích thích sự hứng thú trong học tập cho học sinh, cần phát huy tính tích cực, tính tự lực sáng tạo trong học tập của h

HỌC PHẦN

HỌC VIÊN THỰC HIỆN:

NGUYỄN THỊ ÁI DUYÊN NGUYỄN CAO TRÚC GIANG PHẠM MINH HẢI

ĐẶNG QUANG HIỂN HUỲNH THỊ HIẾU Lớp: LL&PPDH BỘ MÔN VẬT LÝ K24

TÍCH CỰC HÓA HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HỌC SINH TRONG DẠY HỌC VẬT LÍ

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN:

PGS.TS LÊ VĂN GIÁO

2 CƠ SỞ CỦA VIỆC TÍCH CỰC HÓA HĐNT HỌC SINH

CƠ SỞ VIỆC TCHHĐNTHS

CƠ SỞ LÍ LUẬN

1 Tâm lí học &

Giáo dục học

2 Lí luận dạy học

CƠ SỞ THỰC TIỄN

1 Yêu cầu đổi mới mục

tiêu giáo dục trong thời đại hiện nay

2 Nhu cầu phát triển và

hội nhập của xã hội

3 Thời đại bùng nổ

thông tin

4 Thực trạng giáo dục

hiện nay

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Chủ nghĩa duy vật lịch sử xem tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội Sự hình thành và phát triển tính tích cực là một trong các nhiệm vụ quan trọng của giáo dục nhằm đào tạo những con người năng động, thích ứng và góp phần phát triển cộng đồng Có thể xem tính tích cực như là điều kiện, đồng thời là kết quả của sự phát triển nhân cách trẻ trong quá trình giáo dục.

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Sự vật phát triển trong sự vận động, học sinh muốn phát triển thì phải vận động tích cực Muốn vậy, học sinh phải hình thành động cơ, hứng thú, không khí dạy học Trong quá trình học tập, học sinh điều ứng và đồng hóa càng nhanh thì tiếp thu thông tin mới càng nhanh

Cơ sở của phương pháp luận là lý luận, trong quá trình dạy học cần kích thích sự hứng thú trong học tập cho học sinh, cần phát huy tính tích cực, tính tự lực sáng tạo trong học tập của học sinh

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Để làm điều đó đòi hỏi người thầy giáo phải lựa chọn, tìm tòi những phương pháp dạy học phù hợp với nội dung bài học, đặc điểm của đối tượng, điều kiện vật chất, và đây là một hoạt động sáng tạo của người thầy trong hoạt động dạy Phương pháp dạy học theo hướng tích cực cần thể hiện được sự phản ánh quá trình hoạt động nhận thức của học sinh nhằm đạt được mục đích đã đề ra trong đó giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động theo hướng tích cực, giúp học sinh tự giác tiếp nhận kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo nhằm đạt được mục đích đề ra với kết quả cao

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Theo TS Kharlamốp, tính tích cực của trẻ biểu hiện ở những dạng hoạt động khác nhau Trong đó, học tập là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi đi học Vì vậy khi nói đến tính tích cực là nói đến tính tích cực trong hoạt động học tập, hay tổng quát hơn là tính tích cực trong hoạt động nhận thức

Tâm lý học sư phạm đã khẳng định rằng hoạt động phải có động cơ, không

có hoạt động nào là không có động cơ Như vậy, hoạt động học tập của học sinh gắn liền với động cơ, không có động cơ thì hoạt động sẽ không có hiệu quả Động cơ trong hoạt động học tập của học sinh được gọi là động cơ học tập

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Động cơ của người học phụ thuộc vào những yếu tố sau: + Trình độ hiểu biết và kinh nghiệm đã có

+ Tính liên thông giữa nội dung dạy học mới va kiến thức

đã có của người học

+ Tình huống dạy học ví dụ như: nội dung dạy học, phương tiện dạy học giáo viên sử dụng

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Động cơ học tập xuất phát từ hai đông cơ sau đây:

+ Nội động cơ học tập (người học tự có) đông cơ này luôn gắn với mong muốn tự có không chịu sự tác động của người khác (ví dụ như có học sinh thì thích môn toán còn em khác lại thích môn văn)

+ Ngoại động cơ học tập (là chịu sự tác động kích thích từ bên ngoài, ví dụ như được khen thưởng, được quyền lợi nào đó )

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Khi thực hiện quá trình dạy học, giáo viên phải chú ý đến các đặc tính và nội dung của từng loại đông cơ để tác động sư phạm tạo đông lực cho người học Đối với ngoại đông cơ học tập, giáo viên cần gây được sự tò mò tìm hiểu nội dung dạy học mới

Ví dụ:

 Khơi dậy tầm quan trọng của nó đối với hoạt động nghề nghiệp sau này, hay mối liên hệ của chúng đối với nội dung đã học hay

sự liên thông với các môn học khác

 Tạo ra các tình huống có mâu thuẫn làm tăng nhu cầu

Có những biện pháp kịp thời đúng đắn để tăng động cơ, hứng thú cho người học, ví dụ như lời khen ngợi, cho điểm khuyến khích

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Như vậy, việc hình thành động cơ hứng thú học tập cho học sinh có ý nghĩa rất quan trọng và không thể thiếu trong việc tích cực hóa hoạt động nhận thức học sinh Để học sinh phát huy được tính tích cực hoạt động đòi hỏi người giáo viên phải biết cách tích cực hóa quá trình dạy học

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Vưgôtxki cho rằng vùng phát triển gần là chỗ tốt nhất cho sự phát triển nhận thức Vùng phát triển gần là khoảng nằm giữa trình độ phát triển hiện tại khi HS độc lập giải quyết vấn đề và trình độ gần nhất mà

HS có thể đạt được với sự giúp đỡ của người lớn hay bạn bè khi giải quyết vấn đề đó.Việc tích cực hoạt động của HS sẽ làm cho vùng phát triển gần của chính họ được mở rộng qua đó trình độ của HS được phát triển một cách tích cực, chủ động Đây chính là cơ sở cho việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Theo Jean Piaget, trí tuệ con người hình thành trong một quá trình lâu dài thông qua những hoạt động của giác quan và vận động, kết hợp với những hoạt động của tư duy Lí thuyết của J Piaget đề cao vai trò tích cực của người học trong việc tạo sự thích nghi và cân bằng trước tự nhiên Theo J.Piaget, mỗi khi có sự mất cân bằng xuất hiện, thì sự cân bằng phải được tạo qua cơ chế đồng hoá và điều ứng để thích nghi Muốn quá trình điều ứng và đồng hóa diễn ra một cách nhanh chóng thì nhất định bản thân người học phải hoạt động tích cực

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Như vậy, xuất phát từ cơ sở triết học, từ động cơ trong tâm lí học sư phạm, từ lý thuyết "vùng phát triển gần nhất" của Vưgôtxki và lý thuyết "cân bằng" của J Piaget cho thấy việc tích cực hóa hoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học là hết sức cần thiết HS thông qua hoạt động của mình mà chiếm lĩnh kiến thức, hình thành và phát triển năng lực trí tuệ cũng như quan điểm đạo đức, thái độ của bản thân.

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Một số quan niệm của quá trình dạy học (QTDH):

 Theo thuyết hệ thống: QTDH với tư cách như một hệ thống, gồm có nhiều thành tố, trong đó GV và hoạt đông dạy, HS và hoạt đông học

là những thành tố cơ bản nhất

Không có hai thành tố đó, đặc biệt không có học sinh và hoạt động

học thì không thể có QTDH Trong mối quan hệ dạy – học trong

QTDH, GV đóng vai trò chủ đạo với tư cách là chủ thể tác động sư

phạm, HS không chỉ là đối tượng chịu sự tác động sư phạm đó mà

còn là chủ thể nhận thức, chủ thể của hoạt động học tập

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Chỉ khi nào là thực sự là chủ thể nhận thức thì học sinh mới tiếp thu một cách có ý thức và hiệu quả sự tác động sư phạm Vai trò chủ thể nhận thức đòi hỏ học sinh phải tự giác, tích cực, độc lập trong hoạt động học tập của mình

 Theo quan điểm của điều khiển học, ta có thể coi QTDH là một

hệ điều chỉnh Trong hệ đó GV là bộ phận điều chỉnh, HS là bộ

phận bị điều chỉnh nhưng đồng thời tự điều chỉnh

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Sự điều chỉnh và sự tự điều chỉnh dựa trên nguyên lý nền tảng của điều khiển học đó là liên hệ ngược, là sự thu nhận thông tin về mức độ phù hợp của hành động thực hiện so với hành động quy định Có hai loại liên hệ ngược: Liên hệ ngoài từ HS đến GV chủ yếu giúp cho sự điều chỉnh của GV và liên hệ trong ở bản thân HS chủ yếu giúp cho sự điều chỉnh của HS Các mối liên hệ ngược trong được tạo ra không chỉ thông qua việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập do GV tiến hành mà còn thông qua việc tự kiểm tra tự đánh giá của chính bản thân HS

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

Sự điều chỉnh, sự chỉ đạo của GV phải làm sao cho sự tự kiểm tra,

tự đánh giá đó hình thành và ngày càng phát triển ở HS để học tự điều chỉnh và hoc tập một cách tự giác, tích cực và độc lập, tức là làm cho học tập trở thành một hệ kín điều chỉnh với tính chất là một

hệ thứ cấp trong hệ dạy học, ở đó HS vừa là khách thể vừa là chủ thể của QTDH Vì vậy, QTDH dưới góc độ này là quá trình phát triển biện chứng, trong đó có sự thống nhất của sự điều chỉnh (dạy),

sự được điều chỉnh và sự tự điều chỉnh (học)

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

 Theo thuyết thông tin, QTDH bao gồm hai bộ phận là:

bộ phận xử lí và truyền thông tin (GV) và bộ phận thu nhận, xử lí, lưu trữ và vận dụng thông tin (HS) Trong quá trình đó, vấn đề rất cơ bản là làm sao khử được những thông tin, tín hiệu nhiễu khác nhau để đảm bảo cho truyền và nhận thông tin được thông suốt, đạt hiệu suất và hiệu quả cao.

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

2 1 1 TÂM LÍ HỌC & GIÁO DỤC HỌC

 Theo tư tưởng công nghệ, đã và đang được vận

dụng ngày càng sâu rộng vào lĩnh vực gáo dục Theo đó, QTDH được coi là một quá trình công nghệ đặc biệt.

2 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Lý luận dạy học chỉ ra rằng hoạt động nhận thức của HS trong quá trình dạy học là một hoạt động đặc thù Học sinh là đối tượng dạy học, nhưng cũng là chủ thể của hoạt động dạy học Vì vậy, hoạt động dạy học chỉ đem lại hiệu quả cao khi có sự tích cực của chính học sinh

Quan điểm hiện đại về dạy học hiện nay cho rằng: “Dạy học bằng hoạt động thông qua hoạt động của học sinh để học sinh tự lực, tích cực chiếm lĩnh kiến thức” Việc dạy học theo quan điểm trên là cơ sở để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh

2 1 2 LÍ LUẬN DẠY HỌC

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.1 Yêu cầu đổi mới mục tiêu giáo dục trong thời đại

hiện nay

- Sự phát triển KT-XH trong bối cảnh toàn cầu hóa đòi hỏi Ngành giáo dục phải thay đổi một cách toàn diện về mục tiêu, chương trình, nội dung và PPGD

- Nghị quyết lần thứ 4 BCH Trung ương Đảng khóa VII đã chỉ rõ

“cần phải đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học …Áp dụng phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”.

- Chỉ thị 15/1999/CT-Bộ giáo dục và đào tạo cũng đã nêu rõ yêu cầu của dạy học hiện nay là: “Phải đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tính chủ động sáng tạo, năng lực tự học, tự nghiên cứu của

HS, sinh viên ”.

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

- Luật giáo dục, điều 28 đã qui định “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của HS phù hợp với đặc điểm của lớp học, môn học; bồi dưỡng phương

pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho HS”

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.1 Yêu cầu đổi mới mục tiêu giáo dục trong thời đại

hiện nay

- Sự phát triển kinh tế xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa đòi hỏi

Ngành giáo dục phải thay đổi một cách toàn diện về mục tiêu,

chương trình, nội dung và PPGD

- Nghị quyết lần thứ 4 BCH Trung ương Đảng khóa VII đã chỉ rõ

“cần phải đổi mới phương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học …Áp dụng phương pháp dạy học hiện đại để bồi dưỡng cho HS năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết vấn đề”.

- Chỉ thị 15/1999/CT-Bộ giáo dục và đào tạo cũng đã nêu rõ yêu cầu của dạy học hiện nay là: “Phải đổi mới phương pháp dạy và học, phát huy tính chủ động sáng tạo, năng lực tự học, tự nghiên cứu của

HS, sinh viên ”.

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

- Luật giáo dục, điều 28 đã qui định “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của HS phù hợp với đặc điểm của lớp học, môn học; bồi dưỡng phương

pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui hứng thú học tập cho HS”

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.2 Nhu cầu phát triển và hội nhập của xã hội

- Quá trình hội nhập kinh tế toàn cầu đòi hỏi phải có nguồn nhân lực đáp

ứng được phẩm chất của người lao đông mới

- Giáo dục cung cấp cho họ những kiến thức, kỹ năng cần thiết, tôn

trọng nhu cầu của mọi người hay giáo dục không chỉ phục vụ số đông

mà còn phục vụ cho nhu cầu của số đông Điều đó có nghĩa là học sinh cần tích cực hóa hoạt động nhận thức để đáp ứng nhu cầu phát triển và hội nhập của xã hội

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.3 Thời đại bùng nổ thông tin

Khoa học phát triển mạnh mẽ kéo theo sự phát triển như vũ bão của công nghệ thông tin Việc sử dụng công nghệ thông tin khiến học sinh tiếp thu kiến thức và chia sẻ thông tin trong xã hội với tốc độ chóng mặt, mỗi học sinh có khả năng tìm kiếm thông tin và giải quyết vấn đề theo các cách khác nhau Nếu như dạy học không quan tâm đến tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh thì sẽ hạn chế khả năng tiếp thu của người học, người học hoàn toàn thụ động trong việc lĩnh hội kiến thức đồng thời cũng sẽ thụ động trước những thách thức khó khăn của cuộc sống

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

2.2.4 Thực trạng giáo dục hiện nay.

– Giáo viên vẫn dạy theo phương pháp truyền thống Học sinh tiếp thu kiến thức thụ động Giờ học còn mang nặng lý thuyết, chưa nhẹ nhàng và phong phú, sôi nổi

– Giáo viên mới chỉ truyền thụ kiến thức SGK theo các tiết học, việc hướng dẫn HS tự giác học tập còn ít Các kiến thức kỹ năng vận dụng của HS chưa nhiều HS chưa vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn

– HS còn chưa tự tin khi giao tiếp, tổ chức các hoạt động Các kỹ năng sống chưa được tích lũy và hoàn thiện

– Khả năng tự học còn hạn chế, việc tìm hiểu khám phá kiến thức còn ít nên việc lĩnh hội kiến thức đạt kết quả chưa cao

2.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN

- Mục đích của giáo dục là làm cho học sinh tự chủ, phát triển tối

đa trí thông minh, khả năng phán đoán, khả năng tư duy độc lập

và phản biện

- Đất nước phát triển đòi hỏi con người sáng tạo năng động

Chúng ta muốn hướng đến điều đó cần phải tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh Bản thân học sinh phải tích cực hóa.

- Nếu tích cực hóa sẽ đem đến những con người tích cực, những

con người tích cực này sẽ làm cho xã hội phát triển.

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học theo nhóm

3.2 Nguồn gốc và bản chất của phương pháp dạy học nhóm 3.3 Tổ chức dạy học theo phương pháp nhóm

3.3.1 Mô hình lí thuyết của phương pháp dạy học nhóm

3.3.2 Đặc điểm của dạy học theo

nhóm3.3.3 Hình thức tổ chức nhóm học tập

3.3.4 Quy trình dạy học theo phương pháp nhóm

3.3.5 Các lưu ý khi tổ chức dạy học theo phương pháp nhóm

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.4 Ý nghĩa của việc tổ chức dạy học theo phương pháp nhóm đối với quá trình đổi mới phương pháp dạy học ở trường trung học phổ thông

3.5 Thực trạng về vấn đề dạy học theo phương pháp nhóm ở

các trường trung học phổ thông hiện nay

3.5.2 Những thuận lợi và khó khăn của việc vận dụng phương pháp dạy học nhóm và sử dụng bài tập sáng tạo trong dạy học vật

lí hiện

3.5.1 Thực trạng

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học theo nhóm

Hiện nay, theo triết lí của lí luận dạy học, có nhiều định nghĩa khác nhau về dạy học theo nhóm như sau:

Theo tác giả Phan Trọng Ngọ: Thảo luận theo nhóm là phương

pháp trong đó nhóm lớp (lớp học) được phân chia thành nhóm nhỏ để tất cả các thành viên trong lớp đều được làm việc và thảo luận về một vấn đề cụ thể và đưa ra ý kiến chung của nhóm mình về vấn đề đó

[1].Tác giả Nguyễn Hữu Châu lại cho rằng: Học hợp tác là việc sử

dụng các nhóm nhỏ để học sinh làm việc cùng nhau nhằm tối đa

hoá kết quả học tập của bản thân mình cũng như người khác [2].

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học theo nhóm

Hay theo Đoàn Thị Bạch Phương: Hợp tác nhóm (trong quá trình

học tập) là một trong những hình thức cộng tác làm việc giữa các thành viên trong nhóm, để cùng nhau giải quyết một vài vấn đề nào đó (do giáo viên nêu ra hoặc do các thành viên trong nhóm đề xuất), từ đó tìm ra được hướng giải quyết của vấn đề đã nêu (dưới sự định hướng của giáo viên) [4].

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học theo nhóm

Từ những nhận định trên, theo quan điểm của chúng tôi, nếu vận dụng vào qui trình dạy học thì dạy học nhóm là một trong những hình thức tổ chức dạy học, trong đó học sinh của một lớp học được chia thành các nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, để cùng nhau trao đổi, thảo luận về một vấn đề nhận thức trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc Kết quả của từng nhóm sẽ được trình bày để thảo luận chung trước khi giáo viên đi đến kết luận cuối cùng

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.1 Khái niệm về phương pháp dạy học theo nhóm

Hiện nay, vẫn chứ có sự nhất quán trong việc sử dụng các thuật ngữ liên quan đến dạy học nhóm, chẳng hạn như “dạy học theo nhóm nhỏ”,

“phương pháp dạy học nhóm”, “ hình thức tổ chức dạy học nhóm” hay

“dạy học hợp tác”… Tuy nhiên, theo chúng tôi những thuật nghữ này không khác nhau về bản chất, nó đều thể hiện cách thức mà ở đó giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn các hoạt động học của học sinh trên

cơ sở phân chia nhiệm cụ nhận thức cho các nhóm học tập; các học sinh

ở mỗi nhóm học tập cùng nhau hoạt động, giải quyết vấn đề do giáo viên đặt ra, từ đó chiếm lĩnh tri thức mới

3 CƠ SỞ CỦA PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC NHÓM

3.2 Nguồn gốc và bản chất của phương pháp dạy học nhóm

Một trong những phương pháp dạy học tích cực đang được đa số

giáo viên phổ thông sử dụng hiện nay là phương pháp dạy học

nhóm Đó là vì phương pháp dạy học nhóm có những lợi ích và phù hợp với lí luận dạy học hiện đại Tuy nhiên, để sử dụng tốt phương pháp dạy học nhóm, cần hiểu rõ nguồn gốc và bản chất của nó dưới cách nhìn các lí thuyết của khoa học giáo dục, mà trước tiên cần

làm sáng tỏ bản chất của hoạt động học, hoạt động dạy