Lê nin không những là vị lãnh tụ vĩ đại của nước Nga mà còn là một danh nhân lớn của thế giới. Suốt cuộc đời ông đã sống và đấu tranh cho giai cấp vô sản, cho chủ nghĩa xã hội và ông đã để lại cho thế hệ sau nhiều di sản quý báu. Một trong số đó là lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Lý luận đó chẳng những có vị trí rất quan trọng trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô cũ mà còn có ý nghĩa rất to lớn đối với những nước hiện nay đang quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong đó có nước ta. Lý luận đó được Lê- nin trình bày trong hệ thống chính sách “Kinh tế mới” - NEP. Theo Lê nin đối với những nước có nền kinh tế tiểu nông như nước Nga - khi mà cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội chưa có- thì việc chuyển sang chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua một loạt những bước quá độ, cần phải: “ bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc đi xuyên qua chủ nghĩa tư bản nhà nước tiến lên chủ nghĩa xã hội ”; “ phải lợi dụng chủ nghĩa tư bản (nhất là bằng cách hướng nó vào con đường chủ nghĩa tư bản nhà nước) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, làm phương tiện, con đường, phương pháp, phương thức để tăng cường lực lượng sản xuất lên ”. Lý luận trên được ra đời vào những năm đầu tiên của thập kỷ 20 nhưng cho đến nay (dù đã trải qua gần 80 năm, lý luận đó vẫn còn nguyên giá trị) nhất là đối với thực tiễn nước ta. Hiện nay, nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội. Cơ sở vật chất kỹ thuật còn rất thấp kém, nền kinh tế lạc hậu, trì trệ. Bởi vậy, vấn đề cốt yếu đặt ra đối với nước ta là làm thế nào để đưa nền kinh tế đất nước phát triển, xây dựng thành công xã hội chủ nghĩa? Nghiên cứu lý luận về chủ nghĩa tư bản nhà nước của Lê- nin sẽ giúp chúng ta xác định được rõ phương tiện, con đường thực hiện mục đích trên.
Trang 1Lời nói đầu
Lê nin không những là vị lãnh tụ vĩ đại của nớc Nga mà còn là một danhnhân lớn của thế giới Suốt cuộc đời ông đã sống và đấu tranh cho giai cấp vôsản, cho chủ nghĩa xã hội và ông đã để lại cho thế hệ sau nhiều di sản quý báu.Một trong số đó là lý luận về chủ nghĩa t bản nhà nớc trong thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội Lý luận đó chẳng những có vị trí rất quan trọng trong quá trìnhxây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô cũ mà còn có ý nghĩa rất to lớn đối vớinhững nớc hiện nay đang quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong đó có nớc ta
Lý luận đó đợc Lê nin trình bày trong hệ thống chính sách “Kinh tế mới” NEP Theo Lê nin đối với những nớc có nền kinh tế tiểu nông nh nớc Nga - khi
-mà cơ sở vật chất kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội cha có- thì việc chuyển sang chủnghĩa xã hội tất yếu phải trải qua một loạt những bớc quá độ, cần phải: “ bắcnhững chiếc cầu nhỏ vững chắc đi xuyên qua chủ nghĩa t bản nhà nớc tiến lênchủ nghĩa xã hội ”; “ phải lợi dụng chủ nghĩa t bản (nhất là bằng cách hớng nóvào con đờng chủ nghĩa t bản nhà nớc) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sảnxuất và chủ nghĩa xã hội, làm phơng tiện, con đờng, phơng pháp, phơng thức đểtăng cờng lực lợng sản xuất lên ”
Lý luận trên đợc ra đời vào những năm đầu tiên của thập kỷ 20 nhng cho
đến nay (dù đã trải qua gần 80 năm, lý luận đó vẫn còn nguyên giá trị) nhất là
đối với thực tiễn nớc ta Hiện nay, nớc ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủnghĩa xã hội Cơ sở vật chất kỹ thuật còn rất thấp kém, nền kinh tế lạc hậu, trìtrệ Bởi vậy, vấn đề cốt yếu đặt ra đối với nớc ta là làm thế nào để đa nền kinh tế
đất nớc phát triển, xây dựng thành công xã hội chủ nghĩa? Nghiên cứu lý luận vềchủ nghĩa t bản nhà nớc của Lê- nin sẽ giúp chúng ta xác định đợc rõ phơng tiện,con đờng thực hiện mục đích trên Đó là chúng ta không thể xây dựng trực tiếpchủ nghĩa xã hội ở nớc ta đợc mà phải “ đi xuyên qua chủ nghĩa t bản nhà nớc ”,
sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc làm mắt xích trung gian dẫn tới chủ nghĩa xãhội
Hiện nay, theo đờng lối đổi mới của Đảng và Nhà nớc, nền kinh tế nớc ta lànền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trờng, có sựquản lý của nhà nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa Trong nền kinh tế nhiềuthành phần ấy, kinh tế t bản nhà nớc cũng đang hoạt động rất hiệu quả góp phần
đáng kề trong công cuộc xây dựng đất nớc, vững bớc đi lên chủ nghĩa xã hội Chính vì vậy, việc hiểu rõ lý luận của Lê nin về chủ nghĩa t bản nhà nớc làhết sức cần thiết và qua đó có thể vận dụng đúng đắn, sáng tạo và có hiệu quả cao
lý luận trên vào thực tiễn nớc ta Vì vậy, em viết đề tài này nhằm tìm hiểu xem:Thế nào là chủ nghĩa t bản nhà nớc, các hình thức của nó nh thế nào, quá trình vậndụng ở nớc Nga đã thu đợc những thành quả gì, và có áp dụng vào tình hình nớc ta
đợc không ? Nếu có, thì áp dụng nh thế nào cho có hiệu quả ?
Trang 2Dới giác độ nghiên cứu là một sinh viên nên còn nhiều mặt hạn chế, dù đã
cố gắng rất nhiều song chắc hẳn bài viết có nhiều sai sót, em rất mong nhận đợc
sự góp ý, chỉ bảo của các thầy cô
Em xin chân thành cảm ơn !
Sinh viên thực hiện
Phạm Thị Hải Anh
Lớp: Công nghiệp 41B Khoa: QTKDCN & XDCB
Khoá 41.
Trang 3I Lý luận của Lê nin về chủ nghĩa t bản nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
1 Chính sách Kinh tế mới - NEP và sự cần thiết vận dụng chủ nghĩa t“ ”
bản nhà nớc.
1.1 Chính sách Kinh tế mới “ ”
1.1.1 Hoàn cảnh ra đời của chính sách Kinh tế mới “ ”
1.1.1.1 Chính sách Kinh tế cộng sản thời chiến “ ”
Sau thắng lợi của cuộc Cách mạng tháng Mời Nga vĩ đại, nớc xã hội chủnghĩa đầu tiên trên thế giới ra đời Cách mạng Xô Viết tranh thủ giải quyếtnhững vấn đề cấp bách, củng cố chính quyền của giai cấp vô sản, đặt nền móngcho việc xây dựng nền kinh tế xã hội chủ nghĩa
Đầu năm 1918, Lê nin đã đề ra kế hoạch khôi phục lại nền kinh tế và kếhoạch phát triển kinh tế trong thời gian trớc mắt - kế hoạch xây dựng chủ nghĩaxã hội Nhng đến năm 1918, kế hoạch của Lê nin phải hoãn lại vì nớc Nga phải
đơng đầu với một hoàn cảnh vô cùng khó khăn: đó là có nội chiến và can thiệp.Cuộc nội chiến ở Nga là cuộc đấu tranh của nhân dân lao động chống lại sựnổi dậy của bọn địa chủ, t sản phản động mong tìm lại “ thiên đờng đã mất ”.Lợi dụng tình hình ấy 14 nớc đế quốc do Anh, Pháp cầm đầu đã tìm mọi cáchcan thiệp vũ trang để bóp chết nhà nớc Xô Viết còn non trẻ Cuộc nội chiến vàcan thiệp của nớc ngoài đã làm cho nớc Nga khó khăn càng thêm khó khănchồng chất
Để đối phó với tình hình đó, Lê nin đã nêu ra khẩu hiệu “ Tất cả cho tiêudiệt kẻ thù ” và thi hành chính sách “ Kinh tế cộng sản thời chiến”
Chính sách “ Kinh tế cộng sản thời chiến ” gồm các nội dung chính sau đây:Trng thu lơng thực thừa của nông dân, Nhà nớc độc quyền mua bán lúa mì
để cung cấp cho thành thị và quân đội
Nhà nớc kiểm soát việc sản xuất và phân phối sản phẩm không những đốivới đại công nghiệp mà cả trung và tiểu công nghiệp
Quốc hữu hoá cả những xí nghiệp vừa và nhỏ, có từ 5 công nhân trở lên(nếu có động cơ) và 10 công nhân trở lên nếu không có động cơ
Cầm buôn bán trao đổi sản phẩm trên thị trờng, nhất là lúa mì, thực hiệnchế độ tem phiếu, trực tiếp phân phối sản phẩm cho ngời tiêu dùng, xoá bỏ Ngânhàng Nhà nớc
Đặt chế độ lao động cỡng bức với nguyên tắc: “ Không làm thì không có ăn”.Kết quả của chính sách “ Kinh tế cộng sản thời chiến ”
Chính sách “ Kinh tế cộng sản thời chiến ” đã cho phép sử dụng nhiều nhấttất cả các nguồn vật lực và hớng sự hoạt động của nhân dân vào phục vụ choquân đội Việc trng thu lơng thực đã đảm bảo cung cấp đủ lơng thực cho quân
đội và cứu nhân dân lao động tại các trung tâm công nghiệp khỏi nạn đói Với
Trang 4chính sách “ Kinh tế cộng sản thời chiến ” và sự nỗ lực của toàn nhân dân, nớcNga đã giành đợc những thắng lợi to lớn Kết quả quan trọng nhất trong giai
đoạn anh hùng này là nớc Xô Viết trẻ tuổi đã chiến thắng bọn can thiệp và bọnBạch vệ Đây không chỉ là chiến thắng của quân đội Hồng quân anh hùng màcòn là chiến thắng của hàng triêụ lao động ở hậu phơng Xô Viết Chiến thắng ấy
đã kết thúc những năm tháng chiến tranh, từ đây nớc Nga bớc vào thời kỳ xâydựng trong hoà bình
1.1.1.2 Bớc chuyển từ chiến tranh sang hoà bình, hoàn cảnh ra đời của chính sách Kinh tế mới “ ”
Năm 1920, chiến tranh kết thúc, nớc Nga chuyển sang thời kỳ kiến thiếttrong hoà bình Nớc Nga đã tiến hành công cuộc xây dựng đất nớc trong những
điều kiện vô cùng khó khăn
Về tình hình quốc tế: Giai cấp t sản quốc tế vẫn cha chịu từ bỏ dã tâm tiêu diệtchế độ Xô Viết Chúng vẫn muốn bóp chêt nhà nớc Xô Viết về mặt kinh tế Bởivậy, nớc Nga phải tự lực, tự cờng trong công cuộc xây dựng kinh tế
Về tình hình trong nớc: Tình trạng vô cùng bi đát: 4 năm chiến tranh đếquốc, 3 năm nội chiến và can thiệp vũ trang của nớc ngoài đã tàn phá toàn bộnền kinh tế quốc dân Lúc này trình độ nền kinh tế chỉ tơng đơng trình độ nềnkinh tế nớc Nga quân chủ đầu thế kỷ XIX
Về công nghiệp: Bị tổn thất lớn nhất, đặc biệt là đại công nghiệp So vớinăm 1913, sản xuất đại công nghiệp giảm xuống chỉ còn 1/7 (12,8%) Nhiềunhà máy thuộc hạng lớn nhất ngừng hoạt động nh: Cơ- ma - ra - tốc, E-ca- t ê- ri-nô-slap, A- lếch - xăng- đơ- rôp, Ma - ri- u- ponski, Ta- gan - rốc, Tổng sốcông nhân giảm đi một nửa Nếu năm 1913 là 2 triệu 400 ngàn ngời thì năm
1920 chỉ còn 1 triệu 270 ngàn ngời Năng suất lao động giảm sút
Về nông nghiệp: Mất mùa, hạn hán liên tục xảy ra làm năng suất, sản lợnggiảm sút Năm 1920 sản lợng nông nghiệp nớc Nga chỉ bằng một nửa so với năm
1913 Nớc Nga có nguy cơ lâm vào một nạn đói trầm trọng
Về giao thông vận tải: Bị tàn phá nghiêm trọng; 61% số đầu máy và 28% sốtoa xe bị phá cùng với 4000 chiếc cầu và các ga, các kho tàng So với trớc chiếntranh, khối lợng vận chuyển năm 1920 chỉ còn 20 % không tính đến khối lợngvận chuyển của quốc phòng và nhu cầu của bản thân ngành đờng sắt là 12 %
Về tài chính tín dụng: Lâm vào tình trạng rối loạn Năm 1918, bội chi ngânsách 81 tỷ rúp Năm 1921, con số bội chi lên tới 21.937 tỷ rúp Nếu năm 1914,mức bảo đảm vàng cho khối lợng tiền tệ trong lu thông là 98,2% thì năm 1917chỉ còn 6,8%
Nh vậy, nền kinh tế nớc Nga đã lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng
và toàn diện Lê nin đã ví nền kinh tế nớc Nga lúc này nh một ngời bị đánh thập
tử nhất sinh chỉ có thể đi lại bằng đôi nạng
Trong những năm nội chiến và nớc ngoài vũ trang can thiệp, nhân dân vuilòng chịu đựng khó khăn gian khổ, vui lòng thực hiện chính sách “ Kinh tế cộngsản thời chiến ”, vui lòng chịu đựng cảnh trng thu lơng thực và sự thiếu thốn gắt
Trang 5gao về những nhu yếu phẩm cần thiết Nhân dân nhận thức đợc rằng toàn quốccần phải dốc sức ra để đè bẹp bọn can thiệp và bọn Bạch vệ, tức là kẻ thù chungcủa gian cấp công nhân và nhân dân lao động Nhng khi cuộc chiến tranh kếtthúc, chính sách “ Kinh tế cộng sản thời chiến ” đã làm xong nhiệm vụ bất đắc
dĩ của mình, giờ đây không cho phép dẫn nó đi xa hơn nữa vì trong các tầng lớpnhân dân bắt đầu có sự bất mãn Khối liên minh công nông có nguy cơ bị tan vỡ
ở nhiều nơi, sự bất mãn của nông dân đã bị các thế lực phản cách mạngtrong nớc lợi dụng để tổ chức những cuộc phiến loạn công khai chống lại chínhquyền Xô Viết Mùa hè năm 1920, phiến loạn ở Tam - bốp và Vô - nô - xe - gô
Đầu năm 1921, phiến loạn nổ ra ở nhiều nơi thuộc Xi- bê - ri và tiêu biểu nhất làcuộc bạo loạn ở Cron- Xtat gần Lê- nin- grát Vì vậy, cần thiết phải trở lại nhữngquan hệ kinh tế khách quan giữa công nghiệp và nông nghiệp, giữa thành thị vànông thôn Do những yêu cầu đó, Đại hội X của Đảng Cộng sản Bôn - sê - víchNga họp từ 8 đến 16/3/1921 đã chủ trơng thay chính sách “Kinh tế cộng sản thờichiến” bằng chính sách “ Kinh tế mới ”
1.1.2 Nội dung của chính sách Kinh tế mới “ ”
Chính sách “ Kinh tế mới ” - NEP bao gồm những nội dung chính sau đây:Bãi bỏ chế độ trng thu lơng thực thừa, thay vào đó là thuế lơng thực
Những xí nghiệp nhỏ trớc đây bị quốc hữu hoá, nay cho t nhân thuê haymua lại để kinh doanh tự do (chủ yếu là xí nghiệp sản xuất hay hàng tiêu dùng) Cho phép mở rộng trao đổi hàng hoá giữa thành thị và nông thôn, giữa côngnghiệp và nông nghiệp, cho thơng nhân đợc tự do hoạt động (chủ yếu trong lĩnhvực bán lẻ) để góp phần khôi phục kinh tế, củng cố lại lu thông tiền tệ trong nớc.Thực hiện chế độ hạch toán kinh doanh trong các xí nghiệp quốc doanh.Thực chất của chính sách “ Kinh tế mới ” - NEP là tăng cờng cơ sở kinh tếcủa liên minh chặt chẽ giữa giai cấp công nhân và nông dân, liên minh này lànguyên tắc tối cao của chuyên chính vô sản, là cơ sở của chính quyền Xô Viết,
là điều kiện quan trọng nhất để xây dựng thắng lợi chủ nghĩa xã hội NEP thiếtlập mối quan hệ đúng đắn giữa công nghiệp xã hội chủ nghĩa với kinh tế sảnxuất hàng hoá nhỏ của nông dân thông qua thông qua việc sử dụng rộng rãi quan
hệ hàng hoá - tiền tệ dới sự kiểm soát của nhà nớc để phát triển lực lợng sảnxuất; đồng thời, NEP cho phép phát triển và hớng kinh tế t bản vàp con đờng chủnghĩa t bản nhà nớc khi những đỉnh cao của nền kinh tế vẫn nằm trong tay nhà n-
ớc để phát triển công nghiệp hoá
Qua nội dung của chính sách “ Kinh tế mới ”, ta có thể thấy tinh thần chínhcủa chính sách “ Kinh tế mới ” - NEP là không thể xây dựng trực tiếp chủ nghĩaxã hội trong điều kiện kinh tế lạc hậu mà cần phải quay về với con đờng tiến hoá
tự nhiên của nền kinh tế xã hội Theo Lê nin, chủ nghĩa t bản nhà nớc là mộthình thức kinh tế của con đờng quá độ lên chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa t bản nhànớc là con đờng một nớc lạc hậu phải đi qua để tới chủ nghĩa xã hội
Lê nin cho rằng từ một nền kinh tế lạc hậu, chủ nghĩa t bản cha phát triểnbao nhiêu thì nội dung tiến hoá tất yếu là phát triển kinh tế hàng hoá thực hiện
Trang 6trao đổi tự do, hình thành thị trờng và phát triển chủ nghĩa t bản “ nh một tất yếukhông thể tránh khỏi ”, là nấc thang trong sự tiến hoá của kinh tế Chủ nghĩa tbản là “ xấu so với chủ nghĩa xã hội ” nhng lại là tốt, là tiến bộ hơn so với thờitrung cổ, với nền sản xuất nhỏ, với chủ nghĩa quan liêu Do đó, trong cuộc xâydựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa t bản sẽ là mắt xích, là phơng thức để pháttriển lực lợng sản xuất, và nhờ đó dẫn tới những cơ sở cho sự thắng lợi của chủnghĩa xã hội Nh vậy, nếu trong con đờng tuần tự, chủ nghĩa t bản hay đúng ra lànhững quan hệ t bản sẽ dẫn tới xã hội t bản, thì ở đây, chúng chỉ là khâu trunggian để xác lập chủ nghĩa xã hội.
Có thể nói chủ nghĩa t bản nhà nớc là khâu then chốt nhất trong chính sách
“ Kinh tế mới ” - NEP Với chủ nghĩa t bản nhà nớc, Lê nin đã tìm ra đợc “ cáikhâu quyết định để nối tất cả chuỗi tiến hoá trong lịch sử thành một cơ cấuchung, thành một cơ chế vận hành của một nền kinh tế quá độ ở đây quá trìnhtiến hoá lại là một quá trình lịch sử tự nhiên đợc rút ngắn lại ” Trong đó, nguyêntắc kinh tế hàng hoá là cơ sở chung, trên đó mọi thành phần kinh tế hoạt động.Chủ nghĩa t bản là nấc thang phát triển cao của kinh tế hàng hoá, bởi vậy, trongkinh tế hàng hoá phát triển, các thành phần kinh tế đều có tính t bản còn chủnghĩa t bản nhà nớc là nấc thang phát triển cao của chủ nghĩa t bản, đến lợtmình, chủ nghĩa t bản nhà nớc lại biểu hiện ra là một trình độ phát triển cao, làhình thái phát triển của xã hội hoá hoạt động kinh tế Nh vậy, chủ nghĩa t bảnnhà nớc là hình thái hội tụ tất cả các thành phần kinh tế trong một hình tháichung, một cơ cấu chung Có thể nói, chủ nghĩa t bản nhà nớc là một hình thứckinh tế của con đờng quá độ lên chủ nghĩa xã hội, là con đờng tién hoá lịch sử -
tự nhiên đợc rút ngắn đối với những nớc lạc hậu chuyển lên chủ nghĩa xã hội.Chính sách “ Kinh tế mới ” đã tạo điều kiện phát triển lực lợng sản xuất ởcả thành thị lẫn nông thôn vì nó đáp ứng đợc yêu cầu của quy luật kinh tế củanền sản xuất xã hội chủ nghĩa còn mang tính chất hàng hoá và có nhiều thànhphần, trong đó có vấn đề sử dụng quan hệ hàng hoá tiền tệ và việc sử dụng thànhphần kinh tế t bản nhà nớc và t nhân Ngoài ra, trong lý luận và thực tiễn hoạt
động chính sách này đã nêu và thể hiện quan điểm mới về con đờng và các bớc
đi của thời kỳ quá độ Đây không chỉ là sách lợc có tính chất bắt buộc để giảiquyết tình trạng khủng hoảng ở Nga mà còn là đờng lối chiến lợc của thời kỳ quá
độ đi lên chủ nghĩa xã hội, đặc biệt là lý luận của Lê nin về chủ nghĩa t bản nhànớc
1.2 Sự cần thiết phải sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc trong thời kỳ quá
độ đi lên chủ nghĩa xã hội.
1.2.1 Quan niệm của Lê nin về chủ nghĩa t bản nhà n ớc
Trớc khi nghiên cứu tính tất yếu của việc sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớctrong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nớc Nga, chúng ta cần nghiên cứuquan niệm của Lê nin về chủ nghĩa t bản nhà nớc
Chủ nghĩa t bản nhà nớc, bản thân khái niệm này đã nói rõ nguồn gốc lịch
sử của nó gắn với một giai đoạn phát triển nhất định của chủ nghĩa t bản, với chủnghĩa t bản
Trang 7Chủ nghĩa t bản nhà nớc trong điều kiện chuyên chính t sản là hình thứcbiến dạng của sở hữu t bản chủ nghĩa Mặc dù đó là quyền sở hữu của nhà nớc,nhng hình thức sở hữu này không làm thay đổi bản chất chế độ t bản chủ nghĩa,vì nó vẫn dựa trên cơ sở chế độ t hữu về t liệu sản xuất, còn bản thân nhà nớc thìnằm trong tay bọn trùm t bản kếch xù
Khi giai cấp công nhân lãnh đạo nhân dân giành đợc chính quyền và thiếtlập một Nhà nớc của dân, do dân, vì dân cũng xuất hiện một kiểu chủ nghĩa tbản nhà nớc cha hề có trong lịch sử - chủ nghĩa t bản nhà nớc trong nhà nớcchuyên chính vô sản Đây là một khái niệm hoàn toàn mới mà trớc Lê nin chatừng có ai (kể cả Mac) đề cập đến khái niệm này
Theo quan niệm của Lê nin, có thể hiểu chủ nghĩa t bản nhà nớc theo nghĩarộng và hẹp nh nhau:
Chủ nghĩa t bản nhà nớc là chủ nghĩa t bản do nhà nớc “ kiểm soát và điềutiết ” sự phát triển, vấn đề khác nhau chỉ là ở chỗ sự kiểm soát và điều tiết ấynhằm mục đích gì, có lợi cho ai, trong giới hạn nào, bằng phơng pháp gì và cókhả năng kiểm soát, điều tiết đạt đến mức độ nào
Chủ nghĩa t bản nhà nớc là chính quyền nhà nớc trực tiếp khống chế những
xí nghiệp t bản chủ nghĩa này hay xí nghiệp t bản chủ nghĩa khác Sự khống chếtrực tiếp ấy đạt đến mức độ nào trong thực tế sẽ quyết định trình độ và hình thứckhác nhau của chủ nghĩa t bản nhà nớc
Toàn bộ vấn đề là phải hiểu rõ với điều kiện nào thì phải phát triển chủnghĩa t bản và nhà nớc là của ai Cũng từ đây mà ta hiểu đợc tính chất “ đặc biệt
”, “ không thông thờng ” của chủ nghĩa t bản nhà nớc trong tay nhân dân dới sựlãnh đạo của Đảng Cộng sản
Trớc hết, Lê nin đã khẳng định ngay “ Chủ nghĩa t bản nhà nớc ở trong mộtnớc mà chính quyền thuộc về t bản và chủ nghĩa t bản nhà nớc ở trong một nớcvô sản là hai khái niệm khác nhau ” Lê nin cho rằng chủ nghĩa t bản nhà nớc dớichế độ t bản nhà nớc là chủ nghĩa t bản nhà nớc thông thờng, còn chủ nghĩa tbản nhà nớc dới chế độ cộng sản là chủ nghĩa t bản nhà nớc đặc biệt Chúngphân biệt nhau bởi hai tính chất sau đây:
Thứ nhất, ở tính chất giai cấp của nhà nớc: “ Chủ nghĩa t bản nhà nớc củachúng tôi khác về căn bản so với chủ nghĩa t bản nhà nớc ở những nớc có chínhphủ t sản, sự khác biệt đó chính là ở chỗ nhà nớc của chúng tôi không phải đạidiện cho giai cấp t sản mà là đại diện cho giai cấp vô sản ”
Thứ hai, đó là sự khác biệt về tính chất xã hội của chế độ sở hữu về t liệusản xuất: “ chủ nghĩa t bản nhà nớc của chúng tôi chẳng những nắm ruộng đất
mà còn nắm những bộ phận quan trọng nhất của công nghiệp nữa ”
Từ sự phân biệt đó, Lê nin đã luận giải rằng: “ Hiện nay, thực hiện chủnghĩa t bản nhà nớc có nghĩa là thực hiện chế độ kiểm kê và kiểm soát mà trớc
đây giai cấp t sản đã thực hiện ”, và rằng “ chủ nghĩa t bản nhà nớc là cái gì cótính chất tập trung, đợc tính toán, đợc kiểm soát và đợc xã hội hoá”
Trang 8Về mặt chính trị, Lê nin cũng khẳng định chủ nghĩa t bản nhà nớc là “không đáng sợ, không thay đổi đợc gì có tính chất căn bản trong chế độ xã hộicủa nớc Nga Xô Viết ” và “ chủ nghĩa t bản nhà nớc là một hình thức mới của
đấu tranh giai cấp chứ không phải là hoà bình giai cấp ”
Khái niệm về chủ nghĩa t bản nhà nớc dới chế độ cộng sản là một khái niệmhoàn toàn mới mẻ, do Lê nin lần đầu tiên đa ra Trớc Lê nin không có một quyểnsách nào viết một dòng về khái niệm này, kể cả Mác Nhng cả trong lý luận vàthực tiễn nớc Nga thời kỳ đó đã chứng minh đó là một quan điểm hoàn toàn
đúng đắn Từ quan niệm đúng đắn đó, Lê nin đã chỉ rõ tính tất yếu phải sử dụngchủ nghĩa t bản nhà nớc trong thực tiễn nớc Nga lúc bấy giờ
1.2.2 Sự cần thiết vận dụng chủ nghĩa t bản nhà n ớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Theo Lê nin, sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc ở nớc Nga lúc bấy giờ là mộttất yếu vì những lý do sau:
Thứ nhất, xuất phát từ thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Nga lúc bấygiờ, Lê nin đã nhận thức đợc rằng không thể trực tiếp xây dựng chủ nghĩa xã hội
ở một nớc tiểu nông nh nớc Nga; không thể chỉ đơn thuần dựa vào nhiệt tìnhcách mạng và những biện pháp trực tiếp của nhà nớc vô sản để tổ chức sản xuất
và phân phối sản phẩm theo kiều cộng sản chủ nghĩa Lê nin cho rằng: “ Trongmột nớc tiểu nông, trớc hết các đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vữngchắc, đi xuyên qua chủ nghĩa t bản nhà nớc, tiến lên chủ nghĩa xã hội “ Nh vậyviệc sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc là một chủ trơng đúng đắn phù hợp Đâykhông phải là sự quay về chủ nghĩa t bản mà là một bớc lùi chiến lợc, là sự trởlại con đờng phát triển hợp quy luật của nền kinh tế
Thứ hai, do việc chấp nhận các quan hệ thị trờng trong chính sách “Kinh tếmới ”, nên sự tồn tại của chủ nghĩa t bản nhà nớc là một tất yếu Lê nin cho rằng
đối với giai cấp vô sản thực hiện quyền chuyên chính của mình ở một nớc tiểunông thì chính sách đúng đắn phải là lấy sản phẩm công nghiệp để trao đổi vớisản phẩm nông nghiệp của nông dân Vì vậy cần phải thay thế chế độ trng thu l-
ơng thực thừa bằng chế độ thuế lơng thực Nh vậy, phần lơng thực sau khi nộpthuế sẽ thuộc về ngời nông dân và ngời nông dân có thể tự do trao đổi nó trên thịtrờng Mà tự do trao đổi, “ tự do buôn bán có nghĩa là có sự phát triển của chủnghĩa t bản ” Nhng “ đối với chúng ta chủ nghĩa t bản ấy không đáng sợ ” Làm
nh thế chúng ta sẽ cải thiện đợc nền kinh tế nông dân mà chúng ta đang cần phảicải thiện, vì vậy chúng ta phải lợi dụng chủ nghĩa t bản ấy (nhất là bằng cách h-ớng nó vào con đờng chủ nghĩa t bản nhà nớc) Nh vâỵ, sự tồn tại của chủ nghĩa
t bản nhà nớc vừa là một tất yếu vừa làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sảnxuất và nền sản xuất xã hội chủ nghĩa Sự phát triển của chủ nghĩa t bản nhà nớctrong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội không có mục đích tự thân mà là ph-
ơng tiện, con đờng, biện pháp để biến các xí nghiệp t bản chủ nghĩa thành các xínghiệp xã hội chủ nghĩa, là phơng thức để tăng lực lợng sản xuất lên Lê nin chorằng điều đó “ sẽ đa chúng ta đến chủ nghĩa xã hội bằng con đờng chắc chắnnhất ”
Trang 9Thứ ba, sự tồn tại của chủ nghĩa t bản nhà nớc nảy sinh từ chính nhu cầunội tại của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Để hoàn thành sứ mạng đó,nhà nớc vô sản cần có vốn, kỹ thuật, công nghệ, kinh nghiệm tổ chức, quản lýcùng các quan hệ sản xuất kinh tế xã hội hoá Tất cả những yếu tố đó, nhữngthành tựu mà nhân loại tích luỹ đợc chỉ có thể tìm thấy ở các nớc t bản chủ nghĩaphát triển Bởi vậy, tất yếu phải có sự kết hợp với các nhà t bản trong và ngoài n-
ớc, tất yếu phải có sự hợp tác cùng nhau xây dựng nền kinh tế quốc dân Về vấn
đề này, Lê nin cho rằng, để có đợc tri thức và kinh nghiệm tổ chức, quản lý kinh
tế trên qui mô toàn quốc, giai cấp vô sản phải học tập kinh nghiệm của các nhà tsản dẫu có phải trả học phí đắt cho họ Ngời khẳng định rằng, việc sử dụng cácnhà t bản trong quản lý kinh tế là điều cần thiết để “ khắc phục tình trạnh hỗn
độn, tình trạng suy sụp về kinh tế và hiện tợng lỏng lẻo trong quản lý kinh tế ”.Theo Lê nin chừng nào mà giai cấp công nhân học đợc cách sắp đặt lại sản xuấtvới qui mô lớn thì khi ấy tất cả những con chủ bài đều nằm trong tay công nhân
và sẽ bảo đảm cho sự thành công của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Bêncạnh việc học tập quản lý và kinh nghiệm tổ chức, thông qua chủ nghĩa t bản nhànớc, nớc Nga sẽ huy động đợc vốn, kỹ thuật tiên tiến của nớc ngoài để phát triểnsản xuất, nhất là trong điều kiện nớc Nga vừa bị chiến tranh tàn phá nặng nề, cơ
sở vật chất kỹ thuật lạc hậu Nh vậy, bằng cách sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớcvới những u việt của nó về vốn, khoa học công nghệ, trình độ quản lý nớc Nga
sẽ có điều kiện để nhanh chóng phát triển kinh tế, xây dựng cơ sở vật chất chochủ nghĩa xã hội, thực hiện thành công quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội
Từ tất cả những lý do trên ta có thể khẳng định rằng sự tồn tại của chủnghĩa t bản nhà nớc là một tất yếu khách quan Vì vậy, kinh tế t bản nhà nớc đãtồn tại nh một thành phần kinh tế độc lập trong năm thành phần kinh tế của nớcNga lúc bấy giờ Hơn thế nữa, chủ nghĩa t bản nhà nớc còn có vai trò rất to lớntrong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nớc Nga lúc bấy giờ
2 Vai trò của chủ nghĩa t bản nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.
Lý luận của Lê nin và cả thực tiễn nớc Nga lúc bấy giờ đều khẳng định vaitrò to lớn của chủ nghĩa t bản nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.Chủ nghĩa t bản nhà nớc không chỉ là một thành phần kinh tế trong kết cấu củanền kinh tế quá độ, mà còn là “ sách lợc ” của nhà nớc vô sản, là “ con đờng ” đểthực hiện sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong một nớc tiểu sản xuất chiếm uthế
Trớc hết, sự phát triển của chủ nghĩa t bản nhà nớc do nhà nớc vô sản điềutiết và kiểm soát có thể đẩy nhanh sự phát triển ngay tức khắc của lực lợng sảnxuất ở cả trong nông nghiệp và công nghiệp
Nhờ việc tăng nhanh lực lợng sản xuất trong nông nghiệp mà ổn định xãhội, thoát ra khỏi khủng hoảng, thoát ra khỏi tình cảnh “ giảm sút tín nhiệm củanông dân với chính quyền Xô Viết ”
Trong công nghiệp, nhờ sự “ du nhập ” chủ nghĩa t bản từ bên ngoài màtăng nhanh lực lợng sản xuất Trong nớc có xí nghiệp, hầm mỏ, khu rừng nhng
Trang 10do thiếu máy móc, lơng thực, phơng tiện vận tải, cho nên không thể khai thác
đ-ợc Vì thế mà thành phần t hữu tăng lên về mọi mặt, kinh tế nông dân ở vùngxung quanh bị suy yếu, các lực lợng sản xuất nông nghiệp bị lung lay Nếu “ dunhập ” đợc chủ nghĩa t bản thì sẽ cải thiện đợc nhanh chóng tình trạng sản xuất,
đời sống của công nhân và nông dân, nền đại công nghiệp Xô Viết sẽ đợc khôiphục Nhng muốn du nhập đợc chủ nghĩa t bản từ bên ngoài vào thì phải sử dụngchủ nghĩa t bản nhà nớc
Nh vậy, có thể nói, chủ nghĩa t bản nhà nớc có vai trò rất quan trọng trongviệc thúc đẩy sự phát triển của lực lợng sản xuất, góp phần phát triển nôngnghiệp, công nghiệp và cải thiện đời sống của nhân dân
Thứ hai, chủ nghĩa t bản nhà nớc là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏlại, khắc phục tình trạng phân tán và đấu tranh chống tính tự phát tiểu t bản và tbản chủ nghĩa Nền kinh tế của nớc Nga sau chiến tranh bị tàn phá nặng nề, côngnghiệp lớn cha đợc khôi phục, các cơ sở kinh tế nhỏ không nhận đợc sự giúp đỡ
hỗ trợ của công nghiệp lớn, chúng không bị sức hút nào cả, nên kinh tế nhỏ vẫntồn tại độc lập trong chủ nghĩa xã hội Trong điều kiện ấy, chủ nghĩa t bản nhànớc sẽ là sự liên hợp nền sản xuất nhỏ lại, bởi vì chủ nghĩa t bản là xu hớng và làkết quả phát triển, tự phát của nền sản xuất nhỏ Nếu phát triển đợc chủ nghĩa tbản nhà nớc thì chính quyền Xô Viết sẽ tăng cờng đợc nền đại sản xuất đối lậpvới nền tiểu sản xuất, nền sản xuất tiên tiến đối lập với nền sản xuất lạc hậu, nềnsản xuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủ công, tăng thêm sản phẩm thu đ-
ợc từ đại công nghiệp, củng cố những quan hệ kinh tế do Nhà nớc điều chỉnh,
đối lập với những quan hệ kinh tế tiểu t sản vô chính phủ Chủ nghĩa t bản nhà
n-ớc, vì lẽ ấy, trở thành công cụ để “ đấu tranh chống tính tự phát t bản chủ nghĩa
”, “ chống tệ đầu cơ ” - đợc coi là kẻ thù chính của chủ nghĩa xã hội ở những nớctiểu nông tiến lên chủ nghĩa xã hộị
Nh vậy, có thể nói chủ nghĩa t bản nhà nớc là “ một bớc tiến lớn ”, nhờ nó
mà chiến thắng đợc tình trạng hỗn độn, tình trạng suy sụp về kinh tế, khắc phục
đợc tình trạng sản xuất nhỏ phân tán cũng nh đấu tranh chống đợc tính tự pháttiểu t sản Nếu sử dụng tốt chủ nghĩa t bản nhà nớc thì “ tất cả các con át chủ bài
đều nằm trong tay giai cấp công nhân và sẽ đảm bảo chủ nghĩa xã hội đợc củng
cố ” Và chủ nghĩa t bản nhà nớc sẽ đa nớc Nga đến chủ nghĩa xãhội bằng con ờng chắc chắn nhất
đ-Thứ ba, chủ nghĩa t bản nhà nớc còn đợc xem là công cụ đấu tranh chốngchủ nghĩa quan liêu và những lệch lạc quan liêu chủ nghĩa Lê nin đã phân tích
rõ nguồn gốc kinh tế của chủ nghĩa quan liêu ở nớc Nga: ấy là tình trạng riêng
rẽ, tình trạng phân tán của những ngời sản xuất nhỏ, cảnh khốn cùng của họ, tìnhtrạng không có đờng sá, nạn mù chữ, tình trạng không có sự trao đổi giữa côngnghiệp và nông nghiệp, tình trạng thiếu sự liên hệ và tác động qua lại giữa côngnghiệp và nông nghiệp Bằng việc sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc, nớc Nga sẽkhắc phục đợc các tình trạng trên, nhờ đó mà có thể đấu tranh chống lại chủnghĩa quan liêu
Thứ t, thông qua chủ nghĩa t bản nhà nớc mà giai cấp công nhân có thể họctập đợc cách quản lý một nền sản xuất lớn, tổ chức một nền sản xuất lớn Đồng
Trang 11thời, thông qua các hình thức của chủ nghĩa t bản nhà nớc mà các kỹ thuật côngnghệ tiên tiến của các nớc phát triển cũng đợc “ du nhập ” vào nớc Nga Nhờ đó,nớc Nga có thể xây dựng tốt một cơ sở cho nền đại sản xuất của chính quyền XôViết.
Thứ năm, chủ nghĩa t bản nhà nớc còn góp phần phát triển giai cấp côngnhân Nếu chủ nghĩa t bản đợc lợi thế, thì sản xuất công nghiệp cũng sẽ tăng lên
và giai cấp vô sản cũng theo đó mà lớn nhanh lên
Có thể nói, chủ nghĩa t bản nhà nớc có vai trò rất to lớn trong thời kỳ quá
độ đi lên chủ nghĩa xã hội không chỉ với nớc Nga lúc bấy giờ mà cả với những
n-ớc đang quá độ lên chủ nghĩa xã hội trong giai đoạn hiện nay, trong đó có nn-ớcta
3 Các hình thức của chủ nghĩa t bản nhà nớc.
3.1 Xí nghiệp tô nhợng.
Lê nin quan niệm tô nhợng là một giao kèo, một sự liên kết liên minh giữachính quyền nhà nớc Xô Viết với chủ nghĩa t bản nhà nớc, chống lại chế độ tựphát triển t hữu
Tô nhợng dựa trên cơ sở đại công nghiệp cơ khí hoá, trong mỗi hợp đồngchỉ quan hệ với duy nhất một nhà t bản, một tổ chức độc quyền Nó đợc chophép và bắt buộc phải có một hợp đồng và có một thời hạn chính xác
Ngời nhận tô nhợng là nhà t bản, họ nhận tô nhợng để kinh doanh theo
ph-ơng thức t bản để lấy lợi nhuận và lợi nhuận siêu ngạch hoặc để có đợc loạinguyên liệu mà họ không thể có hoặc khó có thể có đợc bằng cách khác (tức làkhông ký hợp đồng với chính quyền Xô Viết)
Chính quyền Xô Viết cũng có lợi: lực lợng sản xuất phát triển, số lợng sảnphẩm tăng lên nhanh chóng Mặt khác, khi sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc dớihình thức tô nhợng, chính quyền Xô Viết sẽ tăng cờng đợc nền đại sản xuất đốilập với nền tiểu sản xuất; nền sản xuất cơ khí hoá đối lập với nền sản xuất thủcông; nó củng cố đợc những quan hệ kinh tế do nhà nớc điều chỉnh đối lập vớinhững quan hệ kinh tế tiểu t sản, vô chính phủ
Đồng thời tô nhợng cũng là sự tiếp tục của đấu tranh giai cấp dới một hìnhthức khác, chứ không phải là sự thay thế đấu tranh giai cấp bằng hoà bình giaicấp
Tuy nhiên, tô nhợng là sự “ du nhập ” chủ nghĩa t bản từ bên ngoài vào, vìvậy khi sử dụng hình thức này cần suy nghĩ, cân nhắc hết mọi điều khi ký hợp
đồng tô nhợng và sau đó phải biết theo dõi việc chấp hành nó Lê nin đã nêu ranhững điểm cần lu ý khi sử dụng hình thức tô nhợng nh sau:
Thứ nhất, để thực hành chủ nghĩa t bản nhà nớc dới hình thức tô nhợng, cầnphải từ bỏ chủ nghĩa ái quốc địa phơng của một số ngời cho rằng, tự mình có thểlàm lấy, không chấp nhận trở lại ách nô dịch của t bản
Thứ hai, ngời nhận tô nhợng có trách nhiệm cải thiện đời sống công nhântrong xí nghiệp tô nhợng sao cho đạt tới mức sống trung bình của ngời nớc
Trang 12ngoài Cải thiện đời sống của công nhân trong các xí nghiệp tô nhợng và ngoài tônhợng đợc xem là “ cơ sở của chính sách tô nhợng ”.
Thứ ba, điều kiện về thuê mớn, về sinh hoạt vật chất, về trả lơng cho cáccông nhân lành nghề và nhân viên ngời nớc ngoài đợc quy định theo sự thoảthuận tự do giữa ngời nhận tô nhợng với những loại công nhân nói trên Công
đoàn không có quyền đòi áp dụng các mức lơng của Nga, cũng nh các luật lệ củaNga về thuê mớn nhân công đối với những công nhân đó
Thứ t, phải tôn trọng luật pháp và nghiêm chỉnh tuân theo những quy tắckhoa học và kỹ thuật phù hợp với pháp luật của nớc Nga và của nớc ngoài
Chuyển từ chế độ tô nhợng lên chủ nghĩa xã hội là chuyển từ một hình thức
đại sản xuất này sang một hình thức đại sản xuất khác Một khi thắng lợi vớihình thức tô nhợng nớc Nga sẽ có ngay một số “ xí nghiệp lớn kiểu mẫu ” nganghàng với các công ty lớn ở những nớc t bản chủ nghĩa hiện đại Do vậy, ở Ngagiai đoạn này tô nhợng chiếm u thế hơn so với các hình thức kinh tế t bản nhà n-
ớc khác
3.2 Hợp tác xã.
Từ thực tiễn của nớc Nga, Lê nin phân biệt hợp tác xã trong những chế độkhác nhau Theo Lê nin trong thực tế tồn tại hai chế độ hợp tác xã: t bản chủnghĩa và xã hội chủ nghĩa Chế độ hợp tác xã t bản chủ nghĩa trong lòng chế độXô Viết đợc coi là một hình thức của chủ nghĩa t bản nhà nớc
Trong một nớc t bản chủ nghĩa, hợp tác xã là những tổ chức t bản tập thể.Còn trong điều kiện kinh tế mới - tức chính quyền Xô Viết, đã hình thành mộtloại xí nghiệp thứ ba, tức là xí nghiệp hợp tác xã Những xí nghiệp hợp tác xãnày đợc coi là một hình thức của chủ nghĩa t bản nhà nớc Đặc trng của xínghiệp này là sự kết hợp những xí nghiệp t bản t nhân với những xí nghiệp kiểuxã hội chủ nghĩa chính cống
Lê nin chỉ ra rằng, chủ nghĩa t bản hợp tác xã khác với chủ nghĩa t bản tnhân ở chỗ nó là một hình thái của chủ nghĩa t bản nhà nớc, vì vậy sẽ có lợi và
có ích cho nớc Nga ở một mức độ nào đó, khi sử dụng nó Đồng thời, cũng giống
nh chủ nghĩa t bản nhà nớc, chủ nghĩa t bản hợp tác xã cũng tạo điều kiện thuậnlợi cho việc liên hiệp và tổ chức hàng triệu ngời, sau đó là toàn thể dân chúng -
đây là một điều rất có lợi cho việc quá độ từ chủ nghĩa t bản nhà nớc lên chủnghĩa xã hội
Nhng mặt khác, chế độ hợp tác xã dựa trên cơ sở tiểu công nghiệp, trên nềnsản xuất thủ công mà một bộ phận thậm chí còn có tính gia trởng Chính quyền
có thể quan hệ với hàng ngàn, thậm chí hàng triệu tiểu chủ song lại không yêucầu hợp đồng với thời hạn thật là chính xác Chính vì vậy thủ tiêu một đạo luật
về hơp tác xã dễ hơn nhiều so với việc bãi bỏ một hợp đồng tô nhợng, nhng nólại không thể thủ tiêu đợc các mối quan hệ kinh tế đang có giữa chính quyền XôViết vơí hàng triệu các nhà t bản nhỏ Ngoài ra, việc chuyển từ chế độ hợp tác xãcủa những ngời sản xuất nhỏ lên chủ nghĩa xã hội là việc chuyển từ tiểu sản xuấtlên đại sản xuất Vì vậy, đây là một bớc quá độ phức tạp hơn, nhng thành côngcủa nó lại có thể bao gồm đợc những khối quần chúng nhân dân lao động đông
Trang 13đảo hơn, do vậy, nó nhổ đợc những gốc rễ sâu xa hơn và dai dẳng hơn của nhữngquan hệ cũ tiền xã hội cbủ nghĩa thậm chí tiền t bản chủ nghĩa Sự thành côngcủa chính sách hợp tác xã sẽ giúp nền kinh tế nhỏ phát triển và tạo điều kiệnthuận lợi cho nền kinh tế từ sản xuất nhỏ quá độ trong một thời gian không nhất
định lên nền đại sản xuất trên cơ sở tự nguyện kết hợp
3.3 Hình thức đại lý uỷ thác.
Nhà nớc lôi cuốn nhà t bản với t cách là một nhà buôn, trả cho họ một sốtiền hoa hồng để họ bán sản phẩm của nhà nớc và mua sản phẩm của ngời sảnxuất nhỏ, trên cơ sở đó theo dõi tình hình sản xuất và phân phối sản phẩm Cuốicùng với chính sách cho phép mở rộng trao đổi hàng hoá giữa thành thị với nôngthôn, giữa công nghiệp với nông nghiệp, củng cố lại lu thông tiền tệ, hình thứckinh tế này cũng đã có những bớc phát triển mới trong giai đoạn này
3.4 Cho t bản trong nớc thuê xí nghiệp, vùng mỏ, rừng, đất.
Hình thức này giống hình thức tô nhợng, nhng đối tợng tô nhợng khôngphải là t bản nớc ngoài mà là t bản trong nớc Hình thức này đợc coi là hình thứcriêng biệt để phân biệt nó với hình thức tơng tự nhng đối tợng thuê là t bản trongnớc
3.5 Cho nông dân thuê những hầm mỏ nhỏ.
Qua thực tiễn vùng mỏ Đôn bat, Lê nin rút ra một hình thức nữa của chủnghĩa t bản nhà nớc: cho nông dân thuê những hầm mỏ nhỏ Đây cũng là kiểucho thuê nhng đối tợng thuê - theo cách nói của Lê nin - là những tiểu t bản Quaviệc làm này, Lê nin rút ra hai kết luận - một hiện tợng ngợc đời: chính ở nhữnghầm mỏ nhỏ cho nông dân thuê, sản xuất lại đặc biệt phát triển hơn là những xínghiệp lớn nhất trớc kia là của t bản, ngang hàng với những xí nghiệp t bản ởTây Âu Những quan hệ của chủ nghĩa t bản nhà nớc đợc phát triển Những nôngdân này hoạt động theo kiểu nộp tô cho nhà nớc (gần 30% số than khai thác đợc) Có thể nói hình thức này của chủ nghĩa t bản nhà nớc cũng có những vai trònhất định, đóng góp đáng kể cho công cuộc khôi phục kinh tế, xây dựng chủnghĩa xã hội ở nớc Nga thời bấy giờ
3.6 Công ty hợp doanh.
Hình thức này đợc đề cập trong báo cáo tại Đại hội IV Quốc tế vô sản, Lênin đã nói về những thành tựu đạt đợc do sử dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc Khinói về lĩnh vực thơng nghiệp, chính quyền Xô Viết đang cố gắng lập ra nhữngcông ty hợp doanh và đã thành lập đợc theo thể thức tiền vốn một phần là của tbản t nhân, ngoài ra của t bản nớc ngoài và một phần là của chính quyền XôViết
4 Những điều kiện để sử dụng có hiệu quả chủ nghĩa t bản nhà nớc.
Qua các phần nghiên cứu trên, chúng ta đã thấy đợc tính tất yếu phải sửdụng chủ nghĩa t bản nhà nớc, vai trò của chủ nghĩa t bản nhà nớc cũng nhnhững hình thức cụ thể để áp dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc Nhng, để sử dụng cóhiệu quả chủ nghĩa t bản nhà nớc, cần phải làm nh thế nào, cần có những điều
Trang 14kiện gì ? Trong hệ thống chính sách “ Kinh tế mới ” Lê nin đã nêu rõ những
điều kiện cần thiết để sử dụng có hiệu quả chủ nghĩa t bản nhà nớc
Trớc hết, việc áp dụng chủ nghĩa t bản nhà nớc đòi hỏi phải có sự kiểm kê,kiểm soát của nhà nớc đối với các hoạt động của các doanh nghiệp Điều này đ-
ợc thực hiện với điều kiện là chính quyền nhà nớc nằm trong tay giai cấp côngnhân Và nhà nớc cần phải quy định khuôn khổ cho sự phát triển của chủ nghĩa
t bản nhà nớc Nh Lê nin nói: “ Nếu nhà nớc công nhân nắm lấy công xởng, nhàmáy và đờng sắt thì chúng ta không sợ gì chủ nghĩa t bản ấy” Nh vậy, vấn đề là
ở chỗ Nhà nớc xã hội chủ nghĩa phải kiểm soát ngăn chặn bất cứ chủ nghĩa t bảnnào vợt ra ngoài khuôn khổ của chủ nghĩa t bản nhà nớc và phải làm cho nó phùhợp với lợi ích của giai cấp công nhân Mặt khác, chủ nghĩa t bản nhà nớc dokhông đồng nghĩa với hoà bình giai cấp nên tất yếu nhà nớc phải đứng ra để bảo
vệ lợi ích của nhân dân lao động thông qua việc kiểm kê, kiểm soát nhằm giảm
sự đối lập về lợi ích giai cấp - một điều mang tính chất tất yếu tồn tại trong hìnhthức này
Đồng thời để chủ nghĩa t bản nhà nớc có thể tồn tại và phát triển đợc thì ởnớc Nga lúc này phải thành lập đợc những hình thức sở hữu hỗn hợp và sở hữutrong các doanh nghiệp Lý luận về chủ nghĩa t bản của Lê nin cũng đã cùng lúc
đặt ra yêu cầu mới trong nhận thức về chế độ sở hữu trong thời kỳ quá độ Theo
Lê nin thì chế độ sở hữu mang tính chất phổ biến trong thời kỳ quá độ là chế độ
sở hữu hỗn hợp với rất nhiều hình thức, trong đó nhà nớc trực tiếp khống chếnhững cơ sở kinh tế nào đó của mọi loại hình sở hữu Vì vậy, ngay cả một cơ sởkinh tế thuộc sở hữu toàn dân cũng có thể tồn tại và hoạt động đợc dới hình thức
sở hữu hỗn hợp, kể cả với t bản nớc ngoài trong đó nhà nớc nắm địa vị khốngchế Thực hiện chế độ sở hữu hỗn hợp đa dạng chính là thực hiện dân chủ về mặtkinh tế trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đây cũng chính là cơ sỏ choviệc thành lập những hình thức sở hữu hỗn hợp giữa nhà nớc với t bản trong vàngoài nớc, và cũng là điều kiện để cho chủ nghĩa t bản nhà nớc đợc áp dụngthành công
5 Kết quả thực hiện chủ nghĩa t bản nhà nớc thời Lê nin.
Qua các tài liệu thì chính sách “ Kinh tế mới ” nói chung, chủ nghĩa t bảnnhà nớc nói riêng đã đem lại cho nớc Nga Xô Viết những kết quả nhất định, gópphần làm sống động nền kinh tế nớc Nga - nền kinh tế đã bị suy sụp rất nhiềusau chiến tranh
Kết quả chủ yếu và quan trọng nhất là tình hình giai cấp nông dân đã đợccải thiện một cách đáng kể Từ chỗ đói kém, nông dân bất bình, dẫn đến bạoloạn vậy mà chỉ sau một năm nông dân chẳng những đã có đủ lơng thực mà cònnộp thuế cho nhà nớc hàng trăm triệu put Nông dân đã hài lòng với tình hìnhcủa họ Công nghiệp cũng đang trên đà phát triển, đời sống của công nhân đã đ-
ợc cải thiện, tình trạng bất mãn của công nhân không còn
Công nghiệp nặng tuy vẫn còn nhiều khó khăn song cũng đã có những bớcphát triển nhất định Tuy nhiên chính sách tô nhợng cho đến lúc ấy (1922) vẫn