Trong những năm qua, công tác phòng, chống bệnh lao tỉnh Nghệ An đượcđẩy mạnh tại các tuyến, nhiều bệnh nhân lao được phát hiện sớm và điều trị kịpthời.. Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh lao ph
Trang 1ĐẶT VẤN ĐỀ
Bệnh lao gắn liền với sự phát triển xã hội loài người từ hàng ngàn nămnay, trên thế giới chưa bao giờ và không có một quốc gia nào, một khu vực nào,một dân tộc nào không có người mắc bệnh lao và chết do lao Do sự phát minhcác thuốc chống lao khiến việc chữa lao đơn giản hơn và hiệu qủa hơn, đồngthời đã phát sinh tâm trạng lạc quan của y giới, đã làm lãng quên căn bệnh nguyhiểm này Ngày nay, bệnh lao đang xuất hiện trở lại và cùng với đại dịchHIV/AIDS trở thành một trong những căn nguyên gây mắc bệnh và tử vong chủyếu, đặc biệt tại các nước đang phát triển, trong đó có Việt Nam Bệnh laokhông những gây tổn hại cho sức khỏe, thu nhập cá nhân người bệnh mà còngây tổn thất đến kinh tế, văn hoá, xã hội của mỗi gia đình, cộng đồng và cả quốcgia [5]
Trong những năm qua, công tác phòng, chống bệnh lao tỉnh Nghệ An đượcđẩy mạnh tại các tuyến, nhiều bệnh nhân lao được phát hiện sớm và điều trị kịpthời Tuy nhiên, tỷ lệ mắc bệnh lao phổi hàng năm vẫn còn xảy ra khá phổ biến
và tiềm ẩn trong cộng đồng mà ngành y tế chưa tầm soát phát hiện được, nhậnthức của người dân về bệnh lao còn nhiều hạn chế, dẫn đến việc kiểm soátnguồn lây, công tác phát hiện và quản lý điều trị bệnh nhân còn gặp nhiều khókhăn
Hoạt động truyền thông đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong công tácphòng chống Lao nhằm thay đổi nhận thức, hiểu biết của người dân về bệnh lao
từ đó có hành vi đúng về phát hiện, điều trị và dự phòng bệnh lao Đặc biệt làcông tác tư vấn trực tiếp cho bệnh nhân và người nhà bệnh nhân ảnh hưởngnhiều đến kết quả điều trị, giúp tăng tỷ lệ điều trị thành công và giảm tỷ lệ bỏ trị,điều trị thất bại, đồng thời giúp phát hiện sớm điều trị cắt đứt nguồn lây trongcộng đồng Đây là biện pháp phòng chống lao hữu hiệu, ít tốn kinh phí, mang lạinhiều lợi ích cho người bệnh, cho cộng đồng và cho công tác phòng chống lao.Trong thời đại công nghệ số hiện nay, việc tiếp cận các thông tin về bệnhlao trở nên đơn giản, gần gũi hơn với bệnh nhân Tuy nhiên, y học phát triểnkhông ngừng và thế giới mạng là ảo đối với người không biết lựa chọn thôngtin Vì thế, bệnh nhân tiếp nhận các thông tin lỗi thời và sai lệch về bệnh lao là
Trang 2Nhằm đánh giá thực trạng nhận thức về bệnh lao của bệnh nhân, xuất phát
từ những thực tế trên, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này với mong muốngóp phần tìm hiểu thực tế kiến thức, thực hành về bệnh lao của bệnh nhân saukhi được tư vấn, nhằm đánh giá hiệu quả thực tiễn và vai trò của công tác tư vấntrực tiếp cho các bệnh nhân đang điều trị lao từ đó giúp nâng cao tỷ lệ điều trịkhỏi , hoàn thành điều trị
Từ thực trạng bệnh lao trên địa bàn tỉnh, những vấn đề tồn tại trong công
tác phòng chống lao tỉnh nhà, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Khảo sát kiến thức, thực hành của bệnh nhân sau khi tư vấn tại bệnh viện Lao và bệnh Phổi năm 2017” với 2 mục tiêu:
- Khảo sát kiến thức và thực hành đúng về bệnh lao của người bệnh trước
và sau khi được tư vấn
- Đánh giá vai trò của công tác tư vấn, truyền thông trực tiếp đến kiến thức và thực hành của bệnh nhân lao.
Trang 3CHƯƠNG 1 : TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1 Khái quát về bệnh lao
1.1 Lịch sử bệnh lao
Theo y văn cổ nhất tìm thấy ở Ấn Độ, bệnh lao xuất hiện từ hàng nghìnnăm trước Thời kỳ này, bệnh lao được hiểu lầm với một số bệnh khác, người taxem bệnh lao là một bệnh không thể chữa được, bệnh do di truyền Vào khoảngnăm 380 trước Công Nguyên, Hipocrates mô tả rất tỉ mỉ về bệnh mà ông gọi là
“phtisis” có nghĩa là tan ra hay huỷ hoại, Aristotle ghi nhận rằng những ngườigần gũi với bệnh nhân bị “phtisis”có chiều hướng phát bệnh này do hít phải mộtvài “chất gây bệnh” mà người bệnh thở ra
Năm 1882 Robert Koch tìm ra nguyên nhân gây bệnh là vi trùng lao haygọi là Bacillus de Koch (viết tắt là BK), việc tìm thấy vi trùng lao đã mở ra giaiđoạn vi trùng học của bệnh lao [44]
Trong khoảng 2 thập niên 1920 và 1930 khoa Vi sinh học ra đời cho phépphát minh ra loại thuốc chống lao cho con người Năm 1944 Waksman đã tìm raStreptomycin (S), thuốc kháng sinh đầu tiên điều trị bệnh lao; năm 1952,rimifon (H, isoniazid) được đưa vào điều trị bệnh lao; năm 1965, rifampicin (R)thuốc chống lao mạnh nhất ra đời Năm 1978 cơ chế tác dụng và vị trí tác dụngcủa thuốc pyrazinamid (Z) được đánh giá là một thuốc đặc hiệu có tác dụng diệtkhuẩn, tác dụng với cả vi trùng lao trong tế bào và ngoài tế bào [44]
1.2 Tình hình bệnh lao trên thế giới
Theo WHO năm 2016 hàng năm có thêm 10,4 triệu người mới mắc lao,trong đó có 5,9 triệu là nữ giới và 1 triệu trẻ em, lao/HIV chiếm 11%, chủ yếu ởkhu vực châu Phi
Tình hình dịch tễ lao kháng thuốc đang có diễn biến phức tạp và đã xuấthiện ở hầu hết các quốc gia Năm 2014, trên toàn cầu ước tính tỷ lệ mắc lao đakháng thuốc là 3,3% trong số bệnh nhân lao mới và 20% trong số bệnh nhânđiều trị lại
1.3 Tình hình bệnh lao tại Việt Nam
Theo báo cáo WHO năm 2015, Việt Nam đứng thứ 14 trong 30 quốc gia
có tỷ lệ lao cao trên thế giới, đứng thứ 11 trong số 30 nước có gánh nặng bệnh
Trang 4Mỗi năm, Việt Nam có tới hơn 180.000 người mắc mới lao và 20.000người chết do bệnh lao, cao gấp 2 lần tai nạn giao thông Số người được pháthiện lao và chữa khỏi chỉ chiếm gần 60% số người mới mắc bệnh Đặc biệt,bệnh lao đang có chiều hướng trẻ hóa khi số người mắc lao ở độ tuổi thanh thiếuniên chiếm gần 2% trong tổng số người mắc lao.
Việt Nam đã 09 năm liên tục đạt mục tiêu của WHO về phát hiện và điềutrị, tuy nhiên tình hình dịch tễ bệnh lao ở nước ta vẫn ở mức cao và đặc biệt là
sự gia tăng bệnh lao ở lứa tuổi trẻ, nam thanh thiếu niên 15 – 24 tuổi Cùng vớiđại dịch HIV lan truyền rất nhanh tại Việt Nam, đây là một nguy cơ rất lớn đedọa chương trình chống lao trong giai đoạn tới Đồng nhiễm HIV và lao khôngchỉ làm tăng số bệnh nhân lao (ước tính toàn cầu tăng gần 30% lao do có HIV)
mà còn làm giảm hiệu quả điều trị và làm tăng rất nhanh tỷ lệ tử vong do lao
1.4 Tình hình bệnh lao tại Nghệ An
Thời gian qua, công tác phòng chống bệnh lao tại tỉnh Nghệ An được cáccấp ủy, chính quyền địa phương quan tâm và được sự hỗ trợ kinh phí từ Chươngtrình mục tiêu quốc gia Hoạt động truyền thông, giáo dục sức khỏe được duy trìthường xuyên và triển khai với nhiều hình thức khác nhau nên hiểu biết củangười dân về bệnh lao đã có nhiều chuyển biến Số người nghi ngờ mắc lao chủđộng đến các cơ sở để khám và làm xét nghiệm ngày càng tăng
Chương trình mục tiêu phòng, chống lao được triển khai với 100% dân sốđược bảo vệ bởi CTCLQG và việc điều trị có kiểm soát bệnh nhân lao được thựchiện tại tuyến y tế cơ sở Công tác phòng, chống lao cho vùng sâu, vùng xa vàvùng khó khăn được tăng cường
Tuy nhiên, những năm qua công tác phát hiện nguồn lây vẫn còn gặpnhiều khó khăn bởi nhiều lý do khác nhau như: sự hiểu biết của người dân vềbệnh lao và cách phòng tránh còn hạn chế, xã hội còn kỳ thị với bệnh nhân lao,dẫn đến người bệnh thường giấu bệnh Mặt khác, đa số bệnh nhân lao đều làngười nghèo, điều kiện kinh tế khó khăn, ít được tiếp cận các phương tiện truyềnthông nên chưa có ý thức chống lây lan cho cộng đồng Bên cạnh đó, tổ chốnglao tuyến huyện, thị xã, thành phố trình độ chuyên môn không đồng đều nêncông tác phòng, chống lao còn hạn chế, nhất là vùng sâu, vùng xa Nguồn nhân
Trang 5lực của tuyến huyện, xã còn thiếu, thường xuyên thay đổi và kiêm nhiệm nhiềucông việc
Để hoạt động phòng, chống lao ở cơ sở phát huy hiệu quả, điều quantrọng nhất là cần thay đổi nhận thức, nâng cao hiểu biết của người dân về bệnhlao để bản thân họ chủ động hơn trong việc phát hiện, phòng chống bệnh chochính mình và mọi người trong cộng đồng Đây không chỉ là trách nhiệm củacán bộ trực tiếp làm công tác phòng, chống lao mà cần phải có sự phối hợp đồng
bộ của các cấp, các ngành và bản thân mỗi người dân, người bệnh Làm đượcnhư vậy mới mong khống chế, đẩy lùi, tiến tới thanh toán bệnh lao theo mục tiêu
đề ra, góp phần nâng cao chất lượng bảo vệ, chăm sóc sức khỏe nhân dân, xóađói giảm nghèo, góp phần tăng trưởng kinh tế địa phương
Bảng 1 Tình hình bệnh lao tỉnh Nghệ An năm 2016
Quy trình tư vấn cho bệnh nhân tại phòng tư vấn sức khỏe cộng đồng
Bệnh nhân sau khi được khẳng định mắc lao sẽ được đăng ký điều trị tại Phòng Chỉ đạo tuyến Sau khi đăng ký điều trị 1 -2 ngày sẽ được giới thiệu đến Phòng tư vấn sức khỏe cộng đồng để tư vấn xét nghiệm HIV và tư vấn về bệnh lao Tức là từ khi bệnh nhân dùng thuốc lao đến khi bệnh nhân được tư vấn tối
đa 4 ngày
Nội dung tư vấn bám sát nội dung của bộ câu hỏi phỏng vấn: Giải thích về bệnh tình của bệnh nhân, các kiến thức cơ bản về bệnh lao, cách dự phòng lao
và các vấn đề cần lưu ý trong quá trình điều trị
2 Phòng ngừa lây nhiễm lao cho cộng đồng
Trang 6Chương trình chống lao quốc gia phấn đấu đạt mục tiêu toàn cầu do WHO
đề ra là phát hiện >70% số bệnh nhân lao phổi AFB(+) mới hàng năm và điều trịkhỏi >85% số bệnh nhân lao phổi AFB(+) đã phát hiện đuợc bằng hóa trị liệungắn ngày có kiểm soát Để làm được việc này, bên cạnh áp dụng chiến lượcDOTS có hiệu quả, cần tăng cường công tác giáo dục kiến thức bệnh lao trongtoàn dân, từng bước xã hội hóa công tác chống lao
2.1 Kiến thức về phòng ngừa lây nhiễm lao
Quan niệm bệnh lao là bệnh di truyền, bệnh nan y không chữa khỏi cũngkhá phổ biến Bởi vậy, công tác giáo dục sức khoẻ về bệnh lao là hết sức cầnthiết, cần phải phổ biến rộng rãi trong cộng đồng cho toàn dân hiểu để họ thựchành đúng
Để có thể phòng ngừa lây nhiễm lao cần có hiểu biết về nguyên nhân,nguồn lây, đường xâm nhập, các triệu chứng của bệnh lao, quy trình phát hiện,chẩn đoán và cả việc tuân thủ điều trị lao
* Nguyên nhân, nguồn lây và đường xâm nhập
Nguyên nhân gây bệnh lao là do vi trùng lao người (MycobacteriumTuberculosis hominis) gây nên
Nguồn lây là người bệnh lao phổi khi ho, khạc đờm, hắt hơi bắn ra các hạt
mù có vi trùng lao
Đường lây bệnh chủ yếu là đường hô hấp, người bị nhiễm do hít phải cáchạt mù có chứa vi trùng lao của người bị lao phổi ho, khạc ra
* Triệu chứng của bệnh lao phổi
- Các dấu hiệu lâm sàng nghi ngờ lao
+ Ho khạc đờm kéo dài trên 2 tuần, đây là dấu hiệu nghi lao quan trọngnhất, có thể ho ra máu;
+ Gầy sút, kém ăn, mệt mỏi;
Trang 7* Để đảm bảo kết quả điều trị lao phổi có hiệu quả, bệnh nhân cần tuân theo các nguyên tắc
- Điều trị sớm ngay sau khi được chẩn đoán để cắt đứt nguồn lây cho cộngđồng và điều trị khỏi cho bệnh nhân
- Phối hợp ít nhất 3 loại thuốc kháng lao
- Dùng thuốc đúng liều, đều đặn và dùng một lần vào lúc đói
- Điều trị đủ thời gian theo 2 giai đoạn: tấn công (2-3 tháng) và duy trì (4 -
10 tháng)
2.2 Thực hành về phòng ngừa lây nhiễm lao
Loại bỏ nguồn lây, cách ly và điều trị sớm, tích cực những người bệnh lao
phổi
Phòng lao trong cộng đồng: muốn phòng lao cho cộng đồng phải giảmđược nguồn lây lao là người lao phổi có trực khuẩn lao, phát hiện được trongđờm bằng phương pháp soi trực tiếp Do vậy muốn phòng lao cho cộng đồng cóhiệu quả phải phát hiện được tối đa người lao phổi AFB(+) và chữa khỏi bệnhlao cho những người đang mắc bệnh
Phòng lao cho người khác: những người thường xuyên tiếp xúc, sống gầngũi với người lao phổi có tỷ lệ nhiễm lao và mắc lao cao hơn những người khác.Muốn phòng mắc bệnh lao cần tiêm phòng vacxin BCG cho trẻ sơ sinh, cho trẻ0-4 tuổi sống cùng nhà bệnh nhân lao phổi uống thuốc dự phòng lao trong vòng
6 tháng, có chế độ làm việc nghỉ ngơi, dinh dưỡng hợp lý phù hợp, môi trườngsống trong lành, sạch sẽ, nhà cửa thoáng mát, đầy đủ ánh sáng Giáo dục chongười bệnh lao phổi khạc nhổ đúng chỗ như vào bô, lọ có chất sát trùng có nắpđậy, biết cách phòng bệnh cả cho người khác Quản lý và xử lý tốt đờm và cácchất khạc nhổ, chất tiết, chất thải của người bệnh lao, đồ dùng chăn màn ngườibệnh lao được thường xuyên phơi dưới ánh sáng mặt trời
3 Một số nghiên cứu liên quan
Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về bệnh lao được tiến hành trên thế
giới và trong nước, các nghiên cứu gần đây tập trung vào việc đánh giá tình hìnhbệnh lao phổi đặc biệt là số người nhiễm lao, số người mắc lao AFB(+) và sốngười đồng nhiễm lao HIV
Trang 8- Khảo sát Kiến thức, thực hành và mối liên quan về phòng lây nhiễm laophổi trong cộng đồng của bệnh nhân lao tại huyện Cái Nước năm 2014 của Tôvăn Lành
- Nghiên cứu kiến thức, thái độ, thực hành của bệnh nhân lao phổi AFB(+)
về phòng ngừa lây nhiễm và điều trị tại huyện Cù Lao Dung tỉnh Sóc Trăng năm
2012 của Ông Minh Luân
- Khảo sát kiến thức, thái độ, thực hành phòng chống lao của người dântrên 40 tuổi Thị Trấn Thới Bình và xã Hồ Thị Kỷ, huyện Thái Bình năm 2012của Lâm Thuận Hiệp
- Tìm hiểu kiến thức về bệnh lao của các đối tượng đến khám tại phòngkhám lao Bệnh viện lao Thái Nguyên của Dương Bá Dũng, Hứa Đình Trọng,Nguyễn Quốc Hoàn
- Nghiên cứu kiến thức, thái độ và cư xử của bệnh nhân lao mới trong việcthực hiện DOTS tại Thừa Thiên Huế của Huỳnh Bá Hiếu
Qua các nghiên cứu cho ta thấy kiến thức và thực hành của người dân nóichung, bệnh nhân lao nói chung có một tầm quan trọng góp phần vào công cuộcphòng chống lao Là một trong những yếu tố quyết định kết quả của chiến lượcphòng chống lao quốc gia
Trang 9CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1 Địa bàn, đối tượng và thời gian nghiên cứu.
1.1 Địa bàn nghiên cứu.
Nghiên cứu được tiến hành tại tỉnh Nghệ An
1.2 Đối tượng nghiên cứu.
Bệnh nhân lao đang điều trị tại Bệnh viện Lao và bệnh Phổi Nghệ An năm
2017 được giới thiệu đến Phòng tư vấn sức khỏe cộng đồng để tư vấn và đồng ý tham gia nghiên cứu
1.3 Thời gian nghiên cứu.
Thời gian nghiên cứu từ tháng 2 đến tháng 11 năm 2017
2 Phương pháp nghiên cứu.
2.1 Thiết kế nghiên cứu: Phương pháp mô tả cắt ngang.
2.3 Tiêu chuẩn loại trừ:
- Bệnh nhân bị điếc, tâm thần
- Bệnh nhân không thể hoặc không đồng ý trả lời câu hỏi
- Trẻ em < 15 tuổi và người già > 80 tuổi
3 Phương pháp thu thập số liệu:
- Phỏng vấn trực tiếp đối tượng nghiên cứu bằng bộ câu hỏi đã được thiết
Trang 10Vì lý do bảo mật, họ tên của người tham gia nghiên cứu sẽ được mã hóatheo số thứ tự của phiếu nhập.
Phương pháp làm sạch số liệu: giám sát 10% số phiếu phỏng vấn, giám
sát 10% số liệu đã nhập
5 Biến số - định nghĩa biến:
5.1 Các đặc điểm chung của đối tượng
- Tuổi: được chia thành các nhóm: từ 15- 24 tuổi, 25 – 44 tuổi, 45 – 64tuổi, trên 65 tuổi Theo phân loại nhóm tuổi của CTCLQG
- Giới tính: nam và nữ
- Dân tộc: Kinh, Thái, khác
- Nghề nghiệp: viên chức, công nhân, nông dân, buôn bán, khác
* Về thực hành
- Là biến nhị phân đúng và không đúng về phòng ngừa lây nhiễm cho cộngđồng được xác định qua các hành động cụ thể của bệnh nhân lao phổi như: hokhạc đờm vào lon, cốc, lọ; chôn hoặc đốt đờm; hạn chế tiếp xúc với người khác;hướng dẫn người khác tự phát hiện bệnh lao, hướng dẫn người khác đi khámbệnh lao, tiêm ngừa lao cho trẻ em; các triệu chứng thường gặp của bệnh lao vàviệc tuân thủ điều trị lao
6 Tiêu chí đánh giá kiến thức, thực hành của bệnh nhân Lao.
Dựa theo các kiến thức bệnh lao trong cuốn Hướng dẫn Quản lý bệnhLao được Bộ Y Tế ban hành kèm theo quyết định số 4263/QĐ-BYT ngày 13
Trang 11tháng 10 năm 2015 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc ban hành Hướng dẫn chẩnđoán, điều trị và dự phòng bệnh lao.
7 Sai số và cách khống chế sai số:
Để hạn chế sai số chúng tôi tiến hành nghiên cứu thăm dò kiểm tra chấtlượng thông tin và bộ câu hỏi trên 1 số bệnh nhân trước khi tiến hành điều trathu thập số liệu
8 Vấn đề đạo đức nghiên cứu:
Tất cả các đối tượng nghiên cứu được điều tra viên giải thích cụ thể vềmục đích, nội dung nghiên cứu để tự nguyện tham gia và hợp tác tốt trong quátrình nghiên cứu , đối tượng nghiên cứu có quyền từ chối tham gia nghiên cứu
Các thông tin thu được đảm bảo giữ bí mật và chỉ phục vụ cho mục tiêunghiên cứu Trên cơ sở kết quả thu được xây dựng kế hoạch can thiệp nâng caochất lượng tư vấn, cũng như nhận thức của người dân về bệnh lao tại cộngđồng
9 Hạn chế của nghiên cứu
Đây chỉ là nghiên cứu bước đầu, tạo tiền đề cho những nghiên cứu sâuhơn Nghiên cứu được tiến hành tại bệnh viện nên tính đại diện có thể chưa caotheo tình hình của từng vùng miền, kinh phí hạn chế nên nhóm nghiên cứu chỉ
có thể thu thập số liệu tại phòng tư vấn
Trang 12CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
1 Đặc điểm của đối tượng nghiên cứu
Tổng số bệnh nhân tham gia nghiên cứu: 200 bệnh nhân
tượng nghiên cứu.
7426
12254716
5532,512,5
Nhận xét: Đối tượng nghiên cứu chủ yếu là nam (chiếm 74%), có độ tuổi từ 45
đến 61 (chiếm 47%) và trình độ cấp 1, 2 (chiếm 55%)
tượng nghiên cứu.
8512,52,5
Nghề nghiệp
Cán bộ viên chức
Công nhân, nông dân
13128
6,564,1