Cùng với sự phát triển của quá trình toàn cầu hoá, sự xuất hiện của các công ty xuyên quốc gia đã trở nên phổ biến và chiếm một vị trí quan trọng trong nền sản xuất và quan hệ kinh tế quốc tế. Sự phát triển liên tục của công ty xuyên quốc gia về quy mô, cơ cấu tổ chức, phương thức sở hữu từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai đến nay đã làm nảy sinh rất nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về công ty xuyên quốc gia. Thứ nhất, quan niệm về công ty quốc tế, trong đó bao gồm cả công ty toàn cầu, công ty xuyên quốc gia, công ty đa quốc gia, công ty siêu quốc gia. Những người theo quan niệmk này chri quan tâm đến mặt hoạt động sản xuất, kinh doanh, thương mại - đầu tư quốc tế của các công ty xuyên quốc gia. Thứ hai, quan niệm về công ty xuyên quốc gia là công ty tư bản độc quyền có tư bản thuộc về chủ tư bản của một nước nhất định nào đó. Ở đây, người ta chú ý đến tính chất sở hữu và tính sở hữu và tính quốc tịch của tư bản. Dựa trên tiêu thức sở hữu để xác định loại hình công ty, họ còn đưa ra khái niệm: công ty đa quốc gia, cũng là công ty tư bản độc quyền thực hiện thiết lập các chi nhánh ở nước ngoài để tiến hành các hoạt động kinh doanh quốc tế. Tóm lại, công ty xuyên quốc gia là những công ty nắm quyền sở hữu hay kiểm soát hoạt động sản xuất và hệ thống bán hàng tại nhiều nước khách ngoài nước của mình. Đây không chỉ là công ty cổ phần, công ty tư nhân mà chúng có thể là những công ty dưới hình thức hợp tác xã hay thực thể thuộc quyền sở hữu nhà nước. Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học - công nghệ, xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa phát triển sâu rộng trên thế giới là phát triển và sự bành trướng của các công ty xuyên quốc gia (TNCs). TNCs có vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế thế giới, đặc biệt đối với quá trình công nghiệp hoá của các nước đang phát triển. Hiện nay, TNCs đã thâm nhập vào hầu hết các quốc gia, là lực lượng chính phân phối các nguồn lực, chuyển giao công nghệ và lưu chuyển hàng hoá,.. từ khu vực này đến khu vực khác trên phạm vi toàn cầu.
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘITRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA QUỐC TẾ HỌC -* * * -
NGUYỄN HOÀI LINH – PHẠM TÚ ANHLớp CAO HỌC QUAN HỆ QUỐC TẾ - KHÓA 4
THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN VÀ TRIỂN VỌNG CỦA CÁC CÔNG
TY XUYÊN QUỐC GIA
TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
Môn: Các công ty xuyên quốc gia
Giáo viên hướng dẫn: GS-TS Nguyễn Thiết Sơn
Trang 2Hà Nội tháng 01- 2009
LỜI MỞ ĐẦU
Cùng với sự phát triển của quá trình toàn cầu hoá, sự xuất hiện của các công ty xuyên quốc gia đã trở nên phổ biến và chiếm một vị trí quan trọng trong nền sản xuất và quan hệ kinh tế quốc tế Sự phát triển liên tục của công ty xuyên quốc gia về quy mô, cơ cấu tổ chức, phương thức sở hữu từ sau chiến tranh thế giới lần thứ hai đến nay đã làm nảy sinh rất nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về công ty xuyên quốc gia Thứ nhất, quan niệm về công ty quốc tế, trong đó bao gồm cả công ty toàn cầu, công ty xuyên quốc gia, công ty
đa quốc gia, công ty siêu quốc gia Những người theo quan niệmk này chri quan tâm đến mặt hoạt động sản xuất, kinh doanh, thương mại - đầu tư quốc tế của các công ty xuyên quốc gia Thứ hai, quan niệm về công ty xuyên quốc gia là công ty tư bản độc quyền có tư bản thuộc về chủ tư bản của một nước nhất định nào đó Ở đây, người ta chú ý đến tính chất sở hữu và tính sở hữu và tính quốc tịch của tư bản
Dựa trên tiêu thức sở hữu để xác định loại hình công ty, họ còn đưa ra khái niệm: công ty đa quốc gia, cũng là công ty tư bản độc quyền thực hiện thiết lập các chi nhánh ở nước ngoài để tiến hành các hoạt động kinh doanh quốc tế
Tóm lại, công ty xuyên quốc gia là những công ty nắm quyền sở hữu hay kiểm soát hoạt động sản xuất và hệ thống bán hàng tại nhiều nước khacs ngoài
Trang 3nước của mình Đây không chỉ là công ty cổ phần, công ty tư nhân mà chúng có thể là những công ty dưới hình thức hợp tác xã hay thực thể thuộc quyền sở hữu nhà nước.
Cùng với sự phát triển mạnh mẽ của cách mạng khoa học - công nghệ, xu thế toàn cầu hóa, khu vực hóa phát triển sâu rộng trên thế giới là phát triển và
sự bành trướng của các công ty xuyên quốc gia (TNCs) TNCs có vai trò ngày càng quan trọng trong nền kinh tế thế giới, đặc biệt đối với quá trình công nghiệp hoá của các nước đang phát triển Hiện nay, TNCs đã thâm nhập vào hầu hết các quốc gia, là lực lượng chính phân phối các nguồn lực, chuyển giao công nghệ và lưu chuyển hàng hoá, từ khu vực này đến khu vực khác trên phạm vi toàn cầu
Trang 4CHƯƠNG I: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN CỦA CÁC CÔNG TY XUYÊN QUỐC GIA TRÊN THẾ GIỚI
Hoạt động của các nước ngoài của TNCs lớn nhất năm 2006 100 công ty xuyên quốc gia phi tài chính lớn nhất của thế giới và 100 công ty xuyên quốc gia từ các nền kinh tế đang phát triển được xếp hạng dựa trên quy mô về tài sản Mục đích không phải chỉ nhìn vào số lượng tài sản mà còn nhìn vào sự quốc tế hoá của nó, điều này khác so với sự phân loại về quy mô tài sản theo từng thời
kỳ, thu nhập và thị trường vốn Sự quốc tế hoá quyết định phạm vi xếp hạng
TNCs lớn nhất đóng vai trò chính trong sản xuất quốc tế, bao gồm nền kinh tế phát triển, đang phát triển và đã phát triển Trong vòng 3 năm qua, TNCs đã chiếm tới trung bình là 10%, 12% và 16% mỗi năm về tài sản, kinh doanh và việc làm Cùng thời điểm đó, tỉ số FDI tăng nhanh trong các thập kỷ trước là do các dịch vụ hướng khu vực, truyền thông, dịch vụ điện Làn sóng tự
do hoá và tư hữu hoá cuối những năm 80 và xuyên suốt những năm 90 của thế
kỷ trước, đặc biệt là nền công nghiệp cơ sở hạ tầng chủ chôt đã có ảnh hưởng đến tình trạng quốc tế hoá của các dịch vụ trên
1 Các công ty xuyên quốc gia lớn nhất thế giới:
Trang 5xăng dầu Ngoài ra còn có các TNCs về sản xuất xe hơi, xăng dầu, thiết bị điện,
cơ sở hạ tầng…
TNCs chiếm 2/3 tổng thương mại thế giới về hàng hóa và dịch vụ thế giới trong đó 1/3 là thương mại nội bộ công ty, 1/3 là thương mại giữa TNCs và các thực thể bên ngoài) Ngoài ra hệ thống phân phối, công nghệ và R&D của TNCs cũng rất vô địch, 3/4 chi phí R&D của thế giới tới từ TNCs Ngoài ra TNCs còn có khả năng vận động hành lang chính phủ để chính phủ đưa ra các chính sách có lợi cho mình về thuế và môi trường
Chỉ cần lấy một ví dụ đơn giản, doanh thu của ConocoPhilips - công ty lớn thứ 10 trong bảng xếp hạng Global Fortune 500, doanh thu năm 2006 đã lớn gấp 2,7 lần GDP của Việt Nam trong cùng năm (xấp xỉ 61 tỉ USD) Phép tính đơn giản nhưng nhiều ý nghĩa
Các TNCs tác động đối với phát triển nguồn lực và tạo việc làm qua hai cách trực tiếp và gián tiếp Các trực tiếp là thông qua các dự án TNCs góp phần tạo ra một khối lượng công việc khổng lồ Cách gián tiếp là TNCs đã tạo ra nhiều cơ hội cho việc phát triển nguồn lực
Là những công ty có quy mô lớn nên nhu cầu về lao động của các TNCs cũng rất lớn Thông qua việc thiết lập các chi nhánh ở nước ngoài TNCs
đã trực tiếp tạo ra một khối lượng đáng kể việc làm cho các nước tiếp nhận đầu
tư Một cách gián tiếp TNCs cũng tạo ra một khối lượng lớn việc làm thông qua
Trang 6việc liên doanh với các đơn vị khác để cùng phát triển Thông qua việc liên kết với các nhà cung cấp, các nhà phân phối từ đó mở rộng phạm vi hoạt động của những đơn vị này và chính những đơn vị này lại tạo ra thêm nhiều công ăn việc làm cho người lao động
Như vậy, các TNCs làm tăng khối lượng việc làm trên thế giới, bao gồm tăng việc làm ở cả chính quốc và ở nước chủ nhà Với gần 77.000 công ty
mẹ và 900.000 chi nhánh trên toàn thế giới các TNCs là nguồn việc làm khổng
lồ cho lực lượng lao động thế giới Số liệu cụ thể như sau:
Bảng 1: Số lượng lao động của các chi nhánh nước ngoài
Nguồn: UNCTAD, World Investment report 2006.
Như vậy, số lượng lao động làm việc tại các chi nhánh nước ngoài liên tục tăng lên Nếu như năm 1982 chỉ có 19,537 triệu lao động làm việc trong các chi nhánh của TNCs tại nước ngoài thì đến năm 2005 con số này là 62,092 triệu lao động, tức tăng gấp 3 lần so với năm 1982 Cũng theo Báo cáo Đầu Tư thế giới của UNCTAD năm 2004 thì tỷ lệ lao động làm việc tại các chi nhánh nước ngoài cũng chiếm phần lớn trong tổng cơ cấu lao động của các công ty
mẹ Chẳng hạn, hãng General Electric của Mỹ có 307.000 nhân viên thì trong
đó có 142.000 nhân viên tại các chi nhánh, Siemens AG của Đức có 430.000
Trang 7nhân viên trong đó có 266.000nhân viên làm việc tại các chi nhánh, IBM của
Mỹ có 329.000 nhân viên trong đó có 175.832 nhân viên làm việc tại các chi nhánh, Nissan của Nhật có 183.000 nhân viên trong đó có 112.530 nhân viên làm việc tại các chi nhánh Như vậy, tỷ lệ lao động tại các chi nhánh nước ngoài của các hãng Siemens AG, Nissan, IBM, General Electric lần lượt là 62%, 61%, 53%, và 44%
Tại nhiều nước các chi nhánh nước ngoài đóng vai trò sống còn trong việc tạo ra việc làm cho người lao động Tại Singapore, số người làm cho các chi nhánh nước ngoài chiếm trên 50% tổng số lao động trong các ngành sản xuất, tại Ấn Độ, chỉ riêng số người làm trong ngành công nghệ phần mềm đã giải quyết 5 triệu việc làm cho nước này
Các TNCs luôn đóng vai trò chủ thể của các dòng vốn đầu tư trên toàn thế giới Trong những năm gần đây, nguồn vốn FDI liên tục tăng cao Nếu những năm 1982 tổng vốn FDI trên thế giới là 59 tỷ USD thì đến năm 1990 là
202 tỷ USD và năm 2005 là 916 tỷ USD
Điều này cũng phản ánh các hoạt động M&A tăng lên cả về số lượng và giá trị Nếu như năm 1987 chỉ có 14 vụ M&A với giá trị 30 tỷ USD thì đến năm
2005 đã tăng lên 141 vụ với tổng giá trị là 454,2 tỷ USD Lượng vốn FDI tăng lên cả ở các nước phát triển và đang phát triển
Tại các nước phát triển, nguồn vốn FDI tăng mạnh vào năm 2000 với gần 1.200 tỷ USD Sau 3 năm giảm mạnh (năm 2000 đến năm 2003) thì vào
Trang 8năm 2004 nguồn vốn FDI lại tăng lên Trong các nước phát triển thì các nước
EU chiếm 70% tổng vốn FDI, đặc biệt là Đức, Ailen, Anh Năm 2005 các quốc gia này đều tăng hơn 40 tỷ USD, riêng nước Anh tăng hơn 100 tỷ USD Tại các nước đang phát triển, dòng vốn FDI tăng 22% và đạt 334 tỷ USD năm 2005 Vai trò của các quốc gia này trong việc nhận các dòng vốn FDI cũng như trong hoạt động đầu tư ra nước ngoài không ngừng tăng lên Tỷ trọng vốn FDI vào các nước đang phát triển tăng trung bình 20% trong giai đoạn 1978-1980 lên mức trung bình 35% trong những năm 2003-2005 Tỷ trọng FDI vào các nước Châu Phi giảm từ 10% năm 1978-1980 xuống khoảng 5% trong năm 1998-
2000 Tuy nhiên trong những năm 2001-2005 dòng vốn này lại phục hồi và tăng lên Trong nhóm các nước đang phát triển có sự không đồng đều: Trong khi vốn FDI vào các nước Châu Á, đặc biệt là Đông Á, Nam Á và Đông Nam Á tăng đáng kể thì lại tiếp tục giảm ở các nước khu vực Mỹ La Tinh và Caribe Các nước thuộc khu vực Mỹ La Tinh và Caribe liên tục giảm trong những năm 1970-1980 và cho đến nay vẫn chưa phục hồi
Những nguyên nhân dẫn đến sự phục hồi dòng vốn FDI bắt nguồn từ những sửa đổi về chính sách đầu tư của các quốc gia Năm 2003 đã có 244 sửa đổi về luật và quy chế gây ảnh hưởng đến FDI, trong đó có 220 sửa đổi theo hướng thuận lợi hoá đầu tư Cũng trong năm này, đã có 86 hiệp ước đầu tư song phương (Bilateral Investment Treaties- BITs) và 60 hiệp ước thuế quan hai bên (Double Taxation Treaties - DTTs) được ký kết, nâng tổng số các hiệp ước được ký kết lên với các con số tương ứng là 2.265 và 2.316 hiệp ước
Trang 9Theo điều tra của UNCTAD tiến hành năm 2005 với 355 TNCs lớn nhất của thế giới cho thấy triển vọng của dòng FDI khá sáng sủa và sẽ tiếp tục tăng trong những năm tới, đặc biệt là khu vực Châu Á Thái Bình Dương, Trung
và Đông Âu.Trung Quốc và Ấn Độ ở Châu Á, Phần Lan ở Châu Âu được coi là những nước sẽ có sự tăng trưởng lớn nhất về FDI Theo các chuyên gia đầu tư thì triển vọng rất sáng sủa đối với các ngành: dịch vụ, thiết bị điện, điện tử, chế tạo ô tô và máy móc Những dự án đầu tư xây dựng mới sẽ được các TNCs tiếp tục thực hiện ở nhiều nước đang phát triển và các giao dịch M&A sẽ diễn ra phần lớn ở các nước phát triển
Sự phục hồi FDI hơn nữa còn đẩy mạnh sản xuất quốc tế đang được thực hiện bởi 77.000 TNCs và 900.000 chi nhánh mang lại tổng vốn FDI khoảng 7.000 tỷ USD Tổng doanh thu của các chi nhánh TNCs tại nước ngoài năm 2005 đạt 22.171 tỷ USD
Bảng 2: Các chỉ tiêu FDI và hoạt động của TNCs
Trang 10Số lao động tại các chi nhánh
nước ngoài (nghìn người)
19.537 24.551 54.170 59.458 62.095
Nguồn: UNCTAD, World Investment report 2006.
Phần lớn vốn FDI của thế giới được điều phối bởi các TNCs của các nước phát triển Tuy nhiên, gần đây, sự tham gia của các công ty ở các nước đang phát triển ngày một tăng Nếu như giữa thập kỷ 80, các công ty này chỉ đóng góp 6% trong dòng vốn FDI toàn cầu nhưng vào nửa sau của thập kỷ 90s
đã tăng lên 11% Xét về tỷ lệ trong tổng vốn cố định (Gross fixed capital formation - GFCF) thì vốn đầu tư ra nước ngoài của các nước đang phát triển còn chiếm tỷ lệ cao hơn một số nước phát triển Ví dụ năm 2001-2003, tỷ lệ GĐP/GFCF của Singapore là 36,6% ; Hồng Kông là 28,2% ; Chi lê là 7,4% ; Malaysia là 5,3% trong khi của Mỹ là 6,6% ; Đức là 4,1% và Nhật Bản là 3,2%
TNCs của các nền kinh tế đang phát triển hiện có tốc độ quốc tế hoá đầu tư khá mạnh mẽ mà đi đầu là các TNCs của các nước phát triển ở Châu Á Trong 3 năm 2001-2003 vốn FDI đầu tư ra nước ngoài của các TNCs Châu Á trung bình là 37 tỷ USD/năm (tương đương với FDI hàng năm của thế giới nửa đầu thập kỷ 80) và chiếm 4/5 tổng vốn FDI ra của nhóm nước đang phát triển Các TNCs Châu Mỹ Latinh và Carribe đóng góp 10tỷ USD đầu tư ra nước ngoài trong khi đầu tư của Châu Phi là không đáng kể và chủ yếu là đến từ Nam Phi Mặc dù vậy thì TNCs của các nước phát triển vẫn cung cấp phần lớn vốn FDI của thế giới Ví dụ năm 1980 dòng vốn FDI của các nước phát triển chiếm 79.9% tổng vốn FDI của thế giới, con số này năm 1990 là 82,5% ; năm 2000 là 77,3% và năm 2005 là 59,4%
Trang 11Như vậy, FDI của thế giới nói chung và của TNCs nói riêng đang trên
đà phục hồi sau 2 năm suy giảm liên tiếp 2001-2003 Nguyên nhân chính là do
sự sụt giảm FDI của các nước phát triển do số lượng và giá trị của các giao dịch M&A của TNCs trong những năm này giảm TNCs của những nước phát triển vẫn là chủ thể chính của FDI nhưng các nước đang phát triển đang và sẽ tiếp tục phát huy vai trò của mình trong việc thu hút và cung cấp vốn FDI
Một số các công ty mới về dịch vụ được xếp hạng cao hơn trong danh sách trong suốt một thập kỷ qua Một vài công ty ở các nền công nghiệp mang tính truyền thống vẫn duy trì vị trí trong top nói trên Nền công nghiệp xăng dầu luôn đứng thứ 1 và thứ 2 trong 15 năm trước đây, thì hiện nay vẫn duy trì vị trí đứng đầu trong TNCs Năm 1993, nền công nghiệp điện đứng thứ 15, các hãng như Toyota, Ford lần lượt đứng thứ 6 và thứ 7 Thậm chí còn được cải thiện sự phân hạng trong năm 2006 Trong top 100 công ty xuyên quốc gia thì có 72 công ty đến từ 5 nước Mỹ, Pháp, Đức, Anh, Nhật Bản Số lượng các công ty từ các nước có nền kinh tế đang phát triển trong top 100 đã tăng lên đến 7 trong năm 2005 và giảm xuống 6 năm 2006 và nó mở rộng phạm vi hoạt động như kinh doanh tổng hợp (Hàn Quốc, Hồng Kông, Malaysia, Mexico và Singapore)
b Các công ty xuyên quốc gia Mỹ:
Hiện nay, trong số trên 50.000 công ty xuyên quốc gia trên thế giới, nước
Mỹ có trên 3000 công ty Về thu nhập, 175 công ty Mỹ có thu nhập năm 1997
là 3.997.510 triệu USD, cao hơn Nhật gần 1000 tỷ USD và nhiều hơn các công
ty Đức gần 4 lần
Trang 12Về lợi nhuận, các công ty chiếm gần 55% tổng lợi nhuận của 500 công ty lớn nhất thế giới năm 1997 Trung bình, trong năm này, lợi nhuận của mỗi công
ty Mỹ là 1.4 tỷ USD Các TNCs được cấu tạo bởi một công ty mẹ ở Mỹ và có nhiều công ty con, cắm nhánh ở nhiều nước khác nhau trên thế giới, chúng được tổ chức theo hình thức concern hoặc conglomerate và được quản lý theo kiểu mạng lưới Cách tổ chức như vậy tạo điều kiện cho các công ty Mỹ hoạt động rộng khắp trên thế giới
c Các công ty xuyên quốc gia Nh ật Bản :
Các TNCs Nhật Bản tập trung chủ yếu vào ba khu vực Bắc Mỹ, Đông và Đông Nam Á, Tâu Âu
Ngoại thương là huyết mạch của nền kinh tế Nhật Bản Đầu năm 90 của thế kỷ trước, tỷ lệ thương mại nội công ty Nhật đã đạt được mức khá cao: 83% doanh thu của các chi nhánh TNCs Nhật ở Châu Á, là doanh thu nội bộ công ty Các hang của Nhật ở Tây Âu đạt được thấp hơn, cũng đã tới 48.5%
Về nhập khẩu, tỷ trọng mậu dịch nội bộ ngành chế tạo trong nhập khẩu của công ty mẹ là 23.9% Trong đó ngành luyện kim là 44.2%, dầu mỏ và than chiếm 39.1%, cơ khí chính xác là 35.8%, 12 trong số 22 ngành chế tạo có tỷ trọng nhập khẩu nội bộ trên 20%
d Các công ty xuyên quốc gia EU:
Châu Âu là nơi ra đời sớm nhất của các TNC Sau chiến tranh thế giới thứ 2, các công ty xuyên quốc gia ở Châu Âu bị tàn phá nặng nề, phải nến
Trang 13những năm 50 của thế kỷ XX, các TNC mới phục hồi Số liệu của UNCTAD về luồng đầu tư nước ngoài (FDI) của các công ty xuyên quốc gia của 5 nước có số lượng đầu tư lớn nhất trong thời gian từ năm 1982 đến năm 1994 cho thấy, các công ty xuyên Quốc Gia Châu Âu chỉ đứng sau Mỹ.
Bằng hình thức cắm nhánh, các công ty xuyên quốc gia Châu Âu đã thực hiện bán sản phẩm hàng hoá ở các chi nhánh với doanh số lớn hơn nhiều ở trung tâm và luôn tăng lên
Doanh thu từ các chi nhánh nước ngoài của Đức tăng từ 179 tỷ USD (1986) lên 532 tỷ USD (1992) Xuất khẩu hàng hoá dịch vụ của các công ty xuyên quốc gia Đức tăng lên từ 232 tỷ USD (1980) lên 623 tỷ USD (1992), của Italia tăng từ 99 tỷ USD lên 244 tỷ USD
2 Các công ty xuyên quốc gia ở các nư ớc đang phát triển:
Các nước đang phát triển hiện nay đang tập trung chủ yếu ở khu vực Châu Á, là nơi có các nước công nghiệp mới Những nước này hiện nay cũng
đã có những công ty xuyên quốc gia phát triển mạnh mẽ Các nước công nghiệp mới ở Châu Á xác lâpj được hai cơ chế vận hành nền kinh tế hữu hiệu, phù hợp với từng giai đoạn phát triển, đó là: cơ chế thứ nhất, kết hợp điều tiết thị trường
ở mức cao nhất với sự can thiệp của Chính phủ ở mức thấp nhất, nghĩ là nhấn mạnh vai trò điều tiết của thị trường Cơ chế này tạo điều kiện hướng các xí nghiệp nỗi lực trong sản xuất kinh doanh, đáp ứng đòi hỏi của thị trường; Cơ chế thứ hai kết hợp “chính phủ cứng” với “thị trường mềm” với vai trò của
