Bài giảng 4. Cơ sở lý thuyết của phân tích chính sách từ góc độ kinh tế học vi mô

Vũ Thành Tự Anh PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CHO PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH TỪ GÓC ĐỘ KINH TẾ HỌC VI MÔ Nội dung trình bày  Thất bại của thị trường •

Vũ Thành Tự Anh

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

CHO PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH

CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA PHÂN TÍCH CHÍNH SÁCH

TỪ GÓC ĐỘ KINH TẾ HỌC VI MÔ

Nội dung trình bày

 Thất bại của thị trường

• Chuẩn mực cạnh tranh hoàn hảo

• Cơ sở cho sự can thiệp của nhà nước

• Sửa chữa thất bại của thị trường

• Hạn chế của sự can thiệp của nhà nước

• Thất bại nhà nước sv thất bại thị trường

• Sửa chữa thất bại của nhà nước

Vũ Thành Tự Anh

THẤT BẠI CỦA THỊ TRƯỜNG

VÀ SỬA CHỮA THẤT BẠI THỊ TRƯỜNG

Chuẩn mực cạnh tranh hoàn hảo

 Định lý thứ nhất của KTH phúc lợi:

Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo, tất

cả các bên tham gia sản xuất và trao đổi

sẽ khai thác tối đa mọi lợi ích chung do

thương mại đem lại Kết quả là sự phân bổ

nguồn lực ở trạng thái cân bằng sẽ đạt

hiệu quả kinh tế

5

Cơ sở cho sự can thiệp của nhà nước

 Hiệu quả: Sửa chữa thất bại thị trường

• Tồn tại thế lực thị trường

• Bất cân xứng thông tin

• Ngoại tác

• Hàng hóa công …

 Công bằng: Giảm bất bình đẳng

• Cân bằng sv hiệu quả sv công bằng

 Khuyến dụng: Nhà nước “phụ mẫu”

Một số vấn đề chính sách

 Khoảng cách giàu - nghèo, thành thị - nông thôn

 Thuế nhà đất

 Thuế thu nhập cá nhân

 Xã hội hoá giáo dục và y tế

 Bảo hiểm (y tế, xã hội), chính sách xã hội

 Quyền sở hữu (sử dụng) các nguồn lực

 Môi trường kinh doanh

 Độc quyền, điều tiết độc quyền và luật cạnh

tranh

 Mô hình tổng công ty, tập đoàn, và CPH DNNN …

7

Nguồn gốc của độc quyền

 Kinh tế:

• Lợi thế nhờ quy mô (độc quyền tự nhiên)

• Lợi thế nhờ phạm vi

• Không có sản phẩm thay thế

 Pháp lý:

• Quyền sở hữu trí tuệ (patent, copyrights)

• Nhà nước cho phép (hợp thức hóa độc quyền tự

nhiên hay phục vụ mục tiêu của nhà nước)

 Kỹ thuật:

• Ngoại tác mạng lưới

 Chính trị:

Biện pháp điều tiết độc quyền

 Biện pháp điều tiết phù hợp với hính thái và mức

độ độc quyền:

• Độc quyền tự nhiên

• Độc quyền do biện pháp thể chế/hành chính

• Độc quyền nhóm

• Cạnh tranh độc quyền

 Một số biện pháp điều tiết:

• Điều tiết dựa vào chi phí

• Điều tiết dựa vào khuyến khích

• Điều tiết dựa vào thị trường

• Điều tiết dựa vào biện pháp hành chính

9

Thông tin bất cân xứng

 Khái niệm về thông tin bất cân xứng (AI)

 Hệ quả của thông tin bất cân xứng

 Vai trò của nhà nước trong việc giải quyết thất

bại thị trường do AI gây ra

Thông tin bất cân xứng (AI)

 Ba lớp bài toán của AI

• Rủi ro đạo đức (tâm lý ỷ lại)

• Lựa chọn ngược (lựa chọn bất lợi)

• Vấn đề ủy quyền – thừa hành

 Các vấn đề cần thảo luận:

• Mô tả, phân tích bản chất của tình huống AI

• Nguyên nhân của tình huống AI

• Hành vi của các bên trong tình huống AI

• Hệ quả của sự phối hợp các hành vi này

• Làm thế nào để cải thiện kết cục này

11

Khái niệm về ngoại tác

 Ngoại tác xảy ra khi một bên làm tăng (giảm) chi

phí/lợi ích của một (số) bên khác nhưng không

thông qua giao dịch thị trường (không được phản

ánh qua giá cả)

 Ngoại tác là thất bại thị trường vì lợi ích (hay chi

phí) cá nhân khác lợi ích (hay chi phí) xã hội

Sửa chữa thất bại thị trường do ngoại tác

 Giải pháp nhà nước

• Điều tiết (quy định, cấp phép, cưỡng chế)

• Giáo dục

 Giải pháp thị trường

• Giấy phép có thể chuyển nhượng

 Giải pháp quản trị

• Khuyến khích/cưỡng chế của cộng động

 Giải pháp cá nhân

• Lương tâm và trách nhiệm

13

Ngoại tác

 Các vấn đề cần thảo luận:

• Mô tả, phân tích bản chất của ngoại tác

• Nguyên nhân của ngoại tác

• Phản ứng của các bên trong tình huống ngoại tác

• Tổn thất phúc lợi và các hệ quả khác

• Làm thế nào để cải thiện kết cục này

 Trách nhiệm cung cấp hàng hóa công?

 Trách nhiệm tài trợ cấp hàng hóa công?

 Hợp tác giữa khu vực công và tư (PPP)

Phân loại hàng hóa công

Tính tranh giành

Tính

loại

trừ

Có

Hàng hóa tư nhân

 Giáo dục, y tế, nước

 Thức ăn, quần áo

 Đường đông, có thu phí

Độc quyền tự nhiên

 Phòng cháy chữa cháy

 Truyền hình cáp

 Đường vắng, có thu phí

Không

Nguồn lực cộng đồng

 Cá ở đại dương

 Bãi biển công cộng

 Đường đông,không thu phí

Hàng hóa công cộng

 Quốc phòng

 Hải đăng, pháo hoa

 Đường vắng, không thu phí

15

Trách nhiệm cung cấp và

tài trợ hàng hóa công

 Trách nhiệm cung cấp

• Hàng hóa công không nhất thiết phải do khu vực

công cung cấp

• Khu vực công không nhất thiết không được cung

cấp hàng hóa tư

 Trách nhiệm tài trợ

• Hàng hóa công không nhất thiết phải do khu vực

công tài trợ

• Khu vực công không nhất thiết không được tài trợ

hàng hóa tư

Một số vấn đề của hàng hóa công

 Thất bại của thị trường: Vấn đề người ăn theo

 Khắc phục vấn đề “người ăn theo”

• Khác biệt về cầu đối với hàng hóa công

• Lòng vị tha

• Ý thức về trách nhiệm công dân

• Thiết kế cơ chế để tạo khuyến khích đúng

• Biện pháp cưỡng chế hiệu quả

 Hàng hóa nào được cung cấp?

 Mức cung hàng hóa công tối ưu: MSB = MSC

17

Một số cơ sở khác cho sự can thiệp

của nhà nước

Thị hiếu Thị hiếu nội sinh/ tương thuộc/

không được chấp nhận Bất định Đánh giá/định giá rủi ro sai

Liên thời gian Đánh đổi giữa hiện tại và tương

lai (đầu tư/tiết kiệm, môi trường) Chi phí điều chỉnh Giá cả thiếu linh hoạt, chi phí

giao dịch Mất cân đối vĩ mô Chu kỳ kinh tế, khủng hoảng

kinh tế - tài chính

Thị hiếu

 Thị hiếu nội sinh

• Thị hiếu không cố định, và chính sách công có

thể thay đổi thị hiếu theo hướng tích cực

 Thị hiếu tương thuộc

• Hàm thỏa dụng bao gồm cả tiêu dùng/thu

nhập/địa vị … của người khác theo hướng tích

cực (vị tha) hoặc tiêu cực (vị kỷ)

• Một số thị hiệu không được xã hội chấp nhận

rộng rãi, một số khác chưa được đồng thuận

19

Bất định

 Đánh giá rủi ro:

• Sợ/ thích/ trung tính với rủi ro

 Định giá rủi ro:

• Định giá cao/ thấp so với rủi ro thực tế, thậm

chí không định giá được

• Thị trường thậm chí không tồn tại (bảo hiểm

sức khỏe cho người cao tuổi …)

Đánh đổi giữa hiện tại và tương lai

 Đánh đổi giữa hiện tại và tương lai

• Đánh đổi về mặt thời gian

• Đánh đổi giữa các thế hệ

• Thiển cận sv nhìn xa trông rộng

 Ví dụ vấn đề chính sách:

• Môi trường: bảo vệ sv tàn phá

• Tài nguyên: bảo tồn sv khai thác

• Đầu tư sv tiêu dùng

• Tăng trưởng sv bền vững

21

Chi phí điều chỉnh

 Giá cả thiếu linh hoạt: ví dụ tiền lương, lãi suất

 Chi phí giao dịch

- Chi phí tìm kiếm thông tin (search cost)

- Chi phí thương lượng (negotiation cost)

- Chi phí do thông tin bất cân xứng: ủy quyền-thừa hành

(agency cost), lựa chọn ngược (AS), rủi ro đạo đức (MH)

- Chi phí bất định và rủi ro về thông tin, thể chế v.v

(uncertainty cost)

- Chi phí thích nghi và tái thương lượng (adaptation &

renegotiation cost)

- Chi phí thực hiện và giám sát (monitoring cost)

Mất cân đối vĩ mô

 Chu kỳ kinh tế

• Ngân hàng

• Tài chính

• Kinh tế

• Lạm phát

• Thất nghiệp

• Bong bóng tài sản …

Bài giảng 3 23

Sửa chữa thất bại thị trường

Cơ chế thị trường

Khuyến khích

Luật định Cung ứng phi

thị trường

Bảo hiểm và giảm sốc THẤT BẠI THỊ TRƯỜNG TRUYỀN THỐNG

MỘT SỐ THẤT BẠI KHÁC

VẤN ĐỀ CÔNG BẰNG

Giải phóng, tạo điều kiện và

mô phỏng thị trường

 Giải phóng thị trường

• Hợp thức hóa (formalization)

• Giải quy chế (deregulation)

• Tư nhân hóa (privatization)

 Tạo điều kiện hình thành thị trường

• Phân bổ những hàng hóa hiện hữu (vd: quyền

sở hữu tài sản)

• Tạo ra thị trường mới (vd: thị trường giấy phép

xả thải, giấy phép khai thác nước ngầm)

 Mô phỏng thị trường

• Cạnh tranh để có thị trường sv cạnh tranh

trên thị trường (vd: đấu thầu)

25

Thay đổi khuyến khích qua thuế/trợ cấp

 Thuế từ phía cung

• Thuế đánh trên sản lượng

• Thuế XNK

 Trợ cấp từ phía cung

• Trợ cấp có đối ứng

• Giảm, miễn, cấp tín dụng thuế (vd: CIT)

 Thuế từ phía cầu

• Thuế bán hàng

• Phí người sử dụng

 Trợ cấp từ phía cầu

• Trợ cấp bằng hiện vật

• “Vouchers”

• Giảm, miễn, cấp tín dụng thuế (vd: PIT)

Xây dựng luật – quy định

 Pháp luật

• Luật doanh nghiệp

• Luật cạnh tranh

• Luật phá sản …

• Quy định về giá

• Quy định về số lượng

• Cung cấp thông tin trực tiếp

• Cung cấp thông tin gián tiếp

27

Cung ứng hàng hóa qua

cơ chế phi thị trường

 Cung ứng trực tiếp

• Qua hệ thống hành chính

• Doanh nghiệp nhà nước

Cung cấp bảo hiểm và giảm sốc

• Bảo hiểm bắt buộc

• Bảo hiểm có trợ cấp

• Dự trữ (vd: si-lô lúa gạo)

• Hỗ trợ quá trình chuyển đổi (vd: nghề nghiệp)

• Trợ cấp bằng tiền

Vũ Thành Tự Anh

THẤT BẠI CỦA NHÀ NƯỚC VÀ

SỬA CHỮA THẤT BẠI CỦA NHÀ NƯỚC

Khái niệm thất bại của nhà nước

 Thất bại (kinh tế) của nhà nước xảy ra khi

sự can thiệp (hay không can thiệp) của nhà

nước dẫn tới:

• Tổn thất phúc lợi vô ích

• Thất bại thị trường hay tình trạng mất công

bằng không được sửa chữa

31

Nguyên nhân của thất bại nhà nước

 Động cơ chính trị vụ lợi

 Sự thiển cận về mặt chính sách

 Khó lường hết phản ứng của hệ thống chính trị và

của xã hội

 Khó lường hết phản ứng của bộ máy nhà nước

 Khó lường hết được phản ứng của thị trường

 Khu vực nhà nước có những vấn đề cố hữu

• Tính “độc quyền”, thông tin bất cân xứng, ngoại tác,

hàng hóa công

• Khó đánh giá đúng và đủ hiệu quả của việc ra và thực

thi chính sách:

• Phân quyền, phân cấp

Sửa chữa thất bại của nhà nước

 Giải quyết các nguyên nhân dẫn tới thất

bại của nhà nước

• Kiểm soát và đối trọng

• Sửa hệ thống khuyến khích

• Giám sát các nhóm đặc quyền đặc lợi

 Tìm hình thức can thiệp hiệu quả hơn

• Điều tiết sv trực tiếp sản xuất của DNNN

• Phân cấp sv tập trung hóa

 Quay lại với cơ chế thị trường

• Tư nhân hóa/cổ phần hóa

• Tư nhân tham gia, hợp tác công tư

THẢO LUẬN VỀ LUẬN VĂN

 Một số gợi ý về đề tài luận văn

 Một số lỗi thường gặp

33