Trước năm 1986 nền kinh tế nước ta vận hành theo cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp. Sản phẩm làm ra giá thành cao hoặc sản xuất bừa bãi dẫn đến có sản phẩm thì dư thừa, có sản phẩm thì không đáp ứng đủ nhu cầu của nhân dân. Nền kinh tế mang tính chất của một nền kinh tế nhỏ lẻ tự cung tự cấp. Đó là nguyên nhân làm cho nền kinh tế nước ta ngày càng tụt hậu, lâm vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng, cuộc sống nhân dân ngày càng khó khăn. Đứng trước bối cảnh đó, con đường duy nhất để đưa đất nước thoát khỏi tình trạng trên cũng như làm cho đất nước chuyển mình phát triển là đổi mới kinh tế. Đổi mới kinh tế ở Việt Nam là một cao trào của toàn dân do Đảng Cộng Sản Việt Nam khởi xướng, lãnh đạo và thực sự bắt đầu từ năm 1986. Nội dung cơ bản của đường lối đổi mới kinh tế được nhất quán từ Đại hội VI của Đảng (Tháng 12/1986) cho đến nay là phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, có nhiều thành phần kinh tế tham gia đẩy mạnh CNH, HĐH và chủ động hội nhập quốc tế. Những nội dung cơ bản đã nêu có mối quan hệ gắn bó tác động, thúc đẩy lẫn nhau, trong đó vừa có chính sách kinh tế, vừa có ý nghĩa chính trị sâu sắc. Từ năm 1986 trên cơ sở nhận thức rõ về thực trạng đất nước cùng với những thành tựu trong những năm đầu đổi mới đến năm 1991 tại đại hội VII Đảng ta đi đến quyết định:" Kiên quyết xoá bỏ cơ chế quản lý kinh tế tập trung bao cấp, chuyển sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo định hướng XHCN"
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU1.TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Trước năm 1986 nền kinh tế nước ta vận hành theo cơ chế quản lý tậptrung quan liêu bao cấp Sản phẩm làm ra giá thành cao hoặc sản xuất bừa bãidẫn đến có sản phẩm thì dư thừa, có sản phẩm thì không đáp ứng đủ nhu cầu củanhân dân Nền kinh tế mang tính chất của một nền kinh tế nhỏ lẻ tự cung tự cấp
Đó là nguyên nhân làm cho nền kinh tế nước ta ngày càng tụt hậu, lâm vào tìnhtrạng khủng hoảng trầm trọng, cuộc sống nhân dân ngày càng khó khăn
Đứng trước bối cảnh đó, con đường duy nhất để đưa đất nước thoát khỏitình trạng trên cũng như làm cho đất nước chuyển mình phát triển là đổi mớikinh tế Đổi mới kinh tế ở Việt Nam là một cao trào của toàn dân do Đảng CộngSản Việt Nam khởi xướng, lãnh đạo và thực sự bắt đầu từ năm 1986 Nội dung
cơ bản của đường lối đổi mới kinh tế được nhất quán từ Đại hội VI của Đảng(Tháng 12/1986) cho đến nay là phát triển nền kinh tế thị trường định hướngXHCN, có nhiều thành phần kinh tế tham gia đẩy mạnh CNH, HĐH và chủđộng hội nhập quốc tế Những nội dung cơ bản đã nêu có mối quan hệ gắn bó tácđộng, thúc đẩy lẫn nhau, trong đó vừa có chính sách kinh tế, vừa có ý nghĩachính trị sâu sắc Từ năm 1986 trên cơ sở nhận thức rõ về thực trạng đất nướccùng với những thành tựu trong những năm đầu đổi mới đến năm 1991 tại đạihội VII Đảng ta đi đến quyết định:" Kiên quyết xoá bỏ cơ chế quản lý kinh tế tậptrung bao cấp, chuyển sang nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần theo địnhhướng XHCN" Đây là một bước đột phá mới trong nền kinh tế của nước ta Tuynhiên dù chúng ta xây dựng nền kinh tế theo xu hướng nào thì cũng đều phảituân theo những nguyên tắc riêng của nó
Chính vì những lý do trên đề tài" Nguyên tắc khách quan với vấn đề xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện
Trang 2nay" nhằm nghiên cứu những nguyên tắc khách quan tác động đến việc xây
dựng nền kinh tế thị trường theo định hướng XHCN phù hợp với nhu cầu pháttriển của lực lượng sản xuất của nước ta, với yêu cầu của quá trình xây dựng nềnkinh tế độc lập, tự chủ kết hợp với chủ động hội nhập kinh tế quốc tế
2 MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
Mục tiêu của đề tài là tìm ra những nguyên tắc khách quan và hình thứctác động của nó phục vụ cho việc phát triển kinh tế, xây dựng một nền kinh tế thịtrường theo định hướng XHCN phát triển nhanh bền vững và ổn định
Mặt khác thực chất nền kinh tế nước ta hiện nay chỉ có thể nói là đangtrong giai đoạn quá độ, chuyển tiếp từ nền kinh tế tập trung bao cấp hành chínhsang nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN.Những vấn đề kinh tế trong giai đoạn quá độ ở nước ta diễn ra rất phức tạp.Chúng ta nghiên cứu những nguyên tắc khách quan này để vận dụng phù hợpvào thực tiễn tránh những sai lầm nóng vội chủ quan duy ý chí hoặc nhữngkhuynh hướng cực đoan máy móc sao chép, chấp nhận nguyên bản kinh tế thịtrường từ bên ngoài vào
3 CƠ SỞ LÝ LUẬN.
Chủ nghĩa Mác-Lênin ra đời đã vận dụng một cách thành công học thuyếthình thái kinh tế xã hội vào phân tích xã hội tư bản vạch ra các quy luật vận độngphát triển của xã hội và dự báo về sự ra đời của hình thái kinh tế xã hội cao hơn,hình thái Cộng Sản Chủ nghĩa mà giai đoạn đầu là CNXH Vận dụng Chủ nghĩaMác-Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, Đảng và nhân dân ta đã khẳngđịnh:" Con đường đi lên của nước ta là sự phát triển quá độ lên Chủ nghĩa xã hội
Trang 3bỏ qua chế độ Tư bản" Mục tiêu của chúng ta là xây dựng một nước Việt Namdân giầu nước mạnh, xã hội công bằng dân chủ, văn minh Phải khẳng địnhchúng ta có mục tiêu đúng đắn nhưng trên thực tế của thời kỳ đầu của quá trìnhxây dựng đất nước theo định hướng XHCN chúng ta đã phạm phải những sailầm nghiêm trọng, đã không xuất phát từ thực tiễn, không tôn trọng và hànhđộng theo các quy luật khách quan Chúng ta không có sự nhận thức đầy đủ vàđúng đắn học thuyết Mác-Lênin về CNXH Quan niệm một cách quá giản đơn vềcon đường xây dựng CNXH mà không thấy hết những khó khăn thử thách, tínhphức tạp và sự lâu dài của quá trình đó cùng với sự nóng vội muốn xoá bỏ cácthành phần kinh tế khi chúng còn khả năng phát triển, phủ nhận sản xuất hànghoá và cơ chế thị trường, duy trì quá lâu cơ chế quản lý tập trung quan liêu baocấp " Chính do những sai lầm đó nên sau một thời gian tiến hành công cuộc xâydựng CNXH, đất nước ta vẫn trong tình trạng đói nghèo, trì trệ chậm phát triển,đất nước rơi vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng về kinh tế – xã hội Bứctranh kinh tế – xã hội nước tra không mấy sáng sủa Sản xuất nông, công nghiệptrì trệ, nông dân bỏ ruộng, các tập đoàn sản xuất và hợp tác xã tan rã, mức sốngcủa nhân đan giảm mạnh và gặp rất nhiều khó khăn Về mặt xã hộ thật đáng longại, niềm tin của người dân vào Đảng, vào chế độ bị giảm sút, tiêu cực xã hộiphát triển nhanh, văn hoá đạo đức, lối sống, giáo dục xuống cấp, kỷ cương phápluật bị vi phạm."
Nghiên cứu những nguyên tắc khách quan tìm ra những điều kiện phù hợpvới tình hình phát triển đất nước Đó cũng chính là" yêu cầu bức thiết của sựnghiệp Cách Mạng, là vấn đề có ý nghĩa sống còn", là đòi hỏi khách quan từ thựctiễn cuộc sống, từ tình hình kinh tế xã hội của đất nước, từ những ảnh hưởng tíchcực dội vào, từ bên ngoài theo xu thế đổi mới của thế giới hiện đại
Trang 44 CẤU TRÚC
Bài tiểu luận gồm những phần sau:
- Phần mở đầu: Tính cấp thiết, mục đích, cơ sở lý luận của đề tài
- Chương I: Tính tất yếu khách quan của việc xây dựng nền kinh tế thịtrường định hướng XHCN ở Việt Nam
Nghiên cứu những điều kiện cụ thể của nền kinh tế nước ta, lý do của việctồn tại và phát triển nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo địnhhướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
- Chương II: Những nguyên tắc khách quan với vấn đề xây dựng nền kinh
tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay
Tìm hiểu những nguyên tắc khách quan tác động đến nền kinh tế thịtrường ở nước ta để vận dụng phù hợp với thực tiễn
- Tài liệu tham khảo
- Phụ lục
Trang 5CHƯƠNG I: TÍNH TẤT YẾU CỦA VIỆC XÂY DỰNG
NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Ở VIỆT NAM
Trong quá trình xây dựng xã hội ở nước ta," Đảng và Nhà nước ta chủtrương thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hoánhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước
theo định hướng Xã hội chủ nghĩa, đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng
Xã hội chủ nghĩa "1
Ngày nay tất cả các nước đều phải xây dựng và phát triển kinh tế thịtrường Tuy nhiên trong chế độ xã hội khác nhau, kinh tế thị trường được sửdụng với mục đích khác nhau Trong các nước Tư bản đó là kinh tế thị trường
Tư bản Chủ nghĩa Ở nước ta, đó là kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủnghĩa
Để hiểu được tính tất yếu khách quan của việc xây dựng và phát triển nềnkinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam trước hêt ta phải tìmhiểu thế nào là kinh tế thị trường, thế nào là Xã hội chủ nghĩa và tại sao lại pháttriển nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở nước ta
1.1 Kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa.
1.1.1 Kinh tế thị trường.
Kinh tế thị trường là thành tựu chung của văn minh nhân loại Nó là kếtquả của sự phát triển lực lượng sản xuất đến một trình độ nhất định, kết quả củaquá trình phân công lao động xã hội, đa dạng hóa hình thức sở hữu, đồng thời nó
là động lực mạnh mẽ thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển
Trang 6Như chúng ta đã biết, kinh tế hàng hoá là một kiểu tổ chức kinh tế – hội
mà trong đó sản phẩm sản xuất ra để trao đổi, để bán trên thị trường Mục đíchcủa sản xuất hàng hoá không phải để thoả mãm trực tiếp nhu cầu của người sảnxuất ra sản phẩm mà để bán, tức là để thoả mãn nhu cầu của người mua đáp ứngnhu cầu xã hội
Kinh tế thị trường là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá, trong đótoàn bộ các yếu tố đầu vào và đầu ra của sản xuất để thông qua thị trường Nhưthế hàng hoá và kinh tế thị trường không đồng nhất với nhau, chúng khác nhau
về trình độ phát triển Về cơ bản chúng có cùng nguồn gốc, cùng bản chất
Trong thời kỳ quá độ lên Chủ nghĩa xã hội thì sự tồn tại của sản xuất hànghoá, nền kinh tế thị trường – bước phát triển cao của nền sản xuất hàng hoá là lẽđương nhiên Chúng ta đang trong giai đoạn quá độ lên Chủ nghĩa xã hội, bởivậy việc phát triển nền kinh tế thị trường là một tất yếu khách quan
1.1.2 Kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa
Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được xây dựng là một xã hội do nhân dânlạo động làm chủ, có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiệnđại và chế độ công hữu về tư liệu sản xuất, có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bảnsắc văn hoá dân tộc, con người được giải phóng khỏi áp bức bóc lột, mọi người
có quyền làm chủ bản thân mình và làm theo năng lực, hưởng theo lao động Là
xã hội mà người dân sống ấm no, hạnh phúc, tự do trong khuôn khổ pháp luật, cóđiều kiện để phát triển toàn diện cá nhân, các dân tộc trong nước đoàn kết, bìnhđẳng, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ, có quan hệ hữu nghị hợp tác với nhân dântất cả các nước trên thế giới
" Lựa chọn mô hình kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa không
phải là sự gán ghép chủ quan giữa kinh tế thị trường và Chủ nghĩa xã hội, mà là
Trang 7sự nắm bắt và vận dụng xu hướng vận động khách quan của kinh tế thị trườngtrong thời đại hiện nay"[8.6]
Mục đích của kinh tế thị trường XHCN là phát triển lực lượng sản xuất,phát triển kinh tế xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật, nâng cao đời sống nhân dân.Phát triển lực lượng sản xuất hiện đại gắn liền với xây dựng quan hệ sản xuấtmới tiên tiến
Kinh tế thị trường định hướng XHCN có nhiều hình thức sở hữu, nhiềuthành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế nhànước với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc " kinh tế thịtrường định hướng XHCN là một kiểu tổ chức kinh tế của một xã hội đang trongquá trình chuyển biến từ nền kinh tế còn ở trình độ thấp sang kinh tế ở trình độcao hơn hướng tới một chế độ xã hội mới – xã hội XHCN" [8.7]
Trong nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa thì nhà nướcđóng một vai trò quan trọng Nhà nước quản lý kinh tế bằng chiến lược quyhoạch, kế hoạch, chính sách pháp luật và bằng sức mạnh vật chất của lực lượngkinh tế nhà nước đồng thời sử dụng kinh tế thị trường áp dụng các hình thức kinh
tế, các phương pháp quản lý kinh tế thị trường để kích thích sức sản xuất, giảiphóng sức sản xuất, phát huy mặt tích cực, hạn chế và khắc phục mặt tiêu cựccủa cơ chế thị trường bảo vệ lợi ích của toàn thể nhân dân lao động
Kinh tế thị trường định hướng XHCN thực hiện phân phối chủ yếu theokết quả lao động và hiệu quả kinh tế, đồng thời phân phối theo mức đóng gópvốn và các nguồn lực khác vào sản xuất, kinh doanh thông qua phúc lợi xã hội.Tăng trưởng kinh tế gắn liền với đảm bảo tiến bộ và công bằng xã hội trong từngbước phát triển Tăng trưởng kinh tế gắn liền với phát triển văn hóa giáo dục,xây dựng nền văn hoá đậm đà bản sắc dân tộc, nâng cao dân trí, giáo dục và đàotạo con người, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực của đất nước
Trang 8Như vậy, đi theo định hướng XHCN là đi đến mục tiêu không còn áp bức,bóc lột, đi tới chế độ công hữu các tư liệu sản xuất thực hiện công bằng xã hội.
Về mặt kinh tế công bằng không có nghĩa là bình quân Đó là một quá trình tiệmtiến dần thông qua các biện pháp kinh tế – xã hội tổng hợp Điểm khác nhau cơbản của cơ chế kinh tế của XHCN so với kinh tế TBCN là khả năng từng bướcrút ngắn khoảng cách giàu nghèo trong khi CNTB chỉ có thể dẫn tới phân cực.Trong thời kỳ quá độ chúng ta thừa nhận còn bóc lột, điều này cần phải được xoá
bỏ Thực hiện mục tiêu đó là một nhiệm vụ lâu dài của nhiều thế hệ, phải giảiquyết bằng những biện pháp không làm tổn hại đến lợi ích hợp pháp của côngdân Bước đầu để giải quyết nhiệm vụ đó là xã hội hoá XHCN trong thực tế nềnsản xuất xã hội
Định hướng XHCN trong nền kinh tế đòi hỏi phải giải quyết đúng đắn mốiquan hệ giữa phát triển lực lượng sản xuất và xây dựng quan hệ sản xuất mới.Phải khắc phục nguy cơ tụt hậu xa hơn về kinh tế, xây dựng thành công cơ sở vậtchất kỹ thuật của CNXH và hình thành được cơ cấu kinh tế đặc trưng cho xã hộimới Quá trình chuyển hướng và đổi mới nền kinh tế thị trường định hướng Xãhội chủ nghĩa là một nguyên tắc, một vấn đề chiến lược quan trọng nhất, cơ bảnnhất của tư duy kinh tế mới của Đảng ta
1.2 Thực chất nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt
Nam
1.2.1 Tính tất yếu khách quan dẫn tới việc tồn tại và phát triển nền kinh tế thị
trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Quy luật tiến hóa của lịch sử cho thấy mọi chế độ xã hội chỉ có thể tồn tại,phát triển và tự bảo vệ mình khi nó thường xuyên tiến hành những cải cách vàđổi mới cần thiết Bởi mọi chế độ xã hội sinh ra ngay từ đầu đã không phải là
Trang 9một thể hoàn chỉnh mà nó phải trải qua một quá trình vận động phát triển lâu dài,phải trải qua những biến đổi của lịch sử.
" CNTB để đạt được trình độ văn minh như ngày nay phải trải qua nhiềugiai đoạn phát triển khác nhau, phải hứng chịu nhiều cuộc khủng hoảng về kinh
tế –xã hội, phải tiến hành nhiều cuộc cải cách cũng như chiến lược phát triển.CNXH cũng không thể nằm ngoài ngoại lệ này Để tồn tại phát triển và đứngvững trong thế giới luôn luôn thay đổi, biến động thì tự bản thân CNXH phải cónhững cải cách và đổi mới thưởng xuyên theo tiến trình vận động và phát triểncủa lịch sử Chỉ có như vậy CNXH mới có khả năng tìm ra động lực phát triểncủa chính nó và vạch ra con đường tiến hoá cho mình"[6.10]
Các nhà kinh điển của Chủ nghĩa Mác-Lênin quan niệm CNXH " khôngphải là một xã hội hoàn chỉnh ngay một lúc"[C.Mác – và Ph Ănghen Toàn tập,t.3.Nxb Chính trị quốc gia]," không phải là một cái nhất thành bất biến mà cũngnhư mọi chế độ xã hội khác nó cần được xem xét như một xã hội được thay đổi
và cải tạo thường xuyên"[ C.Mác – và Ph Ănghen.Sđd.tr298]
Như vậy, CNXH luôn luôn đòi hỏi được cải cách, đổi mới để vận động vàphát triển Đây chính là quy luật tất yếu" xuất phát từ lôgíc nội tại của tiến trìnhphát triển lịch sử" Đó là cải cách và đổi mới CNXH là một đòi hỏi bên trong củaquá trình xây dựng CNXH nhằm khắc phục cũng như phòng ngừa các nguy cơkhủng hoảng có thể xảy ra
Thực tiễn vận động của nền kinh tế thế giới những năm gần đây cho thấy
mô hình phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN có sự điều tiết vĩ mô từtrung tâm trong bối cảnh ngày nay là mô hình hợp lý hơn cả Mô hình này có thểđáp ứng được những thách thức của sự phát triển Ở nước ta việc thực hiện môhình này trong thực tế chẳng những là nội dung của công cuộc đổi mới mà hơnthế nữa còn là công cụ, là phương thức tiến tới mục tiêu xây dựng CNXH
Trang 10Nền kinh tế ở nước ta hiện nay chỉ có thể nói đang trong giai đoạn quá độ,chuyển tiếp từ nền kinh tế tập trung, hành chính bao cấp sang nền kinh tế thịtrường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng XHCN Do vậy, những đặcđiểm của giai đoạn quá độ trong nền kinh tế nước ta đương nhiên là một vấn đềcần được nghiên cứu và xem xét Nhận thức được những đặc điển phức tạp củagiai đoạn quá độ, chi phối những đặc điểm đó chúng ta tránh được những sai lầmnóng vội chủ quan duy ý chí hoặc những khuynh hướng cực đoan máy móc saochép nguyên bản kinh tế thị trường từ bên ngoài vào.
Việc áp dụng máy móc mô hình kế hoạch hóa tập trung của Liên Xô vàĐông Âu vào điều kiện nước ta khi bản thân nó không phù hợp đã dẫn tới mộtcuộc khủng hoảng trầm trọng trong lịch sử Từ giữa thập kỷ 80 trong lòng xã hộiViệt Nam đã chín muồi những yêu cầu bức xúc của cuộc cách tân đổi mới đóchính là đòi hỏi khách quan từ thực tiễn cuộc sống, trước hết là từ tình hình kinh
tế – xã hội của đất nước
Từ những phân tích trên cho thấy sự nghiệp đổi mới đất nước là một tấtyếu khách quan, là "yêu cầu bức thiết của sự nghiệp Cách mạng, là vấn đề có ýnghĩa sống còn" đối với chúng ta [văn kiện đại hội đại biểu toàn quốc lần thứVI.NXB Sự thật]
1.2.2 Kinh tế thị trường định hướng Xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trên cơ sở nhận thức đúng đắn đầy đủ hơn về CNXH và con đường đi lênCNXH ở Việt Nam, Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (12/1986) đã đề rađường lối đổi mới toàn diện đất nước nhằm thực hiện hiệu quả hơn công cuộcxây dựng CNXH Đại hội đưa ra những quan niệm mới về con đường, phươngpháp xây dựng CNXH, đặc biệt về quan niệm về "công nghiệp hoá XHCN trongthời kỳ quá độ, về cơ cấu kinh tế thừa nhận sự tồn tại khách quan của sản xuấthàng hóa và thị trường, phê phán triệt để cơ chế tập trung quan liêu bao cấp và