Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm

Tuy có những đóng góp nhất định, nhưngnhững tư tưởng triết học về khoa học của các nhà triết học Thực chứng vẫn mang đậm dấu ấn và thiên về chủ nghĩa kinh nghiệm, nên không tránh khỏi sự

NGUYỄN THỊ THUÝ DI

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC

CỦA KARL POPPER TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Đà Nẵng – Năm 2017

NGUYỄN THỊ THUÝ DI

TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC

CỦA KARL POPPER TRONG MỘT SỐ TÁC PHẨM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Mã số: 60 22 03 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN TẤN HÙNG

Đà Nẵng – Năm 2017

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn 2

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn 3

5 Bố cục của luận văn 3

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu 4

CHƯƠNG I: CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC CỦA KARL POPPER 9

1.1 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA SỰ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KHOA HỌC CỦA KARL POPPER 9

1.1.1 Các điều kiện kinh tế 9

1.1.2 Tình hình chính trị - xã hội 11

1.2 TIỀN ĐỀ KHOA HỌC VÀ LÝ LUẬN CHO RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KHOA HỌC CỦA KARL POPPER 14

1.2.1 Các thành tựu khoa học tự nhiên và khoa học xã hội 14

1.2.2 Các trào lưu triết học duy khoa học 19

1.3 VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM 22

1.3.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Karl Popper 22

1.3.2 Một số tác phẩm tiêu biểu của Karl Popper về triết học khoa học 29

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 34

35

2.2 VỀ MỤC ĐÍCH, NHIỆM VỤ VÀ BẢN CHẤT CỦA NHẬN THỨC KHOA HỌC 38

2.2.1.Về mục đích và nhiệm vụ của nhận thức khoa học 38

2.2.2.Về bản chất của sự nhận thức khoa học 42

2.3 VỀ TRI THỨC KHÁCH QUAN VÀ BA THẾ GIỚI 44

2.3.1 Về tri thức khách quan 44

2.3.2 Về vấn đề “ba thế giới” 45

2.4 VỀ NGUỒN GỐC VÀ TIẾN TRÌNH CỦA NHẬN THỨC KHOA HỌC 2.4.1 Về nguồn gốc của tri thức khoa học 46

2.4.2 Về tiến trình của nhận thức khoa học 50

2.5 VỀ PHƯƠNG PHÁP TIẾN HÀNH VÀ KIỂM NGHIỆM LÝ THUYẾT KHOA HỌC 55

2.5.1 Bác bỏ phương pháp quy nạp và nhấn mạnh phương pháp suy diễn (diễn dịch) 56

2.5.2 Về phương pháp kiểm nghiệm một lý thuyết khoa học – nguyên tắc kiểm sai hay phủ chứng, bác bỏ 57

2.6 VẤN ĐỀ CHÂN LÝ TRONG KHOA HỌC 62

TIỂU KẾT CHƯƠNG II 65

CHƯƠNG III: NHỮNG ĐÓNG GÓP VÀ HẠN CHẾ TRONG TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC VỀ KHOA HỌC CỦA KARL POPPER 66

KARL POPPER 73

TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 81

KẾT LUẬN 82

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83 QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Khoa học là một lĩnh vực quan trọng của ý thức xã hội Những thànhtựu của khoa học có vai trò vô cùng to lớn đối với sự phát triển sản xuất vàcác hoạt động của con người nhằm cải tạo tự nhiên và phát triển xã hội Cho

dù xuất hiện rất sớm trong lịch sử triết học, nhưng mãi đến gần đây mới cómột ngành của triết học đi sâu nghiên cứu để trả lời cho một loạt câu hỏi,

như về bản chất của khoa học, về con đường phát triển của nhận thức khoa

học; về vấn đề chân lý trong các khoa học, v.v Chuyên ngành mới này củatriết học chuyên nghiên cứu những vấn đề chung nhất đó của khoa học và

được gọi là Triết học về khoa học (Philosophy of science).

Những nhà triết học theo lập trường chủ nghĩa Thực chứng là những

người đầu tiên đã tiếp cận các vấn đề của triết học về khoa học Cụ thể là từ

nhà triết học Pháp Auguste Comte đến nhà triết học Áo Ernst Mach và sau đó

là các nhà triết học thực chứng lôgic nhóm Viên và nhóm Berlin Họ đứng

trên lập trường chủ nghĩa kinh nghiệm để xem xét bản chất của nhận thứckhoa học và chân lý khoa học Tuy có những đóng góp nhất định, nhưngnhững tư tưởng triết học về khoa học của các nhà triết học Thực chứng vẫn

mang đậm dấu ấn và thiên về chủ nghĩa kinh nghiệm, nên không tránh khỏi

sự phiến diện và đã loại bỏ một khối lượng rất lớn những tri thức thuộc phạm

vi nghiên cứu của lý tính

Sự phát triển tiếp theo của chủ nghĩa thực chứng mới được gọi là chủ nghĩa hậu thực chứng Người đầu tiên khởi xướng cho xu hướng này là nhà

triết học người Áo Karl Raimund Popper (1902 – 1994) với chủ nghĩa duy lýphê phán và nguyên tắc khả phủ chứng rất nổi tiếng Ông được xem là mộttrong những nhà triết học khoa học lớn của thế kỷ XX Karl Popper đã tháchthức với cách tiếp cận và nhiều vấn đề thuộc nội dung và phương pháp

nghiên cứu của chủ nghĩa thực chứng lôgic Ông đã đưa ra cách tiếp cận mới

và nhiều nội dung nghiên cứu mới cho triết học về khoa học Tuy nhiên, triếthọc về khoa học của Karl Popper cũng không tránh khỏi những thiếu sótnhất định Do vậy, việc nghiên cứu những nội dung cụ thể và chỉ ra những

đóng góp cùng hạn chế trong tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper

có vai trò rất lớn đối với sự phát triển của chuyên ngành mới này của triếthọc

Với những lý do trên và lòng mong muốn tìm hiểu tư tưởng triết học

của Karl Popper, tôi chọn đề tài: “Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm” làm đề tài luận văn của mình.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

2.1 M ục đích nghiên cứu

Luận văn có mục đích là nghiên cứu tư tưởng triết học về khoa họccủa Karl Popper trong một số tác phẩm triết học của ông, từ đó chỉ ra nhữnggiá trị cùng những hạn chế của nó

2.2 Nhi ệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện được mục đích trên, luận văn đề ra những nhiệm vụ sauđây:

- Phân tích bối cảnh lịch sử và những tiền đề lý luận của sự ra đời tư

tưởng triết học về khoa học của Karl Popper

- Làm rõ nội dung cơ bản của tư tưởng triết học về khoa học của KarlPopper qua một số tác phẩm của ông

- Phân tích những giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học về khoahọc của Karl Popper

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những nội dung tư tưởng triết

học về khoa học của Karl Popper trong một số tác phẩm triết học của ông đã

được xuất bản (trong đó có một số tác phẩm đã được dịch ra tiếng Việt), qua

đó chỉ ra những đóng góp và hạn chế của K Popper trong cách tiếp cận của

ông về bản chất và con đường của nhận thức khoa học, về vấn đề chân lýtrong tri thức khoa học

3.2 Ph ạm vi nghiên cứu

Luận văn giới hạn phạm vi nghiên cứu của mình trong một số tácphẩm triết học về khoa học của Karl Popper, như “Lôgic của phát minh khoahọc”, “Phỏng định và bác bỏ” và “Tri thức khách quan” Đồng thời Luận vănlấy lý luận nhận thức của triết học Mác-Lênin làm nền tảng tư tưởng, thamkhảo tư tưởng của một số tác giả khác có liên quan, như của các nhà triết họcthực chứng lôgic nhóm Viên và sự phát triển của triết học về khoa học củamột số nhà nghiên cứu sau này để thấy được những mặt hợp lý và hạn chếcủa Karl Popper

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

4.1 Cơ sở lý luận

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩaduy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, lý luận nhận thức duy vậtbiện chứng của triết học Mác-Lênin

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu khác nhau

Nhưng chủ yếu sử dụng các phương pháp chủ yếu sau: phương pháp thống

nhất giữa phân tích và tổng hợp, quy nạp và diễn dịch, lôgic và lịch sử, đốichiếu, so sánh, trừu tượng hóa, khái quát hóa

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Luận văn có nộidung chính gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở hình thành tư tưởng triết học về khoa học của Karl

Popper

Chương 2: Một số nội dung cơ bản trong tư tưởng triết học về khoa

học của Karl Popper

Chương 3: Những đóng góp và hạn chế trong tư tưởng triết học về

khoa học của Karl Popper

6 Tổng quan tài liệu nghiên cứu

Các công trình nghiên cứu về Karl Popper ở nước ngoài khá phongphú Trước hết phải kể đến các bài viết trong các từ điển và bách khoa thư

được công bố trên mạng internet, như: Karl Popper (Wikipedia, the free

encyclopedia); Karl Popper: Philosophy of Science (Karl Popper: Triết học

về khoa học) (Internet Encyclopedia of Philosophy); Karl Popper (New World Encyclopedia); Karl Popper Web (trang Web về Karl Popper), do Dr.

Ray Scott Percival sáng lập và chủ biên, v.v

Các sách của Karl Popper có liên quan đến tư tưởng triết học về khoahọc của ông được xuất bản bằng tiếng Anh (hoặc được dịch ra tiếng Anh) đều

được công bố trên mạng internet, nên rất thuận lợi cho việc tra cứu: The Logic

of Scientific Discovery (Lôgic của phát minh khoa học); The Poverty of Historicism (Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử); The Open Society and Its Enemies (Xã hội mở và những kẻ thù của nó); Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge (Phỏng định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức khoa học); Objective Knowledge: An Evolutionary Approach (Tri

thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa) Đặc biệt, tác phẩm

“Unended Quest: An Intellectual Autobiography” (Sự sưu tầm chưa kết thúc: Một tự tiểu sử của người trí thức) do Routledge Classics công bố năm 2002,

là một tài liệu quý giá để nghiên cứu về tiểu sử và một số quan điểm cơ bảncủa Karl Popper, vì tất cả những nội dung trong sách là tư liệu và tư tưởng do

chính Karl Popper đưa ra….

Việc nghiên cứu về triết học Karl Popper nói chung và triết học vềkhoa học của ông nói riêng ở nước ta còn khá khiêm tốn Trước đây, trongthời kỳ trước đổi mới ở nước ta các công trình nghiên cứu về Karl Popper chủyếu tập trung phê phán tư tưởng của ông về một số quan niệm chống chủnghĩa Mác

Hiện nay ở nước ta, các công trình nghiên cứu về Karl Popper tuykhông nhiều, nhưng có thể chia thành các loại:

+ Một số sách dịch và giới thiệu tác phẩm của Karl Popper bằng tiếng Việt Hiện nay ở nước ta mới chỉ có ba tác phẩm của Karl Popper được dịch ra tiếng Viêt: 1) Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử, 2) Xã hội mở và những kẻ thù của nó, 3) Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa Riêng tác phẩm “The Poverty of Historicism” (Sự nghèo nàn của

chủ nghĩa lịch sử) được hai người dịch với tiêu đề khác nhau: Nguyễn Quang

A dịch tiêu đề là: “Sự khốn cùng của chủ nghĩa lịch sử” và Chu Lan Đình dịch tiêu đề là: “Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” Các bản dịch của Nguyễn

Quang A (“Sự khốn cùng của chủ nghĩa lịch sử” và “Xã hội mở và những kẻthù của nó”) được công bố trên mạng, nhưng chưa xuất bản thành sách; cònhai bản dịch của Chu Lan Đình (“Sự nghèo nàn của thuyết sử luận” và “Trithức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa”) đã được Nxb Trithức công bố năm 2012 Tuy còn nhiều bất đồng về dịch thuật, nhưng nhữngcông trình này là chỗ dựa chủ yếu của chúng tôi để thực hiện luận văn này

+ Một số công trình nghiên cứu chuyên khảo về Karl Popper được dịch ra tiếng Việt gồm: “Triết học mở và xã hội mở”(The Open Philosophy and the Open Society) của nhà Mácxít người Anh Maurice Cornforth, xuất

bản năm 1968, do Đỗ Minh Hợp dịch, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002 và

cuốn “Karl Raimund Popper” của Lý Quốc Tú (Trung Quốc), do Đặng Lâm

dịch, Nxb Thuận Hóa, Huế, 2005 Những công trình này có giá trị tham khảoquan trọng Tuy nhiên, các sách được viết ra trong thời kỳ trước đổi mới nênviệc đánh giá và phê phán của các tác giả này về Karl Popper còn dựa trênquan niệm cũ nên không thừa nhận nhiều cách tiếp cận và sự phê phán hợp lýcủa Karl Popper.

+ Một số công trình nghiên cứu về lịch sử triết học phương Tây đương đại, trong đó có triết học Karl Popper như: Lịch sử triết học của Nguyễn Hữu Vui (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999), Lược khảo triết học phương Tây hiện đại của Bùi Đăng Duy, Nguyễn Tiến Dũng (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003), Triết học phương Tây hiện đại (tập 4) của Lưu

Phóng Đồng (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1994); Giáo trình Triết học

(dùng cho cao học) của PGS.TS Lê Hữu Ái và PGS.TS Nguyễn Tấn Hùng

(Nxb Đà Nẵng, 2012) Trong các công trình này, Karl Popper và tư tưởng triết

học về khoa học của Popper cũng được đề cập đến ở những nét khái quát

Trong Bài giảng cho chương trình cao học chuyên ngành triết học: Một số trào lưu triết học và tư tưởng chính trị phương Tây đương đại của PGS.TS

Nguyễn Tấn Hùng (Đà Nẵng, 2016), triết học khoa học của Karl Popper đượctrình bày một cách khá chi tiết hơn

Ở nước ta trên mạng internet cũng đã xuất hiện một số bài (tiếng Việt)

về K Popper, hoặc ít nhiều có liên quan, như bài “Karl Popper” trên Bách khoa mở Wiki (tiếng Việt); bài “Karl Popper” trên Bách khoa tri thức

(http://www.bachkhoatrithuc.vn/); bài “Triết lý khoa học hiện đại” (http://vietsciences.free); bài “Phản tư về những chiều hướng triết học hiện đại” của GS Trần Văn Đoàn,v.v Các bài viết này có đề cập đến một số khía

cạnh mà chúng tôi thấy có thể kế thừa trong luận văn của mình

Trong thời gian gần đây, có một vài luận văn cao học đề cập một số

khía cạnh trong tư tưởng triết học của Karl Popper, như: Luận văn “Tư tưởng

triết học của Karl Popper trong tác phẩm “Tri thức khách quan””của Trần

Văn Nội, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học quốc gia Hà

Nội, 2012 Luận văn đã nghiên cứu tư tưởng triết học và chỉ ra những đónggóp cũng như hạn chế trong tư tưởng triết học của Karl Popper trong tácphẩm Tri thức khách quan, trong đó có một số tư tưởng triết học về khoa học

của Karl Popper cũng được thể hiện rõ trong tác phẩm này Luận văn “Tư tưởng triết học của Karl Popper trong tác phẩm “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” của Đỗ Thanh Kim, Đại học Đà Nẵng, 2014; luận văn chủ yếu

bàn về tư tưởng chính trị, xã hội của Karl Popper, nhưng trong đó cũng cómột phần nói về cuộc đời và sự nghiệp của Karl Popper Đây cũng là nhữngtài liệu tham khảo thiết thực cho việc thực hiện luận văn của chúng tôi về triếthọc khoa học của Karl Popper

Ngày 14 và 15 tháng 11 năm 2012, tại Viện Triết học thuộc Viện Hàn

lâm khoa học xã hội Việt Nam, cuộc Hội thảo quốc tế về “Triết học Áo và ý nghĩa hiện thời của nó” được tổ chức với sự phối hợp giữa Viện Triết học

Việt Nam và Đại sứ Áo tại Việt Nam Trong Hội thảo có nhiều bài viết ítnhiều có đề cập đến tư tưởng triết học và những đóng góp của K Popper,

trong đó có hai bài phát biểu tham luận trình bày trực tiếp tư tưởng triết học

khoa học và tư tưởng chính trị của Karl Popper trong tác phẩm “Sự nghèo nàncủa chủ nghĩa lịch sử” Đó là bài “Karl Raimund Popper với sự phê phán chủnghĩa thực chứng và chủ nghĩa lịch sử” của tác giả Nguyễn Tấn Hùng và bài

“Tư tưởng triết học chính trị của Karl Raimund Popper trong Sự nghèo nàn của thuyết sử luận nhìn từ phương pháp luận mác xít” của tác giả Nguyễn Minh Hoàn, bài“Thuyết khả sai của Popper và sự thích hợp của nó với triết học chính trị, xã hội, đạo đức” của Harald Stenzer Hai bài tham luận này đã

được đăng trên Tạp chí Triết học số 2 (261) năm 2013 Kỷ yếu Hội thảo sau

đó đã được xuất bản thành sách “Triết học Áo và ý nghĩa hiện thời của nó”,

do PGS.TS Phạm Văn Đức chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2014

Tóm lại, có thể thấy số lượng các công trình nghiên cứu tư tưởng triếthọc về khoa học của Karl Popper ở nước ta tuy có tăng lên trong thời gian gần

đây, nhưng vẫn còn quá ít Nhiều khía cạnh quan trọng trong tư tưởng củaPopper chưa được mổ xẻ và phân tích đầy đủ Do vậy, việc tiếp tục đi sâu

nghiên cứu tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper để khẳng định giátrị và vạch ra những hạn chế của nó là việc làm cần thiết trong quá trình khaithác kho tàng tri thức của nhân loại

CHƯƠNG I

CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC

VỀ KHOA HỌC CỦA KARL POPPER

Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper ra đời trên cơ sở kế

thừa và phê phán những tư tưởng triết học về khoa học của chủ nghĩa thựcchứng, trực tiếp là chủ nghĩa thực chứng lôgic nhóm Viên và nhóm Berlin.Tuy nhiên ảnh hưởng trực tiếp của nó là những điều kiện kinh tế, chính trị –

xã hội ở Áo và trên thế giới lúc bấy giờ và nhất là những phát minh mới trongkhoa học và những phát triển mới trong lý luận về kinh tế và chính trị

1.1 ĐIỀU KIỆN KINH TẾ, CHÍNH TRỊ - XÃ HỘI CỦA SỰ RA

ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC KHOA HỌC CỦA KARL POPPER

1.1.1 Các điều kiện kinh tế

Vào cuối năm 20 đầu những năm 30, cuộc khủng hoảng kinh tế diễn

ra trong thế giới tư bản có ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của nhiều

nước châu Âu Kinh tế của các nước trong đế quốc Áo - Hung lạc hậu, kém

phát triển nên rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng trong điều kiện chiếntranh, ngoài mặt trận thì quân đội liên tiếp thất bại, các dân tộc nổi lên đòi

độc lập khiến Đế quốc Áo – Hung nằm trên bờ vực sụp đổ Nguyên nhân

chính của khủng hoảng chủ yếu là vì sự tăng lên quá nhanh của quá trình sảnxuất trong một thời gian dài, dẫn đến thừa hàng hoá nhưng trong thời điểm

đó nhu cầu thị trường lại không tăng làm cho hàng hoá ngày dần trở nên

thừa dẫn đến suy thoái trong sản xuất

Đây là thời kỳ diễn ra cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới trên khắp

mọi nơi trong thế giới các nước tư bản chủ nghĩa, nhưng ở các quốc gia khác

nhau lại có mức độ và thời gian diễn ra khủng hoảng khác nhau Sau cuộcsuy thoái ở Mỹ đó là sự suy thoái hết sức nặng nề ở Đức Cuộc khủng hoảngnày không chỉ tàn phá nặng nề kinh tế và còn gây ra nhiều hậu quả lớn vềchính trị và xã hội cho chủ nghĩa tư bản Cuộc khủng hoảng trong giai đoạn

1929 – 1933, đã làm cho số công nhân thất nghiệp tăng lên đến 50 triệu

người, hàng triệu người mất nhà cửa, hàng triệu dân bị mất ruộng đất và

sống trong cảnh thiếu thốn, nghèo đói Trước bối cảnh lịch sử đó, phong tràocông nhân thế giới có nhiều chuyển biến mới, từ thoái trào chuyển thành caotrào, biểu tình, bãi công diễn ra khắp mọi nơi

Hoàn cảnh lịch sử đó đã tạo nên sự phát triển không đồng đều và sựkhác nhau về hình thức thống trị của các nước tư bản Các nước không cóthuộc địa hoặc thiếu thuộc địa ngày càng thiếu vốn, nguyên liệu và thị

trường đã đi theo con đường phát xít hoá về chế độ chính trị nhằm cứu vãn

tình trạng khủng hoảng chính trị đang diễn ra rất nghiêm trọng Một số nước

như Đức, Ý, Nhật Bản là điển hình cho xu hướng này

Vào những năm 30, quan hệ quốc tế chuyển biến ngày càng phức tạp,

sự hình thành hai khối đối lập báo hiệu cho một cuộc chiến tranh thế giớikhông thể tránh khỏi Tại Áo, sau chiến tranh thế giới thứ nhất, kinh tế lâmvào tình trạng khủng hoảng nặng, đời sống nhân dân khó khăn, túng quẩn.Nhân dân ở Viên bị thất nghiệp nặng nề, nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ phásản Đại đa số nhân dân sống rất khổ, cuộc sống của họ phải chịu đủ mọi sức

ép Sự thất bại trong chiến tranh của đế quốc Áo – Hung đã tiêu tốn khánhiều chi phí Nước Áo tách ra trong điều kiện kiệt quệ về kinh tế Tháng3/1938, Áo bị phát xít Đức chiếm đóng Từ năm 1945 đến năm 1955, Áo bị

quân Đồng minh chiếm đóng Tháng 5/1955, đại diện các chính phủ Liên

Xô, Anh, Mỹ và Áo ký hiệp ước tại Viên về việc khôi phục nền độc lập vàdân chủ của Áo Tháng 10/1955, Quốc hội Áo thông qua đạo luật khẳng định

nền trung lập vĩnh viễn của Áo Cuối năm 1955, quân Đồng minh rút khỏiÁo.

1.1.2 Tình hình chính trị - xã hội

Vào nửa đầu thế kỷ XX, tình hình chính trị - xã hội tại Viên diễnbiến phức tạp Đế quốc Áo – Hung có tham vọng lớn là làm chủ khu vựcBalkan mặc dù kinh tế hết sức lạc hậu, mâu thuẫn dân tộc vô cùng phức tạp

Chính sách bành trướng Balkan của Đế quốc Áo – Hung vấp phải sự cạnh

tranh mạnh mẽ của Đế quốc Nga, do đó Áo – Hung thực hiện liên minh quân

sự với Đế quốc Đức để chống lại Nga Năm 1909, Đế quốc Áo – Hung thôntính Bosnia và Herzegovina, làm cho sự đối địch giữa Áo – Hung và Serbiangày càng gay gắt Ngoài ra, Đế quốc Áo – Hung còn muốn thôn tính Serbia

để đoạt lấy con đường ra các biển Adriatic, biển Agean, biến Đế quốc Áo –

Hung từ đế quốc nhị nguyên trở thành đế quốc tam nguyên (tức từ một đếquốc kết hợp giữa Áo và Hungary trở thành một đế quốc kết hợp giữa Áo,Hungary và Serbia)

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc Đế quốc Áo – Hung tuyên chiếnvới Serbia cũng như của Thế chiến thứ nhất là vụ ám sát thái tử Áo – HungFranz Ferdinan tại Sarajevo, Bosna Ngày 28 tháng 6 năm 1914, khi thái tửFranz Ferdinan tham gia buổi diễn tập của quân đội Áo – Hung tại Sarajeco

thì bị một số thành viên của tổ chức “Bàn tay đen” thực hiện kế hoạch ám

sát Sự kiện này đã châm ngòi cho cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất

Tối 25 tháng 7, Serbia gửi tối hậu thư đến đại sứ Áo – Hung quyếttâm hoà giải cuộc xung đột nhưng Áo – Hung vẫn không chấp thuận vàtuyên bố cắt đứt quan hệ ngoại giao với Serbia Ngày 28 tháng 7, Đế quốc

Áo – Hung tuyên chiến với Serbia và chính thức tham gia vào Chiến tranhthế giới thứ nhất

Dưới ảnh hưởng của Cách mạng tháng Mười Nga, Đế quốc Áo –

Hung cũng bùng lên làn sóng cách mạng của nhân dân Lúc này tại Viên rấthỗn loạn, không chỉ có sự xáo trộn về chính trị mà nạn thất nghiệp, lạm phát,

đói kém và các tệ nạn xã hội tràn lan Nhân dân ở Viên sống rất nghèo khổ,

cuộc sống con người chịu đựng mọi sức ép, buồn thảm và chán ghét

Qua “Tự tiểu sử” của mình, Karl Popper thuật lại rằng ở Viên lúc bấy

giờ tình trạng đói nghèo là phổ biến Ông nói:

“Việc trông thấy cảnh nghèo đói xơ xác ở Viên là một trong những

vấn đề chính đã làm tôi xúc động ngay từ khi còn là một đứa trẻ – đếnnỗi nó hầu như mãi mãi nằm sâu trong đầu óc của tôi … đàn ông, đàn

bà, trẻ con sống trong cảnh đói, rét và tuyệt vọng Là trẻ con nhưchúng tôi không thể làm gì hơn là xin một vài đồng xu để cho người

Làn sóng cách mạng nổ ra ở trong nước cũng ảnh hưởng trực tiếp tớibinh lính ngoài mặt trận Ngày 1 tháng 2 năm 1918 tại vùng biển Adriatic,thuỷ thủ của chiến Đế quốc Áo – Hung tổ chức một cuộc biểu tình lớn với sựtham gia của 6000 thuỷ thủ thuộc 40 tàu chiến Những người khởi nghĩa yêu

cầu khẩn trương đàm phán hoà bình, đòi quyền tự quyết cho các dân tộcsống trên lãnh thổ Đế quốc Áo – Hung và đòi thành lập các chính phủ dânchủ Áo và Hungary.

Sau đó, nhiều phong trào đòi tách khỏi Đế quốc Áo – Hung của các

dân tộc đã lần lượt thành công Ngày 14 tháng 10, công nhân Tiệp Khắc tiếnhành tổng bãi công, kháng nghị đối với việc chính phủ Đế quốc quyết địnhchở số than đá và lương thực tàn trữ sang Áo Ngày 28 tháng 10, Tiệp Khắc

được tuyên bố trở thành quốc gia tự trị Ngày 29 tháng 10, tới lượt người

Nam slav sinh sống trong lãnh thổ đế quốc Áo – Hung tuyên bố tách khỏi đếquốc Đỉnh điểm là sự kiện nước Cộng hoà Áo được thành lập ngày 12 tháng

11 và khi Hungary thành lập vào ngày 16 tháng 11 năm 1918 thì Đế quốc Áo

Bôn-sê-vích Nga đang xúc tiến chuẩn bị thành lập Quốc tế Cộng sản (Quốc

tế III) Bởi vậy, ngay khi mới ra đời, Đảng Cộng sản Áo đã phải tiến hànhhàng loạt cuộc đấu tranh không khoan nhượng trên tất cả các lĩnh vực từchính trị, tư tưởng đến tổ chức nhằm chống các tư tưởng cải lương, cơ hộixét lại, xây dựng một chính đảng Mácxít – Lêninnít chân chính Năm 1924,

phái cánh tả chiếm ưu thế về chính trị, đây là giai đoạn cao trào của thời kỳ Viên Đỏ (1918-1934) Karl Popper đã tham gia hoạt động tích cực trong các

phong trào xã hội chủ nghĩa Nhưng từ sau khi chứng kiến sự chết chóctrong các cuộc xung đột đầy bạo lực giữa những người cộng sản và cảnh sát

Viên, ông đã rời bỏ chủ nghĩa Mác và trở thành một trong những người phê

phán chủ nghĩa Mác

Khi nước Áo và Đức sát nhập vào nhau, Karl Popper buộc phải rời

khỏi Áo cùng với vợ Ông để lại họ hàng và nhiều người sau này bị Đứcquốc xã sát hại Năm 1937, ông đến New Zealand và giảng dạy triết học nhưmột giảng viên cao cấp tại Đại học Canterbury Mùa đông 1945 nhờ vào sự

giúp đỡ của Friedrich August von Hayek, Popper nhận được lời mời giảng

dạy tại Trường Kinh tế và chính trị Luân Đôn (London School of Economicsand Political Science) thuộc Đại học Luân Đôn Đầu tháng 1 năm 1946 vợchồng Popper đến London và từ năm 1949 ông trở thành giáo sư bộ môn

"Lôgíc và phương pháp khoa học"của Đại học London Ông bắt đầu nghiên

cứu nhiều lĩnh vực khoa học, xuất bản một số tác phẩm có giá trị khoa học

như: “Phỏng định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức khoa học” (1963);

“Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa” (1972)…

1.2 TIỀN ĐỀ KHOA HỌC VÀ LÝ LUẬN CHO RA ĐỜI TƯ

TƯỞNG TRIẾT HỌC KHOA HỌC CỦA KARL POPPER

1.2.1 Các thành tựu khoa học tự nhiên và khoa học xã hội

Sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống đọc sách, K Popper

đã sớm tiếp cận với những thành tựu triết học và khoa học của thế giới Ông

nghiên cứu vật lý học của Newton, triết học như Spinoza, Descartes, Kant…Khi còn là cậu bé 15 tuổi, ông đã nghe người lớn nói về hệ mặt trời và tínhchất vô hạn của không gian Ông đã thắc mắc tìm mọi cách để lý giải và

người đầu tiên ông đề cập đến vấn đề là cha của mình Những quan điểm của

Newton về không gian là một trong những thành tựu nổi bật mà K Popper

cố công nghiên cứu khi còn nhỏ Newton cho rằng, thời gian không phải làvật chất như ête, thời gian vẫn được xem là một cái gì đó tồn tại, khách quantrong toàn bộ không gian, không phụ thuộc vào không gian và vật chất kể cảtrạng thái chuyển động của vật chất Khi ở một thời điểm nhất định, một

người tại A tuyên bố là: “bây giờ” thì cái “bây giờ” đó có ý nghĩa cho tại nơi

B xa xăm nào đó, tức là có sự bằng nhau về “tính đồng thời” của hai sự kiện

xảy ra ở các địa điểm khác nhau Newton đã sáng tạo ra một hệ chuẩn(paradigm) làm khuôn mẫu cho nhân loại suốt cả hai thế kỷ Thế giới được

mô tả như một cổ máy khổng lồ vận hành theo các quy luật đơn giản, có thểdiễn đạt qua hai cặp phạm trù không gian và thời gian, vật thể và lực Khônggian, một thực thể “tuyệt đối” đóng vai một thùng chứa Bên trong thùnggồm các sự vật, hiện tượng vận hành theo thời gian, thời gian được hiểu là

“tuyệt đối” Nếu không chịu tác động bởi lực thì vật chuyển động thẳng, đều

và nếu chịu tác động bởi lực thì chuyển động theo quỹ đạo xác định được

Các nhà triết học như Spinoza, Descartes, Kant với những quan điểmcủa mình đã làm K Popper phải suy tư trong nhiều năm Đặc biệt ông đã

chú tâm đọc “Luân lý học” và “Nguyên lý triết học Descartes” Ông nói: Hai

cuốn sách này chỉ toàn là định nghĩa và những định nghĩa đó, theo tôi là võ

đoán và rỗng tuếch, là những luận chứng dựa trên cơ sở của những giả địnhchưa được chứng minh, nếu quả thật có những giả định như thế Điều này

làm cho tôi suốt đời chán ngấy những cuộc thảo luận về “Thượng đế”

Năm 1905, Einstein đưa ra thuyết tương đối hẹp Cuối năm 1915 ông

nêu lên thuyết tương đối rộng hay còn gọi là thuyết tương đối tổng quát

Trong đó, thuyết tương đối rộng thống nhất thuyết tương đối hẹp và định luật

vạn vật hấp dẫn của Newton, đồng thời nó miêu tả lực hấp dẫn (trường hấpdẫn) như là một tính chất hình học của không gian và thời gian, hoặc khôngthời gian Đặc biệt, độ cong của không thời gian có liên hệ chặt chẽ trực tiếpvới năng lượng và động lượng của vật chất và bức xạ Liên hệ này được xác

định bằng phương trình trường Einstein, một hệ phương trình đạo hàm riêng

phi tuyến

Nhiều tiên đoán và hệ quả của thuyết tương đối rộng khác biệt hẳn so

với kết quả của vật lý cổ điển, đặc biệt khi đề cập đến sự trôi đi của thờigian, hình học của không gian, chuyển động của vật thể khi rơi tự do và sựlan truyền của ánh sáng Những sự khác biệt như vậy bao gồm sự giãn thờigian do hấp dẫn, thấu kính hấp dẫn, dịch chuyển do hấp dẫn của ánh sáng, và

sự trễ thời gian do hấp dẫn Mọi quan sát và thí nghiệm đều xác nhận Mặc

dù có một số lý thuyết khác về lực hấp dẫn cũng được nêu ra, nhưng lýthuyết tương đối rộng là một lý thuyết đơn giản nhất phù hợp với các dữ liệuthực nghiệm Những thực nghiệm ấy đã gây chấn động cả thế giới

K Popper đã bị khuất phục về độ chính xác sau khi lý thuyết củaEinstein được thực nghiệm Ông đã đến nghe buổi nói chuyện của Einstein

tại Viên, nhưng ông đã không hiểu những gì Einstein đã thảo luận Ông nói:

“Tôi chỉ nhớ lúc ấy tôi cảm thấy rất lơ mơ, hoàn toàn chẳng hiểu những nội

dung ấy” [35, tr.29] Được sự giúp đỡ của người bạn tên Meck Elstan,

Popper đã hiểu được con đường phát triển khoa học từ Newton đến Einstein,ông đã hiểu được những điểm chính của lý thuyết tương đối Điều gây ấntượng lớn cho K Popper đó là thái độ Einstein đối với lý luận của ông.Einstein chưa bao giờ coi lý luận của mình là một giáo điều, tuyệt đối khôngthay đổi, mà Einstein nhấn mạnh cần phải tiếp thu sự kiểm nghiệm của thực

tiễn Einstein khẳng định, nếu lý luận của ông không đúng với quan trắc thực

tế, thì thuyết tương đối rộng của ông không thể đứng vững được, và ông chorằng đó mới chính là thái độ khoa học Karl Popper so sánh ba trào lưu lýluận đang thịnh hành: chủ nghĩa Mác, chủ nghĩa Freud và thuyết tương đốicủa Einstein và ông rút ra kết luận chỉ có học thuyết của Einstein mới thực

sự là khoa học

Ngoài ra, K Popper còn chịu ảnh hưởng của Alfred Adler (1870 –1937) chuyên gia tâm thần học, người sáng lập trường phái tâm lý học cánhân Sự nhấn mạnh của ông về tầm quan trọng của những cảm giác bị thấp

kém – phức cảm thấp kém – được công nhận là đã cô lập được một yếu tố

đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển nhân cách Đã có một thời gian

K Popper đã làm việc cùng Alfred Adler, nhưng ông lại bất đồng với nhữngquan điểm của Alfred Adler về tâm lý Điều này cũng diễn ra tương tự với

Sigmund Freud (1856 – 1939) với những khám phá, phát minh trong phântâm học

Về mặt vật lý học, K Popper chịu ảnh hưởng thuyết bất định trong

vật lý học lượng tử và ông đã có một bài viết về vấn đề này Ông đã áp dụng

vô định luận để phê phán các học thuyết xã hội dựa trên quyết định luận,

trong đó ông lên án chủ nghĩa Marx là “quyết định luận kinh tế” Năm 1926,

khi một nhà khoa học Đức là Werner Heisenberg phát biểu nguyên lý bất

định nổi tiếng của mình, Heisenberg đã chứng tỏ được rằng độ bất định về vị

trí của hạt nhân với độ bất định về vận tốc của nó nhân với khối lượng củahạt không bao giờ nhỏ hơn một lượng xác định - lượng đó là hằng số Planck.Nguyên lý bất định có những ngụ ý sâu sắc đối với cách nhìn nhận thế giới.Thậm chí sau hơn 50 năm chúng vẫn chưa được nhiều nhà triết học đánh giá

đầy đủ và vẫn còn là đề tài của nhiều cuộc tranh luận Nguyên lý bất định đã

phát tín hiệu về sự cáo chung cho giấc mơ của Laplace về một lý thuyết khoahọc, một mô hình của vũ trụ hoàn toàn có tính chất bất định: người ta chắcchắn không thể tiên đoán những sự kiện tương lai một cách chính xác nếu

như người ta không thể dù chỉ là đo trạng thái hiện thời của vũ trụ một cách

chính xác! Chúng ta vẫn còn có thể cho rằng có một tập hợp các định luậthoàn toàn quyết định các sự kiện dành riêng cho một đấng siêu nhiên nào đó,

người có thể quan sát trạng thái hiện thời của vũ trụ mà không làm nhiễuđộng nó Cách tiếp cận này đã dẫn Heisenberg, Edwin Schrodinger và Paul

Dirac vào những năm 20 xây dựng lại cơ học trên cơ sở của nguyên lý bất

định thành một lý thuyết mới gọi là cơ học lượng tử Trong lý thuyết này,

các hạt không có vị trí, không có vận tốc tách bạch và không hoàn toàn xác

định Thay vì thế chúng có một trạng thái lượng tử là tổ hợp của vị trí và vận

tốc

Về mặt kinh tế, K Popper chịu ảnh hưởng tư tưởng chủ nghĩa tự docủa Friedrich Hayek (1899–1992), nhà triết học, chính trị và kinh tế gốc Áo.Friedrich Hayek là một trong những kiến trúc sư chính của cuộc xây dựng lạichủ nghĩa tự do, trên bình diện tư tưởng lẫn hành động, trong thế kỷ XX.Thông qua một sự nghiệp phong phú và xúc tích, Hayek đã tìm cách trang bịnhững cơ sở mới cho một chủ nghĩa tự do mà ông không ngừng nghỉ đối lậpvới học thuyết Keynes và với mọi hình thức của chủ nghĩa can thiệp Trong

tác phẩm nổi tiếng của Hayek “The Road to serfdom” (Con đường dẫn đến

chế độ nông nô) được xuất bản lần đầu ở Anh năm 1944, Hayek phản đối kếhoạch tập trung ở các nước xã hội chủ nghĩa và cho rằng nó không tránhkhỏi sẽ dẫn đến chế độ độc tài và ách nô dịch đối với người lao động.Friedrich Hayek đã tranh luận rằng sự phát triển của các chế độ độc tài cựcquyền là kết quả của việc có quá nhiều can thiệp và điều tiết của nhà nướclên thị trường làm mất đi tự do dân sự và chính trị Hayek cũng nhìn thấy sựkiểm soát kinh tế đang được thể chế hóa tại Anh và Mỹ và cảnh báo nhữngthể chế Keynes này vì ông tin rằng chúng có thể và sẽ dẫn đến các nhà nướccực quyền mà những người tự do theo chủ nghĩa Keynes đã và đang cốtránh Hayek xem các chế độ độc đoán như phát xít, Quốc xã và cộng sản

đều là các nhánh khác nhau của chủ nghĩa cực quyền; tất cả đều tìm cách xóa

bỏ hoặc giảm thiểu tự do kinh tế Với Hayek, việc xóa bỏ tự do kinh tế sẽdẫn đến việc xóa bỏ tự do chính trị Do vậy Hayek tin rằng sự khác biệt giữaQuốc xã và cộng sản chỉ là ở từ ngữ Ông cho rằng tự do kinh tế là điều kiệncần thiết để tạo ra và duy trì bền vững tự do chính trị và dân sự Hayek tinrằng kết cục cực quyền sẽ xảy ra tại Anh (hay bất cứ nơi nào khác) nếu chính

phủ tìm cách kiểm soát tự do kinh tế của cá nhân với các chính sách donhững người như Dewey, Keynes, hay Roosevelt chủ trương.

Một trong những nhà phê bình chủ nghĩa cực quyền có ảnh hưởng

nhất là Karl Popper Trong tác phẩm The Open Society and Its Enemies (Xã hội mở và những kẻ thù của nó), ông bảo vệ nền dân chủ tự do và ủng hộ

một xã hội mở, trong đó chính phủ có thể được thay đổi mà không phải đổmáu Popper tranh luận rằng quá trình tích lũy tri thức nhân loại là không thể

dự đoán được và lý thuyết về một nhà nước lý tưởng là không thể tồn tại Dovậy, hệ thống chính trị cần đủ mềm dẻo để chính sách của chính phủ có thểphát triển và thay đổi cho phù hợp với nhu cầu của xã hội; cụ thể, nó nênkhuyến khích đa và đa văn hóa

1.2.2 Các trào lưu triết học duy khoa học

Karl Popper ngay từ thời niên thiếu đã tiếp xúc với trào lưu triết họcduy khoa học Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và sự ứng dụng ngàymột rộng rãi của toán học và lôgic toán trong khoa học, điều này đã dẫn đến

khuynh hướng tuyệt đối hoá toán học lôgic và khoa học thực nghiệm

Người khởi xướng cho sự ra đời của triết học về khoa học và chủ

nghĩa thực chứng là nhà triết học Pháp Auguste Comte (1798- 1857), nhà lýthuyết xã hội, người tạo ra ngành xã hội học, nhà thực chứng luận đã đưa ra

thuật ngữ “Xã hội học” (Sociology) Auguste Comte là người đầu tiên chỉ ra

nhu cầu và bản chất của một khoa học về các quy luật tổ chức xã hội Xã hộihọc có nhiệm vụ đáp ứng được nhu cầu nhận thức, nhu cầu giải thích nhữngbiến đổi xã hội và góp phần vào việc lập lại trật tự ổn định xã hội Ông chorằng bản chất của xã hội học là ở chỗ sử dụng các phương pháp khoa học đểxây dựng lý thuyết và kiểm chứng giả thuyết Quan điểm như vậy của Comte

về chủ nghĩa thực chứng khác hẳn với quan niệm của một số nhà nghiên cứuthế kỷ XIX và thế kỷ XX (những nhà nghiên cứu này thường đồng nhất khái

niệm thực chứng với khái niệm “kinh nghiệm chủ nghĩa” hay với việc thuthập số liệu một cách đơn thuần, không có lý thuyết, thiếu lý luận) Auguste

Comte đã chỉ ra được các nhiệm vụ và vấn đề cơ bản của xã hội học Xã hội

học có nhiệm vụ phát hiện ra các quy luật, xây dựng lý thuyết, nghiên cứu cơcấu xã hội (tĩnh học xã hội) và nghiên cứu quá trình xã hội (động học xã hội)

Xã hội học có nhiệm vụ trả lời câu hỏi: trật tự xã hội (tổ chức xã hội) đượcthiết lập, duy trì và biến đổi như thế nào Vấn đề này về sau trở thành mốiquan tâm nghiên cứu hàng đầu trong xã hội học ở Mỹ và châu Âu thế kỷ XX

Về sau chủ nghĩa thực chứng mới đã đi đến tuyệt đối hoá vai trò củacác khoa học tự nhiên, khoa học thực nghiệm Họ cho rằng triết học chỉ cónhiệm vụ làm công cụ khoa học, như phân tích lôgic, phân tích ngôn ngữ đểlàm sạch những mệnh đề lý luận, loại bỏ những sai lầm Đại biểu cho trườngphái này có Bertrand Russell (1872 – 1970), người đặt nền móng cho trào

lưu triết học này, là người đã khôi phục lại chủ nghĩa kinh nghiệm trong lĩnh

vực lý luận nhận thức Tư tưởng của ông được nhóm Viên vận dụng vàotrong chủ nghĩa thực chứng lôgic hay chủ nghĩa kinh nghiệm lôgic Với tácphẩm “Tri thức chúng ta về thế giới bên ngoài” (Our Knowledge of the

External Word, 1926) và “Tìm hiểu về ý nghĩa của chân lý” (1962), ông đã

giải thích rằng, mọi tri thức xét cho cùng mà chúng ta đang có được đều

được xây dựng từ những kinh nghiệm trực tiếp”[24, tr.11]

Ngoài ra, còn có các đại biểu nổi tiếng khác như Ernst Mach 1916), Ludwing Wittgenstein (1889-1951) mà tác phẩm của ông có ảnh

(1838-hưởng rất lớn đến nhóm Viên và được những nhà sáng lập ra nhóm Viên coiđây như là cơ sở lý luận của nguyên tắc thực chứng của nhóm này

Ludwing Wittgenstein (1889-1951) là người phát triển triết học ngônngữ và phương pháp phân tích ngôn ngữ Các tác phẩm của ông có ảnh

hưởng rất lớn đến nhóm Viên và được những nhà sáng lập ra nhóm Viên coi

đây như là cơ sở lý luận của nguyên tắc thực chứng của nhóm này Theo

ông, ngôn ngữ khoa học mới thật sự có ý nghĩa, vì các mệnh đề của nó phản

ánh đúng các sự kiện của thực tế, còn các ngôn ngữ triết học hay đạo đức

học đều không có ý nghĩa khoa học Wittgenstein cho rằng: Vai trò của triếthọc là phân tích, nhiệm vụ của triết học là phân tích ngôn ngữ để khám phá

ra những trò chơi ngôn ngữ (languge games), những luật lệ của chúng trongviệc sử dụng từ ngữ và loại bỏ những khó khăn do sự vi phạm các luật củatrò chơi ngôn ngữ Chính vì thế mà theo ông, các nhà triết học là những

người đã phạm lỗi vì họ đã không theo đúng luật của trò chơi ngôn ngữ

Những vấn đề triết học (siêu hình học) không phải là vấn đề chân chính màchỉ là điều phi lý bắt nguồn từ việc không biết sử dụng ngôn ngữ

Ngoài ra còn phải kể đến các nhà thực chứng lôgic như RudolfCarnap (1891 – 1870) Ông là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa thực chứnglôgic hay chủ nghĩa kinh nghiệm lôgic Khi viết về cấu trúc lôgic, Carnapcho rằng những cuộc tranh cải trong siêu hình học truyền thống như sự tranhcải của chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm là sự nghèo nàn vô ích Chủnghĩa thực chứng cho rằng chân lý chỉ có được trong phạm vi những tri thứcthực chứng và được kiểm tra bằng con đường kinh nghiệm trực tiếp Họnhấn mạnh những tri thức thực chứng có tác dụng chống lại các phươngpháp và lý luận tư biện đã từng tồn tại, đây là một trong những đóng gópquan trọng Tuy nhiên, triết học của họ cũng mắc phải những hạn chế nhất

định

Chủ nghĩa thực chứng lôgic là một trong những tiền đề quan trọngcho sự hình thành tư tưởng triết học của Karl Popper, đưa ông sát nhập vàotrào lưu triết học khoa học thế kỷ XX Karl Popper kế thừa quan điểm củacác nhà thực chứng lôgic về vai trò của quan sát, thực nghiệm trong sự pháttriển của khoa học, nhưng ông phản bác phương pháp quy nạp và nguyên tắc

khả thực chứng của chủ nghĩa thực chứng lôgic và đề xuất phương pháp diễndịch và nguyên tắc khả phủ chứng, tức nguyên tắc chỉ có thể chứng minh sựsai lầm, giả dối của các lý thuyết khoa học Do đó, các nhà nghiên cứu coi K.Popper là một đại biểu của “chủ nghĩa hậu thực chứng” (post-positivism).

1.3 VÀI NÉT VỀ TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

1.3.1 Cuộc đời và sự nghiệp của Karl Popper

Karl Popper sinh ngày 28 tháng 6 năm 1902 tại Viên, nước Áo, là

một người mang dòng dõi Do Thái, nhưng gia đình lại theo Kitô giáo

Karl Popper lớn lên trong một gia đình mà sách và âm nhạc luôn

đóng một vai trò quan trọng trong cuộc sống Cha của Karl Popper là Simon

Carl Siegmund (1856-1932), là một tiến sĩ luật của Đại học Viên Ngoài ra,ông còn được biết đến là người tham gia tích cực trong các hoạt động xã hội,ông luôn quan tâm và có sự đồng cảm sâu sắc đến các tầng lớp cùng khổtrong xã hội Là một thành viên của tổ chức cứu tế, ông tích cực tham gia cáchoạt động phúc lợi, giúp đỡ việc quản lý trong các trại trẻ mồ côi, các trẻ em

lang thang cơ nhở không cha mẹ, không nhà cửa Simon Carl Siegmund còn

có tài làm thơ và dịch thuật rất tốt từ tiếng Hy Lạp và tiếng La tinh sang tiếngĐức Ông rất chú trọng trong công tác nghiên cứu khoa học trên nhiều lĩnh

vực khác nhau như: xã hội học, triết học, sử học… Chính vì thế mà nhà củaông có rất nhiều sách Trong lời tự thuật của mình, K Popper từng kể rằng:Trong nhà của ông là một thư viện mà trong đó có rất nhiều các tác phẩm củacác nhà triết học nổi tiếng như: Plato, Francis Bacon, René Descartes,Baruch Spinoza, John Locke, Anthur Schopenhauer, Kant, Kierkegaard,

Nietzche… bên cạnh đó cũng có các sách của những người xã hội chủ nghĩanhư Các Mác, Ăngghen, Karl Kautsky… và rất nhiều tác phẩm khác Ông

nói, sách ở khắp mọi nơi, chỉ trừ phòng ăn và chỗ để chơi piano

Mẹ của K Popper là Jenny Schiff (1864 – 1938), bà xuất thân từ một

gia đình âm nhạc K Popper nói rằng mẹ của ông chơi piano rất tuyệt và làngười xuất thân trong một gia đình có truyền thống về âm nhạc, âm nhạc như

là một môn nghệ thuật gia truyền, các dì của K Popper cũng chơi piano rấthay Bên ngoại của ông còn có ba người nhạc sĩ tài năng, ông bà ngoại làmột trong những người sáng lập Hội những người yêu nhạc rất nổi tiếng và

âm nhạc đã có một vị trí quan trọng trong cuộc sống của K Popper, ôngkhông chỉ yêu thích âm nhạc mà khi lớn lên ông còn tham gia nghiên cứu về

âm nhạc, học tập âm nhạc và cũng có nhiều hiểu biết nhất định trong lĩnhvực này

Trong thời thơ ấu của K Popper, gia đình ông có cuộc sống khá thịnh

vượng Họ sống trong một căn hộ lớn ở trung tâm của Viên Khi còn nhỏ, K.Popper cùng hai người chị của mình luôn được mẹ đọc cho nghe những tập

truyện rất nổi tiếng Trong những cuốn truyện ấy phải kể đến cuốn truyệnCuộc phiêu lưu của Nin Đây là một cuốn truyện đã có những ảnh hưởng lớnlao và lâu dài trong cuộc đời của Karl Popper Sau khi biết đọc sách thì mỗi

năm ông lại đọc lại cuốn truyện này vài lần và chăm chỉ đọc nhiều tác phẩm

của nhiều nhà văn vĩ đại khác Đọc sách trở thành một trong những nhu cầukhông thể thiếu trong cuộc sống của ông, nhờ có trí tuệ và khả năng hấp thụnhanh tri thức khoa học cộng với lòng ham đọc sách mà ông đã nhanh chónghọc được cách viết và óc suy nghĩ, tính toán Ông nói: “Tôi mãi mãi cảm ơn

người thầy đã khai sáng cho tôi là Êma Gônđơbécgơn Chính ông đã dạy tôi

biết đọc, biết viết, biết tính toán Tôi cho rằng đó là bài học duy nhất cần dạycho trẻ em, đương nhiên, cũng có những trẻ em không cần dạy cũng có thểbiết những điều đó Ngoài ra phải có môi trường tốt và trong khi đọc và suynghĩ thì phải biết học tập” [35, tr.10]

Khi còn là một cậu bé, Karl Popper là người luôn biết quan tâm đếnnhững người xung quanh, đặc biệt là những người khốn khổ, nghèo khó ở

Viên Lúc nhỏ K Popper rất ít nói, trầm lặng, tính khí hơi ngang nhưng rấtgiàu lòng thương người, nhìn bên ngoài có thể nhận thấy ông là người đasầu, đa cảm Tuy còn rất nhỏ nhưng khi chứng kiến các hiện tượng đói khổ ở

Viên ông đã rất buồn và đồng cảm với tầng lớp người bất hạnh K Popper

nói:

“Những người hiện đang sống ở các nước dân chủ phương Tây, rất ít

biết về sự nghèo khổ hồi đầu thế kỷ này là như thế nào Lúc ấy, đàn

ông, đàn bà, trẻ em đều sống rất nghèo khổ, đói rách, đều không có hi

vọng gì Nhưng trước tình cảnh đó, những đứa trẻ như chúng tôi đềubất lực Những việc mà chúng tôi có thể làm được, chẳng qua chỉ xin

người lớn mấy đồng tiền để cho những người nghèo ấy mà thôi” [35,

tr.17]

Ngay từ khi còn trẻ ông đã chú ý đến các câu hỏi về triết học Chacủa ông đã đề nghị ông đọc một số khối lượng các cuốn truyện của Strinberg

Nhưng khi đọc truyện của Strinberg, ông thấy nó ẩn chứa quá nhiều điều có

tầm vóc to lớn và khó hiểu về ý nghĩa của chúng K Popper đã chia sẻ và

trao đổi với bố của ông nhưng có rất nhiều điều mà bố ông đã không đồng ý

với ý kiến của ông và khuyên ông nên hỏi người chú của mình Chú của ônggiải thích cho ông hiểu về sự nối tiếp của các con số và dùng các viên gạch

để mô phỏng bài giảng của mình Ông nói với K Popper rằng, không gian vũ

trụ là cái đống gạch được xếp mãi đến vô tận không bao giờ đầy Bài giảngnày đã được một cậu bé mới tám tuổi tiếp nhận một cách miễn cưỡng

K Popper thắc mắc mãi, ông thấy khó hiểu nhưng không thể diễn đạt

được những ý kiến của mình thành một hệ thống Ông chỉ nghĩ rằng, những

vấn đề triết học đó, nhất định người lớn sẽ hiểu và ông còn bé nên chưa thểhiểu Cho đến sau này, khi đã đọc rất nhiều sách triết học, ông mới hiểu đượcvấn đề vô hạn và hữu hạn của không gian và thời gian là vấn đề triết học

quan trọng mà cho đến ngày nay vẫn chưa thể giải quyết dứt điểm được, đóchính là một bộ phận hợp thành trong lý luận của Kant về những kết luận đốilập nhau.

Năm 1918, K Popper tròn 16 tuổi Ông đã bỏ học vì chán ghét việc

học ở trường và cho rằng học, giảng dạy như vậy ở trường là việc làm tốnthời gian, “thậm chí đó là một sự dày vò tuyệt vọng”[36, tr.22] Trong cácmôn học ở trường, ông chỉ thích học môn số học vì thầy Philippe Gloide là

người dạy có sức lôi cuốn khiến người học thích thú Sau khi bỏ học, K

Popper bắt đầu tự học và vào học dự thính tại Trường đại học Viên Vì lý dokhông thi tốt nghiệp trung học phổ thông nên ông không được coi là sinhviên chính thức Bốn năm sau, trong lần nỗ lực thứ hai ông đã vượt qua kỳ

thi để trở thành sinh viên chính thức của Trường đại học Viên Trường này

tuy không có học bổng nhưng học phí rất thấp và sinh viên có thể tự do thamgia nghe giảng bất cứ giờ học nào mình thích Ban đầu, K Popper nghegiảng hầu hết các bộ môn trong trường như: sử học, văn học, tâm lý học, triếthọc Nhưng sau đó ông chỉ tập trung vào vật lý học và toán học Trong hầuhết các lĩnh vực, K Popper cùng các giảng viên của ông là Hans Thirring,

Wirtinger, Furtwangler, Hans Hahn đều có những nghiên cứu tuyệt vời, đặc

biệt là các nghiên cứu về tâm lý học K Popper chịu ảnh hưởng lớn của KarlBuhler về những vấn đề tâm lý và các tác phẩm của Otto Selz

Cuộc chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc với sự thất bại của Đức và

Áo, hậu quả của nó mang lại rất tồi tệ Thành phố Viên rất hỗn loạn, khôngchỉ có sự xáo trộn về chính trị mà nạn thất nghiệp, lạm phát đói kém và các

tệ nạn xã hội tràn lan Nhân dân ở Viên sống rất nghèo khổ, cuộc sống con

người chịu đựng mọi sức ép, buồn thảm và chán ghét Trong thời gian này,

K Popper đã tham gia hội sinh viên của những người theo chủ nghĩa xã hội.Ông thường xuyên tham dự đầy đủ các cuộc họp của hội và các cuộc mittinh

mà hội tổ chức, ông đã tin theo những người xã hội chủ nghĩa và trongnhững tháng đầu năm 1919, K Popper đã tự coi mình là một người cộng sản

chân chính Nhưng điều này không diễn ra lâu hơn khi K Popper đã viết:

“Năm 17 tuổi tôi đã trở thành một người chống chủ nghĩa Mác”[35, tr.24].Điều làm cho ông có những thay đổi nhanh chóng ấy là do ông rút ra kết luận

từ một sự kiện chính trị, và kể từ đó ông đã quyết định phương hướng chínhtrị của mình Đó là sự kiện đã xảy ra vào trước ngày sinh nhật của ông, năm

1919 Lúc ấy, một nhóm thanh niên theo chủ nghĩa xã hội tham gia biểu tìnhbằng tay không Cuộc biểu tình này do Đảng Cộng sản lãnh đạo và cuối cùng

họ đã bị sát hại K Popper đã tận mắt chứng kiến sự việc và hết sức kinhhoàng, sợ hãi Từ đó ông đã tỏ ra oán trách những đảng viên cộng sản đã

hành động một cách hấp tấp, bừa bãi, ông đã chỉ trích cách mạng bạo lực và

chuyên chính vô sản của chủ nghĩa Mác

K Popper cũng đã tỏ thái độ đối với những người bạn theo chủ nghĩaMác Ông cho rằng họ chưa thật sự hiểu được chủ nghĩa Mác, những điều họnghĩ chỉ là sự nửa vời trong tư tưởng thế mà họ luôn tự coi mình là lãnh tụcủa giai cấp công nhân Từ đây, ông đã tham gia lao động chân tay, nhưng

do công việc quá vất vả nên sau đó ông lại quyết định sang làm một côngviệc khác là thợ mộc Trong lúc làm việc ông lại bị phân tâm bởi các vấn đềcủa trí tuệ Đồng thời ông tiếp tục tham gia nghiên cứu tâm lý cùng nhà tâm

lý học Adler, ông tham gia hoạt động như một nhân viên xã hội luôn quan

tâm đến các trẻ em bị bỏ rơi

Một thời gian ngắn trước khi trình luận án tiến sĩ, tiêu điểm quan tâmcủa K Popper chuyển từ tâm lý học sang phương pháp và đặc biệt là phươngpháp luận khoa học Điều này đã xuất hiện như một phần kết quả của cáccuộc thảo luận dài với các nhà triết học Julius Kraft và Heinrich Gomperz

Năm 1928, K Popper đã hoàn thành luận án tiến sĩ triết học với đề

tài: “Vấn đề phương pháp trong tâm lý học tư duy” Tuy đây là một luận án

mà K Popper chưa cảm thấy hài lòng nhưng số điểm mà ông nhận được lại

là cao nhất K Popper thậm chí không thể tin nỗi vào điều đó, ông cảm thấynhẹ nhõm như trút đi một gánh nặng lớn Năm 1929, K Popper nhận làmgiáo viên dạy bộ môn số học và khoa học tự nhiên cấp trung học cơ sở Saukhi nhận được bằng Tiến sĩ, K Popper đã chú tâm nghiên cứu triết học mộtcách có hệ thống Trong thời gian là giáo viên, ông đã gặp và kết hôn vớiJosephine Henninger (Hennie), sau này bà cũng trở thành một người giáoviên K Popper vẫn chăm chỉ nghiên cứu các vấn đề nhận thức và phươngpháp luận khoa học, ông đã viết tất cả những suy nghĩ của mình nhưngkhông nhằm mục đích xuất bản mà chủ yếu là công việc trợ giúp cho quátrình nghiên cứu của mình Trong thời gian này K Popper đã biết đến cácnhà triết học thực chứng lôgic của trường pháo Viên, họ tổ chức các hội thảo

mà các thành viên của họ là: Rudolf Carnap, Otto Neurath, Herbert Feigl,Kurt Godel, Friedrich Waismann, Victor Kraft, Karl Menger, Hans Hahn,Philipp Frank, Richard von Mises, Hans Reichenbach và Carl Hempel Hầu

như K Popper không được tham dự bàn tròn trong các hội thảo này nhưng

trong những buổi nói chuyện bên lề hội thảo ông đã tỏ rõ những tư tưởngtriết học của mình

Khi bắt đầu tiếp xúc với “Nhóm Viên” chung quanh MoritzSchlick, Rudolf Carnap và Otto Neurath, Karl Popper bắt đầu đặt bút viếtnhững dòng tư tưởng về triết học của ông Thế nhưng đặc biệt là Schlick đãtách ly khỏi Popper, người đã phê phán quan điểm thực chứng lôgic và chỉ

trích thái độ nóng nảy của ông Vì thế Popper không còn được mời dự các

cuộc họp của Nhóm Viên nữa

Herbert Feigl đã động viên ông tiếp tục viết, việc Popper bắt đầu saumột thời gian lưỡng lự Trong khoảng thời gian ba năm ông viết một bản thảo

mà ngày nay chỉ còn tồn tại một phần Phần còn lại của bản thảo này được ấn

hành năm 1934 dưới dạng rút ngắn với tựa đề Logik der Forschung (Lôgic

của các phát minh khoa học) và mãi đến năm 1979 mới được xuất bản dưới

tựa đề Die beiden Grundprobleme der Erkenntnistheorie (Hai vấn đề cơ bản

của nhận thức luận) Trong thời gian này ông đã tiếp xúc với WernerHeisenberg và Alfred Tarski

Tác phẩm chính về triết học của khoa học “Lôgíc của các phát minhkhoa học” cuối cùng đã được phát hành trong các tập san của Nhóm Viênmặc dù trong đó Popper đã phê phán chủ nghĩa thực chứng của nhóm này.Luận bản của Popper đã được thành viên của Nhóm Viên đánh giá như là mộttác phẩm thành hình từ các thảo luận của nhóm Ngày nay, tính khả phản bác

được trình bày trong tác phẩm của Popper được xem như là cơ sở cho việc

nghiên cứu khoa học hiện đại

Năm 1937, Karl Popper đến New Zealand và giảng dạy triết học như

một giảng viên cao cấp tại Đại học Canterbury Trong thời gian chiến tranh

ông đã hoàn thành hai tác phẩm về triết học chính trị là: “The Poverty ofHistoricissm” (Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử) và “The Open Societyand Its Enemies” (Xã hội mở và kẻ thù của nó) Hai tác phẩm này đã mang

lại nhiều danh tiếng cho ông Sau khi chiến tranh hế giới thứ hai nổ ra, ông

đã đi đến London, và sau đó vào năm 1949 đã trở thành một giáo sư lôgic và

khoa học về phương pháp tại Trường Kinh tế London Trong thời gian giảngdạy lôgic và khoa học về phương pháp tại Trường Kinh tế London, ông đãviết hai tác phẩm mang tư tưởng triết học khoa học nổi tiếng là “Conjectures

and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge” (Phỏng định và Bác

bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức khoa học) và “Objective Knowledge: An

Evolutionarry Approach” (Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc

độ tiến hóa)

Năm 1958, Karl Popper đã trở thành một thành viên của Học viện

Anh và trong 1958 – 1959 ông là Chủ tịch Hội Aristotle Karl Popper đã

được Nữ hoàng Elizabeth II phong tước hiệp sĩ (Knight) vào năm 1965 và

trở thành thành viên Hội Hoàng gia vào năm 1976

Năm 1979, ông ngừng giảng dạy nhưng vẫn tiếp tục viết sách Năm

1992, ông được Viện Goethe của Đức trao tặng Huy chương Goethe Ông là

thành viên của Mont Pelerin Society do Hayek thành lập, đồng thời cũng làthành viên của Royal Society và của International Academy of Science Ôngmất vào ngày 17 tháng 9 năm 1994 tại London

Karl Popper được đánh giá là một trong những nhà triết học về khoa

học có nhiều ảnh hưởng lớn của thế kỷ XX, bên cạnh đó ông còn nhiều côngtrình nghiên cứu rất sâu sắc về lĩnh vực triết học xã hội và chính trị Ông

khước từ thuyết quy nạp (indutivism) trong phương pháp khoa học và đề cao

sự kiểm sai (falsification); phản đối thuyết biện minh (justificationism) kinh

điển trong tri thức và thay vào đó bằng thuyết duy lý phê phán (criticalrationalism) Như giới triết học đánh giá, ông đã đưa ra một thứ “triết lý phê

phán không biện minh đầu tiên trong lịch sử triết học” Về mặt chính trị xãhội, ông là người chiến đấu không mệt mỏi cho một nền dân chủ tự do(liberal democracy) và cho những nguyên lý của một chủ thuyết phê phán xãhội (social criticism) trên quan điểm về một xã hội mở (open society)

1.3.2 Một số tác phẩm tiêu biểu của Karl Popper về triết học khoa học

Hai tác phẩm tiêu biểu cho quan điểm chính trị - xã hội của K Popperlà: “Sự nghèo nàn của chủ nghĩa lịch sử” và “Xã hội mở và những kẻ thù của

nó” Các tác phẩm này thể hiện quan điểm chính trị - xã hội sâu sắc của Karl

Popper Tuy vậy trong hai tác phẩm này cũng chứa đựng một số tư tưởng triếthọc về khoa học của ông

Trong tác phẩm “Sự khốn cùng của chủ nghĩa lịch sử” [32], ông đã phêphán chủ nghĩa lịch sử (Historicism) và cho rằng: Lòng tin vào vận mệnh lịch

sử chỉ là sự mê tín, và không thể có sự tiên đoán nào về diễn tiến của lịch sửchỉ loài người bằng các phương pháp khoa học hay duy lý khác nào Tácphẩm này gồm 4 phần, trước khi đi vào phê phán chủ nghĩa lịch sử hay lịch

sử luận, Karl Popper đã dành hai phần để mô tả về các loại hình của chủnghĩa lịch sử Trong hai phần sau cùng ông mới tiến hành phê phán nó Trongkhi phê phán chủ nghĩa lịch sử, K Popper trình bày nhiều quan điểm củamình về các vấn đề phương pháp luận trong cách tiếp cận lịch sử K Poppercho rằng, quá trình phát triển của lịch sử nhân loại luôn chịu những tác độngmạnh từ sự tăng tiến của những tri thức nhân loại Ngay khoa học cũng khôngbiết được sự tăng tiến của mình trong ngày mai Chính vì vậy K Popper đi

đến kết luận rằng con người không thể tiên đoán tương lai xã hội của mình

bằng những phương pháp lý tính hay khoa học Ông đã dành quan tâm đặcbiệt để phê phán đối với triết học Plato, Hegel và Mác, theo ông do đó lànhững đại biểu nổi tiếng của chủ nghĩa lịch sử K Popper đã phân tích và chỉ

ra những luận điểm cụ thể của chủ nghĩa lịch sử ở hai thể loại của nó và tiếnhành phê phán chúng Những phân tích và phê phán này vừa có những đónggóp nhất định nhưng cũng có những hạn chế duy tâm siêu hình

Trong tác phẩm “Xã hội mở và những kẻ thù của nó” [47], K Popperbiện hộ cho xã hội mở, dân chủ tự do Ông tiếp tục truyền thống đề cao lý trí,

lý tính của triết học châu Âu, chống lại các tư tưởng thần thánh hoá con người

và những sản phẩm của thế giới người, thể hiện nhu cầu về một xã hội tốt

đẹp, hoàn hảo hơn các xã hội hiện hành, trong đó có dân chủ thực sự, conngười được tôn trọng ý kiến, con người ứng xử với nhau trên cơ sở lý tính

chứ không trên cơ sở của niềm tin, của những nguyên tắc cấm kỵ được thầnthánh hoá Khoa học hiện đại đang chứng tỏ ngày một vững chắc rằng, bất cứ

hệ thống nào, mà xã hội chỉ là một loại hệ thống, nếu không có trao đổi, lưuthông với môi trường bên ngoài và bên trong, tức là đóng, thì sẽ không pháttriển được Tính duy lý, dân chủ, đồng thuận, bài trừ sự cấm kỵ phi lý, thần

bí, chống lại chủ nghĩa quyền uy, chuyên chế, độc tài là những nguyên tắc rất

căn bản của mô hình xã hội văn minh mà nhân loại đang vươn tới

Các tác phẩm chủ yếu thể hiện quan điểm triết học về khoa học củaKarl Popper gồm có:

1) “Lôgic của phát minh khoa học” [46] Cuốn sách được ông viết

bằng tiếng Đức có tựa đề Logik der Forschung – xuất bản lần đầu tại Nhà

xuất bản Julius Springer Verlag, Vienna, 1934 – sau đó được chính tác giả

dịch sang tiếng Anh dưới tựa đề The Lôgic of Scientific Discovery – Nxb

Hutchinson, London, 1959 Theo K Popper, khoa học là cái gì có thể kiểm

chứng được, bằng quan sát, dữ liệu, nhưng kiểm chứng không phải là chứng minh sự chân thật (justification) như quan điểm của chủ nghĩa thực chứng lôgic nhóm Viên, mà là chứng nghiệm sự giả dối, sai lầm (falsification).

Những gì không thể kiểm chứng được một cách lôgic là siêu hình học hay

“nguỵ khoa học” K Popper đã đưa ra quan điểm mới tốt hơn triết lý thực

chứng lôgic Theo ông, để phân biệt “khoa học thật” sự với “ngụy khoa học”

và siêu hình học, ta cần tiêu chuẩn: một lý thuyết chỉ mang tính khoa học khi

nó có thể chứng nghiệm là sai Đây là nguyên tắc phủ chứng (falsifiability

principle) nổi tiếng của Popper, có nhiều ảnh hưởng vào thập niên 1970 Tuyvậy, theo nhận xét của nhiều nhà nghiên cứu, chủ nghĩa phản chứng(falsificationism) của K Popper có những bất cập nhất định, nhất là với khoahọc xã hội, vì tiêu chuẩn ấy quá cứng nhắc, áp dụng nó một cách rạch ròi thìngay cả thuyết tiến hoá của Darwin cũng không phải là khoa học

2) “Phỏng định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức khoa học”

(Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge) [49],

được xuất bản lần đầu năm 1963, do Nxb Routledge & Kegan Paul Đây là

tác phẩm được viết bằng tiếng Anh, thể hiện quan điểm của Karl Popper vềhai quá trình chủ yếu của hoạt động nghiên cứu khoa học, theo ông, một là,quá trình hình thành các phỏng định, dự đoán, giả thuyết và hai là, quá trìnhkiểm nghiệm để bác bỏ

3) “Tri thức khách quan: Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa”

(Objective Knowledge: An evolutionary Approach) [50] Cuốn sách là tậphợp 9 bài viết và tham luận quan trọng của ông do chính ông chủ biên và xuấtbản lần đầu do Nxb Oxford University Press, 1972, dưới nhan đề “ObjectiveKnowledge: An Evolutionary Approach” Sách này được Chu Lan Đình dịch

do Nxb Tri thức, Hà Nội, xuất bản năm 2012 [34] Tác phẩm Tri thức khách quan là một trong những tác phẩm mang nội dung triết học về khoa học của

Karl Popper Theo ông, vấn đề cơ bản của triết học khoa học là vấn đề phânranh – phân biệt giữa đâu là khoa học và phi khoa học – và vấn đề tính khảkiểm sai hay tính có thể bác bỏ được Tư tưởng của Karl Popper ngày naycũng đã bị vượt qua bởi những lý thuyết mới (đúng như những gì lý thuyếtcủa ông nêu ra) nhưng những ý tưởng và cảm hứng từ ông vẫn còn nguyênvẹn trong nền triết học thế giới Tác phẩm “Tri thức khách quan” dễ dànggiúp ta cảm nhận sự sôi động của triết học phương Tây suốt thế kỷ XX mà

Karl Popper đã đứng giữa bao dòng triết học, tận tình đưa ta những kiến giảiđầy sáng suốt và quý giá

Các tác phẩm này đã tạo điều kiện để ông phát triển một ngành triếthọc mới: triết học khoa học và ông đã được thừa nhận rộng rãi như một nhàtriết học khoa học lớn của thế kỷ XX

Ngoài ra, còn một tác phẩm khác cũng quan trọng cho việc nghiên cứu

về Karl Popper Đó là tác phẩm “Unended Quest: An Intellectual Autobiography (Sự sưu tầm chưa kết thúc: Một tự tiểu sử của người tri thức)

[45] Tác phẩm này gồm những tư liệu về tiểu sử do chính Karl Popper viết

về gia đình mình, về cuộc đời của mình về những bước chuyển trong cuộcsống và quan điểm của ông

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1

Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper được hình thành vào

cuối những năm 20 đầu những năm 30 với sự ra đời của tác phẩm “Lôgic củaphát minh khoa học”

Tư tưởng triết học về khoa học của Karl Popper ra đời khi nước Áo lâmvào khó khăn và tình trạng kinh tế khó khăn, ông phải di tản sang nước ngoài

Ông cũng chứng kiến sự tàn bạo của chủ nghĩa phát xít, khuyết tật của môhình chủ nghĩa xã hội ở Liên xô Đó là những điều kiện kinh tế, chính trị - xãhội làm cho K Popper không tin vào tương lai tốt đẹp của nhân loại nóichung và phản bác những dự báo của C Mác về tương lai của xã hội loài

người Đồng thời, trong thời đại của ông xuất hiện nhiều thành tựu khoa học

mới, như thuyết tương đối của Albert Einstein, thuyết bất định trong vật lý

lượng tử và những thành tựu của chủ nghĩa thực chứng mới nhóm Viên

Những thành tựu đó đã tạo điều kiện để ông phát triển một cách tiếp cận mới

cho tư tưởng triết học về khoa học của mình và ông đã được thừa nhận rộng

rãi như một nhà triết học khoa học lớn của thế kỷ XX

Ngoài những tác phẩm thể hiện quan điểm chính trị - xã hội của mình,

quan điểm triết học về khoa học của Karl Popper được trình bày trong một

loạt các tác phẩm tiêu biểu như: “Lôgic của phát minh khoa học”, “Phỏng

định và Bác bỏ: Sự tăng trưởng của tri thức khoa học”, “Tri thức khách quan:

Một cách tiếp cận dưới góc độ tiến hóa” Tất cả những tác phẩm này đã đượccông bố trên mạng internet và một số tác phẩm đã được dịch ra tiếng Việt là

cơ sở để chúng tôi đi sâu nghiên cứu về tư tưởng triết học về khoa học của

Karl Popper