Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng tại huyện KonPlong, tỉnh Kon Tum

Đồng thời, nghiên cứu, phân tích, tìm hiểu về các nguồn tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, các di tích lịch sử, các làng nghề truyền thống, danh lam thắng cảnh...để phát triển du lịch cộng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

ĐẶNG THANH NAM

ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI HUYỆN KONPLÔNG TỈNH KON TUM

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH

Đà Nẵng - Năm 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

ĐẶNG THANH NAM

ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI HUYỆN KONPLÔNG TỈNH KON TUM

Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh

Mã số: 60.34.05

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN TRỊ KINH DOANH

Người hướng dẫn khoa học: TS Đoàn Gia Dũng

Đà Nẵng - Năm 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả

Đặng Thanh Nam

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DU LỊCH,

DU LỊCH CỘNG ĐỒNG VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 5

1.1.1 Khái niệm du lịch và sản phẩm du lịch 5 1.1.2 Tài nguyên du lịch và các loại hình du lịch 7 1.2 DU LỊCH CỘNG ĐỒNG VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 10

1.2.3 Vai trò và đặc điểm của loại hình du lịch cộng đồng 16 1.2.4 Các điều kiện và nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng 19 1.2.5 Các bên tham gia phát triển du lịch cộng đồng 27 1.3 LỢI ÍCH VÀ CÁC XU HƯỚNG CỦA SỰ PHÁT TRIỂN DU LỊCH

1.3.1 Lợi ích của sự phát triển du lịch cộng đồng 30 1.3.2 Xu hướng phát triển du lịch cộng đồng 31

1.4 MỘT SỐ MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Ở VIỆT

1.4.1 Mô hình du lịch cộng đồng tại bản Lác, Mai Châu tỉnh Hòa

1.4.2 Mô hình du lịch cộng đồng tỉnh Cao Bằng 36 1.4.3 Mô hình du lich cộng đồng tại thôn Bản Lạn, tỉnh Hà Giang 39

CHƯƠNG 2 ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Ở HUYỆN KONPLONG, TỈNH KON TUM 42

2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển của huyện KonPlông 42 2.1.2 Các điều kiện kinh tế - xã hội huyện KonPlông 43 2.1.3 Đặc điểm dân số, dân cư huyện KonPlong 46 2.2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN

2.2.1 Tình hình phát triển du lịch KonPlong 47 2.2.2 Hiệu suất sử dụng các cơ sở vật chất cho du lịch 49 2.2.3 Doanh thu ngành du lịch huyện KonPlong 51 2.2.4 Doanh thu các thành phần kinh doanh du lịch ở huyện 52 2.2.5 Công tác xúc tiến, quảng bá liên kết phát triển du lịch 54 2.2.6 Hoạt động kinh doanh lữ hành và hướng dẫn du lịch 55

2.2.8 Chính sách thu hút vốn đầu tư phát triển du lịch 57 2.3 ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG

2.3.1 Vị trí du lịch Măng đen, huyện KonPlong 64 2.3.2 Đánh giá tiềm năng tài nguyên tự nhiên 66 2.3.3 Đánh giá tiềm năng về tài nguyên nhân văn và đặc trưng văn hóa ở KonPlong phát triển du lịch cộng đồng 71 2.3.4 Hệ thống cơ sở hạ tầng kỹ thuật 82

2.3.5 Các loại hình du lịch ở huyện KonPlong 88 2.4 NHỮNG CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐẶC RA CHO SỰ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG Ở HUYỆN KONPLONG 92

CHƯƠNG 3 ĐỊNH HƯỚNG VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN

DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI HUYỆN KONPLONG 96 3.1 DỰ BÁO TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN DU LỊCH TRONG NƯỚC VÀ

3.3.1 Định hướng phát triển du lịch cộng đồng 101 3.3.2 Tổ chức không gian du lịch lịch cộng đồng ở KonPlong 103 3.3.3 Xây dựng các tuyến (tour) du lịch ở KonPlong 105 3.4 QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG KON TU

3.4.1 Sự cần thiết phải đầu tư xây dựng du lịch cộng đồng tại làng văn

3.4.2 Vị trí và các điều kiện phát triển du lịch cộng đồng tại làng văn hóa KonTu Rằng xã Măng Cành, Kon Plông 107 3.4.3 Những thuận lợi và khó khăn phát triển du lịch tại làng văn hóa KonTu rằng, xã Măng cành, huyện KonPlong 110

3.5 CÁC GIẢI PHÁP ĐỂ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG TẠI

3.5.1 Giải pháp đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ

3.5.2 Giải pháp về phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng cư

3.5.3 Giải pháp đào tạo và nâng cao nhận thức của người quản lý du

3.5.4 Giải pháp bảo vệ và tôn tạo nguồn tài nguyên du lịch 116 3.5.5 Hoàn thiện công tác quản lý và nâng cao chất lượng cơ sở lưu trú, nhà hàng để phát triển du lịch cộng đồng bền vững 119 3.5.6 Giải pháp quảng bá du lịch cộng đồng KonPlong 122 3.5.7 Hoàn thiện hệ thống chính sách phát triển du lịch KonPlong 124 3.6 KIẾN NGHỊ VỚI CHÍNH PHỦ, BỘ NGÀNH TW VÀ TỈNH KON

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐỀ TÀI LUẬN VĂN (Bản sao)

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

APEC Diển đàn hợp tác Á - Âu

ASEM Diển đàn hợp tác kinh tế Châu Á - Thái Bình Dương CHDCND Cộng hòa dân chủ nhân dân

CNTT Công nghệ thông tin

DTQH Diện tích quy hoạch

USD Đồng tiền của Mỹ

WTO Tổ chức thương mại Thế giới

2.4 Du khách giao lưu với dân địa phương 90 2.5 Nhà khách Măng đen – KonPlông 91 3.1 Định hướng không gian du lịch cộng đồng KonPlong 104 3.2 Các tuyến du lịch nối Măng đen - KonPlong với các

địa danh du lịch trong nước và tuyến du lịch "Con

đường di sản"; "Hành lang kinh tế Đông tây" 106

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm qua, ngành du lịch của huyện đã có những đóng góp đáng kể vào sự phát triển kinh tế - xã hội, và đang khẳng định vị trí vai trò của mình vào thu nhập GDP của huyện Bên cạnh đó, hiện nay du lịch là loại hình dịch vụ, ngành công nghiệp không khói, đang được địa phương quan tâm, đầu

tư xây dựng và phát triển nhiều loại hình du lịch, việc lựa chọn phương hướng phát triển du lịch phù hợp với tiềm năng về tài nguyên du lịch phong phú, tạo

ra các sản phẩm du lịch có khả năng cạnh tranh để có thể thu hút khách du lịch là hết sức cần thiết và cấp bách Trong đó, loại hình du lịch cộng đồng - một loại hình du lịch hấp dẫn du khách, thị trường du lịch mới lạ, những sản phẩm văn hoá, du lịch còn nguyên sơ, đó là một thế mạnh của ngành du lịch Kon Tum nói chung và du lịch KonPlong nói riêng có khả năng tạo ra loại hình du lịch cộng đồng thu hút khách du lịch trong nước và nước ngoài Du lịch cộng đồng được du khách nước ngoài rất quan tâm vì họ thích đi du lịch tới những bản, làng xa xôi, nơi có đồng bào các dân tộc sinh sống, cảnh quan

ở đây còn hoang sơ, những phong tục tập quán, văn hóa truyền thống, các làng nghề thủ công của đồng bào còn được lưu truyền, chưa mai một trong cuộc sống hiện đại

KonPlong là một huyện phía Đông của tỉnh Kon Tum, với khu du lịch sinh thái Măng Đen được ví như “Đà Lạt thứ 2 của Việt Nam”, nơi đây có nhiều hồ như: hồ Toong Đăm, toong zơri, Toong pô , nhiều thác như thác Pa

Sĩ, ĐăkKe, thác Lôba Khí hậu mát mẻ quanh năm, có nhiệt độ bình quân

21-22oC Huyện KonPlong cũng là khu vực có tiềm năng đặc sắc về mặt thiên nhiên và văn hoá, những bản làng mang đậm nét hoang sơ Bên cạnh, việc đầu tư phát triển khu du lịch sinh thái Măng Đen trở thành một khu du lịch sinh thái tầm cỡ Quốc gia, thì việc phát triển du lịch cộng động là rất cần thiết

góp phần đa dạng các sản phẩm du lịch và tạo động lực phát triển nền kinh tế

- xã hội của huyện Mặc khác, du lịch cộng đồng hiện nay đang là xu thế phát triển của ngành du lịch trên thế giới

Do vậy, việc nghiên cứu một cách khoa học và có hệ thống để đánh giá tiềm năng du lịch cộng đồng và tìm ra những giải pháp phát triển du lịch cộng đồng huyện KonPlong nhằm thúc đẩy sự phát triển ngành du lịch huyện, đồng thời góp phần thúc đẩy nhanh quá trình phát triển kinh tế - xã hội của huyện là yêu cầu và nhiệm vụ cấp thiết Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tác giả

chọn đề tài: "Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng tại huyện

KonPlong, tỉnh Kon Tum" để nghiên cứu là cần thiết, có ý nghĩa cả về lý

luận và thực tiễn

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lý luận chung về du lịch, du lịch cộng đồng Đề tài sẽ đi sâu vào phân tích, đánh giá thực trạng về ngành du lịch nói chung và tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng trên địa bàn huyện KonPlong Đồng thời, nghiên cứu, phân tích, tìm hiểu về các nguồn tài nguyên thiên nhiên, văn hóa, các di tích lịch sử, các làng nghề truyền thống, danh lam thắng cảnh để phát triển

du lịch cộng đồng và triển khai mô hình du lịch này tại huyện KonPlong, qua

đó đề xuất những giải pháp phát triển du lịch cộng đồng tại điểm du lịch xã KonTuRằng từ đó làm cơ sở nhân rộng mô hình du lịch cộng đồng cho toàn huyện KonPlong theo định hướng phát triển bền vững, góp phần thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế và đưa ngành du lịch thực sự trở thành ngành kinh tế động lực của huyện

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng tại huyện KonPlong

- Phạm vi nghiên cứu:

+ Về không gian: Toàn bộ các hoạt động về du lịch và các điều kiện, tiềm năng phát triển loại hình du lịch cộng đồng trên địa bàn huyện KonPlong

+ Về thời gian: Đánh giá thực trạng phát triển ngành du lịch KonPlông trong thời gian qua, trong đó có sử dụng tình hình và số liệu của giai đoạn trước để phân tích, so sánh Đánh giá những tiềm năng và định hướng phát triển du lịch cộng đồng KonPlong giai đoạn 2011 - 2015 Đồng thời, đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển mô hình du lịch cộng đồng trên địa bàn huyện

4 Phương pháp nghiên cứu

Vận dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu như sau:

- Phương pháp sưu tầm và nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp tổng hợp, phân tích số liệu, tài liệu

- Phương pháp điều tra, khảo sát thực tế;

- Phương pháp điều tra xã hội học;

- Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia

- Phương pháp thống kê, so sánh, tính toán kinh tế

5 Ý nghĩa khoa học của đề tài

- Hệ thống một số lý luận cơ bản về mối quan hệ của cộng đồng trong quá trình phát triển du lịch cộng đồng

- Đánh giá thực trạng phát triển du lịch huyện KonPlong, định hướng

và xây dựng phát triển du lịch cộng đồng và những hạn chế tồn tại, tìm ra được nguyên nhân của hạn chế để phát triển du lịch cộng đồng tại KonPlong Phân tích các điều kiện cần thiết và tiềm năng phát triện du lịch cộng đồng tại KonPlong Trên cơ sở đó, quảng bá, kêu gọi đầu tư quy hoạch phát triển du lịch cộng đồng gắn với du lịch sinh thái Măng đen và các loại hình du lịch khác, từ đó đề ra các giải pháp phát triển du lịch cộng động KonPlong trong

thời gian đến

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận văn gồm bốn chương như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về du lịch, du lịch cộng đồng

và phát triển du lịch cộng đồng

Chương 2: Thực trạng hoạt động và phát triển du lịch ở huyện

KonPlông, tỉnh Kon Tum

Chương 3: Đánh giá tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng tại huyện

KonPlông, tỉnh Kon Tum

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DU LỊCH, DU LỊCH CỘNG ĐỒNG VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG 1.1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ DU LỊCH

Theo Tổ chức du lịch thế giới (World Tourism Organization - WTO)

“Du lịch bao gồm những hoạt động của những người đi đến một nơi khác ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình trong thời hạn không quá một năm liên tục để vui chơi, vì công việc hay vì mục đích khác không liên quan đến những hoạt động kiếm tiền ở nơi mà họ đến”

Trong Luật Du lịch Việt Nam (2005), du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của mình nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, tìm hiểu, giải trí, nghỉ dưỡng trong một khoảng thời gian nhất định

b Khái niệm sản phẩm du lịch và đặc điểm của sản phẩm du lịch

Sản phẩm du lịch gồm cả yếu tố hữu hình (là hàng hoá) và yếu tố vô hình (là dịch vụ du lịch) Sản phẩm du lịch là các dịch vụ, hàng hóa cung cấp cho du khách, được tạo nên bởi sự kết hợp của việc khai thác các yếu tố tự nhiên, xã hội với việc sử dụng các nguồn lực: cơ sở vật chất kỹ thuật và lao

động tại một cơ sở, một vùng hay một quốc gia nào đó Các loại sản phẩm du lịch: sản phẩm du lịch chính, sản phẩm du lịch hình thức và sản phẩm du lịch

mở rộng [3, tr.31-33].… Như vậy, sản phẩm du lịch là một tổng thể các dịch

vụ tạo thành, các dịch vụ này đứng riêng không thể gọi là sản phẩm du lịch, khi chúng kết hợp lại với nhau tạo thành một thể thống nhất, hoàn chỉnh, làm thỏa mãn nhu cầu của du khách

Sản phẩm du lịch có các đặc điểm như sau:

- Sản phẩm du lịch gắn với tài nguyên du lịch Tài nguyên du lịch bao gồm các yếu tố của tự nhiên và các hoạt động sáng tạo của con người Tài nguyên du lịch là một yếu tố quan trọng cùng với dịch vụ du lịch và hàng hóa

du lịch tạo ra sản phẩm du lịch Cùng với quá trình phát triển của khoa học kỹ thuật, tài nguyên du lịch cũng được khai thác, tôn tạo và tái tạo làm tăng giá trị của sản phẩm du lịch Đặc biệt thông qua công nghệ quảng bá, công nghệ

- Sản phẩm du lịch gắn liền giữa sản xuất và tiêu dùng, thường là không dịch chuyển được Vì vậy khách du lịch phải đến tại địa điểm có sản phẩm du lịch để tiêu dùng các sản phẩm đó, thỏa mãn nhu cầu của mình Đặc điểm này làm cho sản phẩm du lịch gắn với khả năng không thay đổi được, tính đồng nhất giữa thời gian sản xuất và thời gian tiêu dùng sản phẩm

- Tính mau hỏng và không dự trữ được cũng là một đặc điểm của sản phẩm du lịch Như trên đã nói thời gian sản xuất và thời gian tiêu dùng trùng nhau nên sản phẩm du lịch không như các sản phẩm bán hàng khác, quá trình

tạo ra sản phẩm du lịch cũng là quá trình tiêu dùng hết sản phẩm đó

Sản phẩm du lịch quyết định hiệu quả kinh doanh du lịch Thị trường

du lịch càng có nhiều sản phẩm đa dạng càng thu hút khách du lịch Tuy nhiên chu kỳ sống của sản phẩm du lịch cũng như các sản phẩm khác cũng trải qua 4 giai đoạn: phát triển, tăng trưởng, bão hòa, suy thoái Chất lượng kinh doanh du lịch là kéo dài thời gian tăng trưởng, giảm thời gian suy thoái

1.1.2 Tài nguyên du lịch và các loại hình du lịch

a Tài nguyên du lịch tự nhiên

Tự nhiên là điều kiện cần thiết cho hoạt động du lịch, các hợp phần tự nhiên đó là vị trí địa lý, địa hình, khí hậu, thủy văn, thực động vật góp phần quan trọng phát triển du lịch cộng đồng [23]

+ Vị trí địa lý: Điều kiện về vị trí địa lý bao gồm những điểm du lịch

nằm trong khu vực phát triển du lịch, khoảng cách từ điểm du lịch đến các nguồn gửi khách du lịch ngắn Khoảng cách này có ý nghĩa quan trọng đối với nước nhận khách du lịch Nếu nước nhận khách du lịch ở xa điểm gửi

khách, điều đó ảnh hưởng đến khách trên ba khía cạnh chính Thứ nhất, khách

du lịch phải chi thêm tiền cho việc đi lại vì khoảng cách xa Thứ hai, khách du lịch phải rút ngắn thời gian lưu lại ở nơi du lịch vì thời gian đi lại mất nhiều

thời gian Thứ ba, du khách phải hao tốn quá nhiều sức khỏe cho đi lại

+ Địa hình: Địa hình là một trong những yếu tố quan trọng góp phần

tạo nên phong cảnh và sự đa dạng của phong cảnh nơi đó Đối với du lịch địa hình càng đa dạng, tương phản và độc đáo càng có sức hấp dẫn du khách Trong các kiểu địa hình, kiểu địa hình karst (núi và hang động) và địa hình bờ nước là những tài nguyên du lịch rất có giá trị Ngành du lịch thế giới đã đưa vào khai thác hàng ngàn hang động, thu hút khoảng 3% tổng số

du khách toàn cầu

+ Khí hậu: Mỗi loại hình du lịch đòi hỏi những điều kiện khí hậu khác

nhau, tuy nhiên những nơi có khí hậu điều hòa thường được khách du lịch ưu thích Theo ý kiến thăm dò của du khách thường không đến những nơi có khí hậu quá lạnh, quá ẩm và quá nóng, quá khô Như vậy, khí hậu nơi du lịch phải hài hòa về điều kiện nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, gió điều đó có nghĩa là địa điểm, vùng hoặc đất nước du lịch cần có mùa du lịch tương đối khô, nhiệt độ trung bình của không khí vào ban ngày không cao lắm, ở mức cho phép để du khách phơi được ngoài trời nắng, khách du lịch ưu chuộng những nơi có nhiều ánh nắng mặt trời, và số ngày mưa tương đối ít vào thời điểm du lịch

+ Thủy văn: Nước là một yếu tố không thể thiếu được để duy trì sự

sống của con người, Gương nước rộng lớn không những tạo ra một bầu không khí trong lành mà còn tác dụng rất tốt đối với sức khỏe của con người Ngoài tác dụng để tắm ngâm thông thường, gương nước còn là một phương thuốc khá hiệu nghiệm chữa trị các bệnh stress Chính vì vậy, không ít nơi trên thế giới mọc lên những khu du lịch nghĩ dưỡng ven hồ, ven biển, thu hút một số lượng khá lớn du khách du lịch từ mọi miền đất nước Trong tài nguyên nước, các nguồn nước khoáng là tiền đề không thể thiếu được đối với việc phát triển

du lịch chữa bệnh Tính chất chữa bệnh của các nguồn nước khoáng đã được phát hiện từ thời Đế chế La Mã Ngày nay nguồn nước khoáng đóng vai trò quyết định cho sư phát triển du lịch chữa bệnh, những nước giàu nguồn nước khoáng nỗi tiếng như: Nga, pháp, Italia

+ Thế giới động, thực vật: Thế giới động vật đóng một vai trò quan

trọng trong sự phát triển của du lịch chủ yếu nhờ sự đa dạng và tính đặc hữu Con người thường phấn đấu để cuộc sống của mình ngày càng đầy đủ về tiện nghi Để đạt được mục đích ấy họ đã làm cho cuộc sống ngày càng xa rời thiên nhiên Trong khi đó, với tư cách là một thành tạo của thiên nhiên, con người lại muốn quay trở về gần thiên nhiên Do vậy bên cạnh loại hình du lịch văn hóa, du lịch về với thiên nhiên đang trở thành một xu thế và nhu cầu phổ

biến Như vậy, thế giới động thực vật hoang dã đang ngày càng hấp dẫn nhiều

du khách Ví dụ du khách du lịch Châu âu thường thích đến nơi có rừng rậm nhiệt đới, nhiều cây leo, cây to và cao Bên cạnh đó, động vật cũng là một trong những nhân tố có thể góp phần thu hút khách du lịch Có loại động vật

là đối tượng cho săn bắn, du lịch nhưng có loại động vật là đối tượng để nghiên cứu

b Tài nguyên du lịch nhân văn

Đó là những đối tượng, hiện tượng do con người tạo ra trong quá trình phát triển Tài nguyên du lịch nhân văn gồm truyền thống văn hoá, các yếu tố văn hoá, văn nghệ dân gian, di tích lịch sử, di tích cách mạng, khảo cổ, kiến trúc, các công trình lao động sang tạo của con người và các di sản văn hoá vật thể, phi vật thể khác có thể được sử dụng phục vụ mục đích du lịch

Đặc điểm của tài nguyên du lịch nhân văn có tác dụng nhận thức nhiều hơn là giải trí Việc tìm hiểu diễn ra trong thời ngắn, do đó trong chuyến đi du lịch có thể đi thăm quan nhiều đối tượng tài nguyên Tài nguyên du lịch nhân tạo thường tập trung ở các thành phố, ở các điểm quần cư nên không cần xây dựng thêm cơ sở vật chất riêng và không có tính mùa vụ như tài nguyên du lịch tự nhiên Đối với tài nguyên du lịch nhân tạo, khách quan tâm là những người có trình độ văn hoá cao, có mức sống cao và hiểu biết rộng Sở thích của người tìm đến tài nguyên du lịch nhân tạo phụ thuộc vào độ tuổi, trình độ văn hoá, nghề nghiệp, thành phần dân tộc, thế giới quan, vốn trí thức của họ

Các loại tài nguyên du lịch nhân văn bao gồm: (1) Các di tích lịch sử văn hoá; (2) Các lễ hội; (3) Các nghề và làng nghề thủ công truyền thống; (4) Các đối tượng du lịch gắn với dân tộc học; (5) Các đối tượng văn hoá thể thao hay những hoạt động có tính sự kiện

c Các loại hình du lịch

Loại hình du lịch là một tập hợp các sản phẩm du lịch có những đặc

diểm giống nhau, hoặc vì chúng thỏa mãn những nhu cầu, động cơ du lịch tương tự, hoặc được bán cho cùng một nhóm khách hàng, hoặc vì chúng có cùng một cách phân phối, một cách tổ chức như nhau, hoặc được xếp chung theo một mức giá bán nào đó [3, tr.71] Hiện nay, có nhiều tiêu thức phân loại các loại hình du lịch khác nhau như sau:

- Căn cứ phạm vi lãnh thổ của chuyến đi du lịch, thì du lịch được phân thành du lịch quốc tế và du lịch nội địa

+ Du lịch quốc tế là hình thức du lịch mà ở đó điểm xuất phát và điểm đến của khách nằm ở lãnh thổ của các quốc gia khác nhau

+ Du lịch nội địa là hình thức du lịch mà điểm xuất phát và điểm đến của khách cùng nằm trong lãnh thổ của một quốc gia

- Căn cứa vào nhu cầu làm nảy sinh hoạt động du lịch, thì du lịch được phân thành những loại hình du lịch sau: Du lịch chữa bệnh; Du lịch nghĩ ngơi,giải trí; Du lịch thể thao; Du lịch văn hóa; Du lịch công cộng; Du lịch thương gia; Du lịch thăm hỏi, du lịch quê hương; Du lịch quá cảnh

- Căn cứ vào hình thức tổ chức, thì du lịch được phân thành các loại sau: Du lịch theo đoàn; Du lịch cá nhân

Ngoài ra, còn nhiều hình thức phân loại khác nhau như căn cứ vào phương tiên giao thông ta có du lịch xe đạp, xe máy Căn cứ vào phương tiện lưu trú ta có du lịch ở khách sạn, du lịch ở lều, trại Căn cú vào địa hình, vị trí địa lý ta có du lịch nghỉ núi, du lịch nghỉ biển, sông, hồ và du lịch đồng quê

trườing, cùng các mối quan hệ kinh tế xã hội, có sự gắn kết về huyết thống và tình cảm, có sự chia sẻ về nguồn lợi và trách nhiệm cộng đồng

Theo Tô Duy Hợp và cộng sự (2000) thì cộng đồng là một thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức (chặt chẽ hoặc không chặt chẽ), là một nhóm người cùng chia sẻ và chịu ràng buộc bởi các đặc điểm và lợi ích chung được thiết lập thông qua tương tác và trao đổi giữa các thành viên

Theo Từ điển bách khoa Việt Nam, cộng đồng được hiểu là “một tập đoàn người rộng lớn có những dấu hiệu, những đặc điểm xã hội nói chung về thành phần giai cấp, về nghề nghiệp, về địa bàn cư trú Cũng có những cộng đồng xã hội bao gồm một dòng giống, một sắc tộc, một dân tộc” Như vậy khi nói đến cộng đồng xã hội bao gồm mang tính phổ quát nổi bật: Kinh tế, địa lý, ngôn ngữ, văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo và lối sống

Cộng đồng có các đặc điểm đó có thể là:

- Huyết thống Ví dụ: Cộng đồng của các thành viên thuộc một họ tộc

- Đặc điểm về kinh tế, xã hội Ví dụ: Cộng đồng làng xã, khu dân cư

- Môi trường, nhân văn Ví dụ: Cộng đồng đồng bào dân tộc Vân Kiều

tại huyện Hướng Hóa, và các đặc điểm khác như tổ chức, vùng địa lý hoặc các khía cạnh về tâm lý, vùng dự án, khu đô thị…

Cộng đồng địa phương tại các khu du lịch là đối tượng nghiên cứu và tham gia hoạt động du lịch và bảo tồn có những đặc điểm:

- Những đặc điểm chung về hoạt động văn hóa truyền thống, có những giá trị được tập thể coi là khuôn mẫu văn hóa sinh hoạt cộng đồng Những tổ chức quy ước xã hội, kiểu “Phép vua thua lệ làng”

- Có quan hệ gắn kết về tình cảm, mang tính huyết thống, thân thiện, giúp đỡ, chia sẻ

- Có quyền lợi và trách nhiệm, có đặc điểm chung về sở hữu, sử dụng

và bảo vệ tài nguyên môi trường

- Tính cộng đồng bền vững được khẳng định qua thời gian, chính thời gian là yếu tố gắn kết các thành viên cộng đồng để cùng nhau tạo ra các giá trị văn hóa đặc sắc cho cộng đồng

b Khái niệm về phát triển cộng đồng

Phát triển cộng đồng là quá trình tăng trưởng kinh tế cộng đồng cùng với tiến bộ của cộng đồng theo hướng hoàn thiện các giá trị chân, thiện, mỹ

Theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc thì Phát triển cộng đồng là những tiến trình, qua đó nỗ lực của người dân kết hợp với nỗ lực của chính quyền để cải thiện các điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa của cộng đồng và giúp các cộng đồng này hòa nhập và đóng góp vào tiến trình phát triển chung của quốc gia [16]

1.2.2 Du lịch cộng đồng

a Khái niệm du lịch cộng đồng

Du lịch cộng đồng được hình thành và phát triển mạnh mẽ tại các nước Châu Phi, Châu Âu, Châu Mỹ, Châu Úc những năm 80 – 90 của thế kỷ trước Sau đó lan rộng sang khu vực châu Á trong đó có các nước khu vực ASEAN như Inđônêxia, Philippin, Thái Lan, Việt Nam …Hiện nay, tùy theo phương pháp tiếp cận và nghiên cứu của các nhà khoa học mà có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm du lịch cộng đồng

Theo Nicole Hausle và Wollfgang Strasdas cho rằng “Du lịch cộng đồng là một hình thái du lịch trong đó chủ yếu là người dân địa phương đứng

ra phát triển và quản lý Lợi ích kinh tế có được từ du lịch sẽ đọng lại nền kinh tế địa phương” Quan niệm trên nhấn mạnh đến vai trò chính của người dân địa phương trong vấn đề phát triển du lịch ngay trên địa bàn họ quản lý

Theo quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới WNF: “Du lịch cộng đồng là loại hình du lịch mà ở đó cộng đồng địa phương có sự khảo sát và tham gia chủ yếu và sự phát triển và quản lý hoạt động du lịch và phần lớn lợi nhuận thu

được từ hoạt động du lịch cho cộng đồng” [Aigul, Shadanbekova, Maketing Speacialist, Commuty – basedtonsism guidebook, 2004]

Năm 1997, Tổ chức du lịch Thái Lan “Responsible Ecological Social tour” - một tổ chức du lịch chịu trách nhiệm về du lịch sinh thái – xã hội đã đưa ra khái niệm: “Du lịch cộng đồng là phương thức tổ chức du lịch đề cao

sự bền vững về môi trường và văn hóa xã hội Du lịch cộng đồng do cộng đồng sở hữu quản lý tài nguyên các hoạt động du lịch Vì sự phát triển của cộng đồng và cho phép du khách nâng cao nhận thức cũng như học hỏi từ cộng đồng về những giá trị văn hóa, cuộc sống đời thường của họ ”

Tại Việt Nam, vấn đề phát triển du lịch cộng đồng lần đầu tiên được đưa ra tại “Hội thảo chia sẻ bài học kinh nghiệm phát triển du lịch cộng đồng Việt Nam – 2003” Hội thảo đươc tổ chức tại Hà Nội, các chuyên gia trong và ngoài nước đã thảo luận các vấn đề cơ bản về loại hình du lịch cộng đồng tại việt Nam Theo đó Viện nghiên cứu phát triển miền núi đã đưa ra khái niệm

về du lịch cộng đồng như sau: “Du lịch cộng đồng là nhằm bảo tồn tài nguyên

du lịch tại điểm đón khách Vì sự phát triển du lịch bền vững dài hạn, du lịch cộng đồng khuyến khích sự tham gia cộng đồng địa phương trong du lịch và

có cơ chế tạo các cơ hội cho cộng đồng Du lịch cộng đồng là một quá trình tương tác giữa cộng đồng và khách du lịch mà sự tham gia có ý nghĩa của cả hai phía, mang lại lợi ích, bảo tồn cho cộng đồng địa phương.” Du lịch cộng đồng là “phương thức tổ chức du lịch đề cao về môi trường, văn hóa xã hội

Du lịch cộng đồng do cộng đồng sở hữu và quản lý, vì cộng đồng và cho phép khách du lịch nâng cao nhận thức và học hỏi về cộng đồng, về cuộc sống đời thường của họ”[Rest: Respondsible Ecological Social Tours, Thailand, 199]

Tiến sĩ – Kiến trúc sư Dương Đình Hiển – Viện Nghiên cứu phát triển

du lịch phân tích về du lịch cộng đồng: "Chúng ta phải hiểu ý nghĩa của du

lịch cộng đồng ở cả hai khía cạnh: Thứ nhất là khai thác được các giá trị văn

hoá bản địa Thứ hai là tạo được công ăn việc làm, cải thiện thu nhập, nâng

cao được đời sống của cộng đồng và có ý nghĩa lớn trong xoá đói giảm nghèo

Để thành công được điều này, chúng ta phải quan tâm đến lợi ích cộng đồng đầu tiên, từ đó phát huy giá trị của văn hoá bản địa để phục vụ du khách"

Như vậy, du lịch cộng đồng là hoạt động tương hỗ giữa các đối tác liên quan, nhằm mang lại lợi ích về kinh tế cho cộng đồng dân cư địa phương, bảo

vệ được môi trường và mang đến cho du khách kinh nghiệm mới góp phần thực hiện mục tiêu phát triển KT-XH của địa phương có dự án Du lịch cộng đồng nhấn mạnh đến tính tự chủ, vai trò chủ thể tham gia hoạt động du lịch là cộng đồng địa phương Khái niệm du lịch cộng đồng không đồng nghĩa với

du lịch sinh thái Du lịch cộng đồng nhấn mạnh đến chủ thể tham gia vào quy hoạch quản lý, quyết định các vấn đề phát triển du lịch, bảo vệ, khai thác tài nguyên và hưởng từ hoạt động du lịch là cộng đồng địa phương Trong khi đó

du lịch sinh thái nhấn mạnh đến quản lý khai thác, bảo tồn tài nguyên có trách nhiệm nhưng không rõ chủ sở hữu tài nguyên du lịch, cộng đồng địa phương được tham gia vào các hoạt động du lịch nhưng không được trực tiếp quyết định phát triển du lịch, tham gia một cách bị động, cộng đồng địa phương chỉ được chia sẻ lợi ích từ hoạt động du lịch

b Khái niệm phát triển du lịch dựa vào cộng đồng

Theo Tiến sỹ Võ Quế cho rằng “Du lịch dựa vào cộng đồng là phương thức phát triển du lịch trong đó cộng đồng dân cư tổ chức cung cấp các dịch

vụ để phát triển du lịch, đồng thời tham gia bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường, đồng thời cộng đồng được hưởng quyền lợi về vật chất và tinh thần từ phát triển du lịch và bảo tồn tự nhiên” [11]

Một số tên gọi thường dùng khi nói đến du lịch dựa vào cộng đồng: Du lịch dựa vào cộng đồng (Community – based Tourism); Phát triển cộng đồng dựa vào du lịch (Community – development in tourism); (Phát triển du lịch

sinh thái dựa vào cộng đồng (Community – Based Ecotourism); Phát triển du lịch có sự tham gia của cộng đồng (Community – Participation in Tourism)

c Các loại hình du lịch cộng đồng

Hiện nay, du lịch cộng đồng được xem như một công cụ hữu hiệu của bảo tồn dựa vào cộng đồng và quản lý tài nguyên thiên nhiên dựa vào cộng đồng Tuy nhiên không phải lúc nào du lịch cộng đồng cũng là lựa chọn phù hợp Trong nhiều trường hợp, du lịch cộng đồng lại thích hợp hơn vì phạm vi của du lịch cộng đồng hẹp hơn rất nhiều Tuy có nhiều loại hình du lịch khác nhau và các sản phẩm du lịch có những điểm khác nhau nhưng đối với sản phẩm du lịch cộng đồng có những đặc điểm đó là gắn với du lịch đồng quê,

du khách trực tiếp thâm nhập các giá trị văn hoá bản địa và trải nghiệm cuộc sống dân giã tại khu du lịch Các sản phẩm du lịch cộng đồng tiêu biểu sau:

- Cùng ăn, cùng ở, sinh hoạt với dân cư địa phương

- Tham quan làng bản bằng phương tiện thô sơ hoặc

đi bộ

Du lịch sinh thái

nông nghiệp

- Tham quan đồn điền, trang trại, khu nuôi trồng

- Tham quan canh tác cùng người dân như trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt thuỷ hải sản

- Tham gia các hoạt động ngoài trời tại khu vực nông thôn

Du lich trên sông

kênh rạch

- Du thuyền tham quan các cảnh đẹp trên sông, ven biển khu du lịch sinh thái

- Tham gia các hoạt động trên tàu ,thuyền

- Nghỉ qua đêm trên thuyền

Giao lưu văn hoá

tham quan học tập

- Tham gia các hoạt động hỗ trợ cộng đồng

- Giao lưu văn hoá nghệ thuật dân gian

- Tìm hiểu chia sẻ kinh nghiệm gìn giữ bản sắc văn hoá dân tộc với cư dân địa phương

Chuyên đề đặc biệt,

trải nghiệm thực tế

- Xem chim và các loài động vật quý hiếm khác

- Xem lan rừng và các loại thực vật khác

- Tìm hiểu cây thuốc bản địa

- Học nghề thủ công, mỹ nghệ

- Thưởng thức văn hoá dân gian bản địa

1.2.3 Vai trò và đặc điểm của loại hình du lịch cộng đồng

a Vai trò của loại hình du lịch cộng đồng

Vai trò của phát triển du lịch cộng đồng nhằm cải thiện mức sống gia đình, góp phần phát triển kinh tế địa phương và xây dựng tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư thêm phát triển Nâng cao kỹ năng và hiểu biết cho cộng đồng qua tập huấn, hội họp, tham gia cung cấp dịch vụ và quản lý các hoạt động du lịch cộng đồng và các loại hình du lịch khác Góp phần thúc đầy bình đẳng giới, tăng cường sự tham gia của phụ nữ và quyền ra quyết định cho cộng đồng địa phương

Du lịch cộng đồng góp phần bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và văn hóa bao gồm sự đa dạng sinh học, tài nguyên nước, rừng, bản sắc văn hóa…du lịch cộng đồng góp phần phát triển kinh tế địa phương thông qua việc tăng doanh thu và những lợi ích khác cho cộng đồng

Du lịch cộng đồng có sự tham gia ngày càng đông đảo và tích cực của

cộng đồng địa phương, mang lại cho du khách một sản phẩm du lịch có trách nhiệm đối với môi trường xã hội Có thể nói du lịch cộng đồng mang lại rất nhiều lợi ích về mọi mặt và có vai trò rất lớn đối với nhiều lĩnh vực như: Kinh

tế, chính trị, văn hóa, an ninh quốc phòng, tài nguyên môi trường của quốc gia, khu vực và chính bản thân cộng đồng [11, tr.27]

- Đối với công tác bảo tồn tài nguyên: Góp phần bảo vệ vững chắc tài

nguyên tự nhiên, môi trường sinh thái Bảo tồn và phát huy các giá trị bản sắc

văn hóa vật thể và phi vật thể của cộng đồng

- Đối với du lịch: Tạo ra sự đa dạng trong sản phẩm du lịch của một

vùng, một quốc gia Góp phần thu hút khách du lịch, tăng trưởng kinh tế, tạo

ra nguồn vốn đầu tư trở lại các hạ tầng du lịch, thúc đẩy các thành phần tham gia đầu tư, tôn tạo, bảo vệ các làng nghề truyền thống, tài nguyên thiên nhiên nói chung và tài nguyên du lịch nói riêng

- Đối với cộng đồng: Tạo công ăn việc làm, tăng thu nhập cho cộng

đồng, đồng thời mang lại lợi ích kinh tế cho các thành viên trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ cho du khách Bên cạnh đó, những thành viên khác của cộng đồng cũng được hưởng lợi ích từ sự tái đầu tư của nguồn doanh thu du lịch vào việc hỗ trợ, nâng cấp và phát triển cơ sở hạ tầng xã hội, góp phần thay đổi kinh tế - xã hội của địa phương Như vậy có thể khẳng định việc phát triển du lịch cộng đồng có một ý nghĩa rất lớn đối với mọi mặt của xã hội Tất nhiên bên cạnh những lợi ích đó nó cũng gây ra một số tác hại, ảnh hưởng xấu đối với cộng đồng địa phương, môi trường sinh thái và tài nguyên du lịch địa phương Nhưng dù sao chúng ta không thể phủ nhận tầm quan trọng đặc biệt của phát triển du lịch cộng đồng trên nhiều khía cạnh

b Đặc điểm của loại hình du lịch cộng đồng

- Địa điểm du lịch cộng đồng diễn ra tại nơi cư trú hoặc gần nơi cư trú của cộng đồng địa phương Đây là khu vực có tài nguyên du lịch tự nhiên và

tài nguyên du lịch nhân văn phong phú, hấp dẫn, có độ nhạy cảm về đa dạng sinh học, chính trị, văn hoá, xã hội và hiện đang bị tác động của con người

- Cộng đồng địa phương tham gia hoặc chịu trách nhiệm ra quyết định, thực thi và điều hành các dự án du lịch Cộng đồng dân cư phải là người sinh sống và làm việc trong hoặc liền kề các điểm tài nguyên du lịch Đồng thời cộng đồng phải có trách nhiệm tham gia bảo vệ tài nguyên môi trường nhằm hạn chế tác động tiêu cực chính từ việc khai thác tài nguyên du lịch của cộng đồng và hoạt động của du khách

- Quy mô hoạt động nhỏ, thị trường khách khá hẹp về đối tượng và ít

về số lượng Các sản phẩm mang bản sắc địa phương Các sản phẩm, dịch vụ

du lịch được phát triển phù hợp với điều kiện tự nhiên, văn hoá địa phương, giảm thiểu các tác hại

- Hoạt động du lịch thu hút các cộng đồng địa phương, đem lại lợi ích cho họ, tạo cơ hội việc làm và cải thiện điều kiện sống cho họ Các dịch vụ du lịch do người dân địa phương cung cấp có tính đặc trưng, đặc thù của địa phương cao và ít mang tính chuyên môn hóa

- Điều kiện tiên quyết là khu du lịch hay điểm du lịch đó phải có nguồn tài nguyên du lịch đặc trưng, hấp dẫn và còn khá nguyên vẹn giá trị Ngoài việc phát triển du lịch, cộng đồng dân cư còn có trách nhiệm bảo vệ môi trường, bảo tồn tài các giá trị tự nhiên và nhân văn của địa phương

- Khách du lịch thường không đòi hỏi dịch vụ mang tính tiện nghi hay chất lượng cao Khách du lịch thường có nhận thức cao, thích khám phá, tìm hiểu những điều mới lạ, những giá trị nguyên bản

Du lịch cộng đồng đóng vai trò quan trọng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo Điều này được thể hiện ở việc du lịch cộng đồng có tác động tích cực đối với việc chuyển đổi cơ cấu kinh tế, ngành nghề và lao động Trước khi tham gia du lịch cộng đồng người dân chủ yếu sinh sống trong điều kiện

kinh tế tự cung tự cấp, nghề chính của họ là sản xuất nông nghiệp Khi du lịch cộng đồng phát triển người dân có điều kiện và các ngành nghề kinh truyền thống được duy trì và phát triển trở thành sản phẩm du lịch độc đáo

Từ đó việc tiêu thụ những sản phẩm tại chỗ được dễ dàng hơn

- Đặc điểm lớn nhất của du lịch cộng đồng là người tổ chức du lịch và

cư dân bản địa khai thác cái sẵn có của cộng đồng địa phương để kinh doanh

du lịch Phát triển du lịch cộng đồng phải đảm bảo sự công bằng trong phân chia quyền lợi từ thu nhập du lịch cho các bên tham gia Phát triển du lịch cộng đồng góp phần làm đa dạng hóa các ngành nghề kinh tế, trong khi vẫn duy trì và phát triển các ngành kinh tế truyền thống Du lịch cộng đồng còn bao gồm yếu tố trợ giúp, tạo điều kiện các bên tham gia trong đó vai trò của các tổ chức chính phủ, phi chính phủ, các cấp quản lý nhà nước…

- Du lịch sinh thái có thể phát triển ở khu vực không có dân cư sinh sống, nhưng có điều kiện tự nhiên hoang dã nhằm phục vụ hoạt động bảo tồn Tuy nhiên, du lịch cộng đồng có thể phát triển tại các khu vực không có điểm đặc biệt về tài nguyên tự nhiên, nhưng có đặc trưng riêng về văn hóa Du lịch cộng đồng có thể phát triển tại các đô thị

1.2.4 Các điều kiện và nguyên tắc phát triển du lịch cộng đồng

a Các điều kiện hình thành và phát triển du lịch cộng đồng

Du lịch cộng đồng là một loại hình du lịch bền vững thúc đẩy các chiến lược vì người nghèo trong môi trường cộng đồng Các sáng kiến du lịch cộng đồng nhằm vào mục tiêu thu hút sự tham gia của người dân địa phương vào việc vận hành và quản lý các dự án du lịch nhỏ như một phương tiện giảm nghèo và mang lại thu nhập thay thế cho cộng đồng Các sáng kiến du lịch cộng đồng còn khuyến khích tôn trọng các truyền thống và văn hóa địa phương cũng như các di sản thiên nhiên Có một số mô hình dự án du lịch cộng đồng được thực hiện và quản lý bởi một hoặc nhiều hộ kinh doanh sử

dụng lao động là người địa phương, và bằng cách đó phân chia lợi ích kinh tế cho toàn cộng đồng Các mô hình khác có thể được quản lý và vận hành bởi hợp tác xã hoặc nhóm cộng đồng, có thể với sự hỗ trợ của một cơ quan tài trợ hoặc một tổ chức phi chính phủ [11]

Du lịch cộng đồng là hoạt động tương hỗ giữa các đối tác liên quan, nhằm mang lại lợi ích về kinh tế cho cộng đồng dân cư địa phương, bảo vệ được môi trường và mang đến cho du khách kinh nghiệm mới góp phần thực hiện mục tiêu phát triển KT-XH của địa phương Phát triển du lịch dựa vào cộng đồng phụ thuộc vào các điều kiện cơ bản là:

* Tài nguyên du lịch đa dạng, phong phú và mang tính đặc trưng cao

Đây là điều kiện có ý nghĩa quyết định đến phát triển du lịch dựa vào cộng đồng Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, di tích lịch sử, di tích cách mạng, giá trị nhân văn, công trình lao động sáng tạo của con người có thể sử dụng nhằm thỏa mãn nhu cầu du lịch; là yếu tố cơ bản để hình thành các điểm du lịch, khu du lịch nhằm tạo ra sự hấp dẫn du lịch Như vậy ngay trong định nghĩa của tài nguyên du lịch đã cho thấy tầm quan trọng của nó

Nó được xem như tiền đề phát triển của bất cứ loại hình du lịch nào Thực tế cho thấy, tài nguyên du lịch càng phong phú hấp dẫn bao nhiêu, càng đặc sắc bao nhiêu thì sức hấp dẫn và hiệu quả hoạt động du lịch càng cao bấy nhiêu

Nó bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn:

- Tài nguyên du lịch tự nhiên bao gồm các yếu tố hợp phần tự nhiên, các hiện tương tự nhiên và quá trình biến đổi của chúng, tạo nên các điều kiện thường xuyên tác động đến sự sống và hoạt động của con người được sử dụng vào mục đích du lịch

- Tài nguyên du lịch nhân văn là nhóm tài nguyên du lịch có nguồn gốc nhân tạo, nghĩa là do con người sáng tạo ra; bao gồm toàn bộ những sản phẩm

có giá trị về vật chất cũng như tinh thần do con người sang tạo ra có giá trị

phục vụ du lịch.Các giá trị đó lại được phân ra thành các giá trị văn hóa vật thể như các di tích văn hóa, lịch sử, các sản phẩm truyền thống…hay các giá trị văn hóa phi vật thể như các phong tục, tập quán, các lễ hội…của cộng đồng

Du lịch cộng đồng được xác lập trên một địa điểm xác định gắn với các giá trị tài nguyên sẵn có của nó, là sự hòa quyện của các giá trị tự nhiên và nhân văn Có thể nói nếu không có tài nguyên du lịch thì không thể phát triển

du lịch.Vì vậy đứng trên góc độ địa lý thì việc nghiên cứu tài nguyên du lịch luôn là nền tảng cho sự phát triển du lịch địa phương

* Điều kiện về yếu tố cộng đồng tham gia rộng rãi và hiệu quả

Điều này dược đánh giá trên các yếu tố số lượng thành viên, bản sắc dân tộc, phong tục tập quán, trình độ học vấn và nhận thức trách nhiệm về tài nguyên và phát triển du lịch Xác định phạm vi cộng đồng là những dân cư sinh hoạt và lao động cố định, lâu dài trong hoặc liền kề vùng có tài nguyên thiên nhiên

Cộng đồng dân cư đóng vai trò xuyên suốt trong hoạt động du lịch, vừa

là chủ thể tham gia trực tiếp vào hoạt động du lịch, vừa là người quản lý, có trách nhiệm bảo tồn tài nguyên du lịch Các yếu tố cộng đồng quyết định tới

sự phát triển du lịch cộng đồng là:

- Sự ý thức về tầm quan trọng cũng như tính chuyên nghiệp trong việc cung cấp một sản phẩm du lịch đúng nghĩa; điều đó phải bắt nguồn từ việc nhận thức về lợi ích của du lịch cộng đồng tới sự phát triển bền vững về kinh

tế, văn hóa và môi trường của cộng đồng

- Ý thức tự hào về cộng đồng tức là tự hào về truyền thống văn hóa bản địa Ý thức về trách nhiệm bảo tồn các tài nguyên tự nhiên, môi trường và văn hóa bản địa

- Cộng đồng phải có một trình độ văn hóa nhất định để hiểu được các giá trị văn hóa bản địa, tiếp thu và ứng dụng các kiến thức văn hóa và kỹ thuật

phù hơp vào hoạt động du lịch

- Cộng đồng phải có trình độ hiểu biết về hoạt động du lịch để từ đó cân bằng giữa lợi ích kinh tế và văn hóa, môi trường, giữa văn hóa bản địa và nhu cầu của khách; đó là cơ sở để không làm mai một các giá trị văn hóa bản địa dẫn tới sự xuống cấp của các sản phẩm du lịch đặc trưng

* Điều kiện về cơ chế chính sách tạo môi trường thuận lợi cho việc phát triển du lịch và sự tham gia của cộng đồng

- Trước tiên ta phải kể đến chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển du lịch Các mục tiêu phát triển và chiến lược phát triển du lịch quốc gia đến các chính sách thuận lợi thu hút khách du lịch và đầu tư cho du lịch Từ

đó Nhà nước sẽ có những đầu tư cho địa phương như hỗ trợ vốn, đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng, hỗ trợ đào tạo về kỹ thuật làm du lịch

- Đối với chính quyền địa phương có vai trò quan trọng trong điều kiện phát triển du lịch công đồng Bằng quyền lực của mình, họ có thể bác bỏ, cấm đoán hay khuyến khích việc xây dựng điểm du lịch cũng như phát triển du lịch Tạo điều kiện thuận lợi cho khách du lịch đến tham quan như việc cấp thủ tục hành chính, các quy định không quá khắt khe đối với khách du lịch

Khuyến khích và hỗ trợ địa phương tham gia hoạt động du lịch: Hỗ trợ đầu tư về vốn, kỹ thuật cho cộng đồng, có những chính sách thông thoáng, mở cửa đối với các tổ chức, đoàn thể tham gia phát triển du lịch

Tham gia định hướng chỉ đạo và quản lý các hoạt động du lịch và tạo môi trường an toàn cho khách du lịch bằng các biện pháp an ninh cần thiết

* Nguồn cầu của du lịch là động lực để phát triển du lịch cộng đồng của địa phương

Đối tượng của du lịch bao giờ cũng là khách du lịch Đứng dưới góc độ

du lịch nói chung, họ là khách thể, là yếu tố tạo ra thị trường Và hơn hết có cầu thì mới có cung, do đó cho thấy tầm quan trọng mang tính quyết định sự

hình thành và phát triển của một loại hình du lịch cũng như điểm du lịch Khách du lịch có động cơ là tiếp cận các nguồn tài nguyên du lịch ở địa phương cũng như nhu cầu có bản khác Cộng đồng địa phương sẽ có được lợi ích khi cung cấp các sản phẩm du lịch cho khách Nếu nhu cầu của khách du lịch cao thì nguồn cung cũng phải tương ứng Như vậy khách du lịch là động lực phát triển cho du lịch

* Sự hỗ trợ, giúp đỡ của các tổ phi chính phủ trong và ngoài nước về nhân lực, tài chính và kinh nghiệm phát triển du lịch dựa vào cộng đồng

Tổ chức phi chính phủ là các tổ chức hoạt động vì mục đích phát triển cộng đồng trong nhiều lĩnh vực nhu kinh tế, văn hóa, du lịch, môi trường và giáo dục…Trong bối cảnh điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước nói chung cũng như địa phương nói riêng còn khó khăn thì sự hỗ trợ của các tổ chức này

là rât quan trọng Đối với du lịch cộng đồng, sự hỗ trợ thể hiện ở các mặt:

- Sự nghiên cứu về tiềm năng du lịch địa phương cùng những giải pháp giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường tạo tiền đề cho sự phát triển

du lịch

- Sự hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và đào tạo nguồn nhân lực cho địa phương

b Các nguyên tắc cơ bản phát triển du lịch cộng đồng

Nguyên tắc để phát triển du lịch cộng đồng là người dân địa phương phải biết kết hợp hoạt động du lịch với lợi ích kinh tế, xã hội và văn hoá mà

họ mang lại cho cộng đồng Đây là nguyên tắc phát triển du lịch không chỉ hướng đến việc đáp ứng nhu cầu của khách mà còn hướng đến lợi ích cho cộng đồng dân cư địa phương Người dân địa phương đóng vai trò quan trọng, làm vệ tinh còn doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân Thực chất là các phương thức phát triển du lịch bền vững có trách nhiệm với tài nguyên môi trường cũng như phát triển cộng đồng, chủ thể của các hoạt động du lịch và nguồn lợi

từ các hoạt động này là hướng vào cộng đồng Các nguyên tắc tham gia của

cộng đồng đối với phát triển du lịch cộng đồng:

- Du lịch cộng đồng phải đặt lợi ích của nhân dân lên trên, cải thiện chất lượng cuộc sống của cộng đồng Đưa các thành viên của cộng đồng tham gia ngay từ đầu trong tất cả các khâu, đồng thời phát huy niềm tự hào của cộng đồng đối với các giá trị văn hoá, tự nhiên địa phương và cải thiện chất lượng cuộc sống của cộng đồng, cân bằng lợi ích cá nhân

- Nhận biết, hỗ trợ và phát huy quyền sở hữu cộng đồng đối với du lịch, khai thác tiềm năng của địa phương nhưng phải đảm bảo phát triển bền vững, không làm hại cho lợi ích của các thế hệ kế tiếp

- Bảo tồn các đặc điểm và văn hoá đặc trưng của địa phương ,bảo vệ môi trường Thúc đẩy sự học hỏi về văn hoá lẫn nhau và tôn trọng sự khác biệt về văn hoá và nhân phẩm

- Đóng góp và phân bổ lợi ích công bằng giữa các thành viên trong cộng đồng và một phần lợi ích cố định vào các dự án cộng đồng Chia sẻ lợi ích từ du lịch cho cộng đồng Theo nguyên tắc này, cộng đồng phải cùng được hưởng lợi như các thành phần khác tham gia vào hoạt động kinh doanh cung cấp các sản phẩm cho khách du lịch Nguồn thu từ hoạt động du lịch được phân chia công bằng cho mọi thành viên tham gia, đồng thời được trích lại để phát triển lợi ích chung của xã hội như: tái đầu tư cho cộng đồng, xây dựng cơ sở hạ tầng…

- Cộng đồng được quyền tham gia thảo luận các kế hoạch, quy hoạch, thực hiện và quản lý đầu tư để phát triển du lịch, trong một số trường hợp có thể trao quyền làm chủ cho cộng đồng Xác lập quyền sở hữu và tham dự của cộng đồng đối với tài nguyên thiên nhiên và văn hóa hướng tới sự phát triển bền vững

c Tiêu chí số lượng các điểm du lịch trong vùng

- Điểm du lịch là khu vực có những đặc trưng tự nhiên hoặc nhân văn

có sức hấp dẫn du khách đến tham quan du lịch Điểm du lịch có thể là một thị trấn, thị xã, thành phố hoặc cơ sở kinh doanh, khuôn viên giải trí, bảo tàng…Như vậy số lượng các điểm du lịch trong vùng là nơi có nhiều điểm du lịch có những điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội, không gian và thời gian nhất định để thu hút và phát triển du lịch

Khu du lịch sinh thái Măng Đen - KonPlông không chỉ được xem là điểm du lịch sinh thái với những tài nguyên về tự nhiên và nhân văn phong phú mà còn là một điểm đến hấp dẫn du khách, là sự lựa chọn hàng đầu khi

du khách đến Kon Tum Điều đó được thể hiện qua các yếu tố để qui hoạch, xây dựng phát triển huyện KonPlông trở thành điểm điểm du lịch đến hấp dẫn trong lòng du khách quốc tế, trong đó, tại hai xã Măng cành và Ngọc tem là các điểm du lịch cộng đồng với những di tích lịch sử, văn hóa cộng đồng và công chiêng Tây Nguyên đang được UBND huyện tôn tạo đầu tư để phát triển du lịch cộng đồng của huyện Còn đối với ngành du lịch Kon Tum, theo thống kế có khoảng 15 điểm du lịch cấp tỉnh và 01 điểm du lịch cấp quốc gia

có khả năng thu hút du khách

d Qui mô du khách đến với các điểm du lịch

- Tại điểm 2, Điều 10, chương I của Pháp lệnh Du lịch Việt nam ban hành năm 1999 qui định: "Khách du lịch là người đi du lịch hoặc kết hợp đi du lịch, trừ trường hợp đi học, làm việc hoặc hành nghề để nhận thu nhập ở nơi đến" và tại Điều 20, Chương IV:" Khách du lịch bao gồm khách du lịch nội địa

và khách du lịch quốc tế" Quy mô du khách lượng du khách đến tham quan du lịch tại một điểm du lịch trong một khoảng thời gian, không gian nhất định

e Các chính sách về đầu tư phát triển du lịch cộng đồng

Trước sự cạnh tranh du lịch ngày càng mạnh, các địa phương phải sẵn sàng để duy trì và nâng cấp các hoạt động đầu tư địa phương Đối với du lịch cộng đồng hiện nay thì chính sách của đầu tư thiên về phát triển di sản, nhiệm

vụ bảo tồn lịch sử của các địa phương, các công trình kiến trúc, con người, phong tục tập quán và các đồ vật chế tác khác Ví dụ các chương trình phục hồi các công trình văn hoá cổ, du lịch xuyên biên giới và những sự kiện thể thao phục vụ một cách lý tưởng cho việc quảng bá những điểm đến và tăng cường những mối quan hệ giữa các địa phương tham gia và phát triển du lịch cộng đồng…Đầu tư quảng bá hình ảnh địa phương và phát triển các loại hình

du lịch thường xuyên là phổ biến hiện nay trên thế giới như xu hướng đi nghỉ ngắn ngày du khách Sự tăng trưởng mới của một thị trường nghỉ mát gia đình cũng đã định hướng một số địa phương chuyển sang hình tượng “nơi thuận lợi cho gia đình”

Một phương diện khác trong thu hút du khách là mức độ am hiểu về ngôn ngữ và cảm thông văn hoá mà một địa phương có thể có Ví dụ, người Nhật, người Hàn Quốc, người Đài Loan thường đi du lịch theo nhóm với số đông, nghỉ trong cùng một khu và hình thành một “cụm Quốc gia” Hầu hết những du khách này thích ăn ở những nhà hàng có thực đơn viết bằng tiếng

mẹ đẻ của họ…Những sáng kiến liên ngôn ngữ như trên thường được các địa phương sử dụng một cách tích cực, trong nổ lực thu hút những nhóm khách nước ngoài mục tiêu

Bảo vệ môi trường đã buộc ngành du lịch phải áp dụng những phương pháp có lợi hơn cho trái đất và nhiều địa phương đang tìm cách phát triển hình tượng “xanh” Địa điểm du lịch sẽ trở nên nhạy cảm hơn với việc khoanh vùng, mật độ sử dụng đất và xây cất quá mức Ở một số địa phương các công

ty du lịch và chính quyền địa phương, hãng hàng không, đường sắt và một số khách sạn tất cả đang thảo luận về những đề tài xanh và cách thức tốt nhất để thích ứng với sự tăng trưởng, trong khi vẫn tôn trọng nghiêm ngặt về bảo vệ môi trường

Du lịch dựa vào các sự kiện đã trở thành yếu tố sống còn của các

chương trình thu hút du khách Những địa phương nhỏ hoặc những vùng nông thôn thường bắt đầu bằng một lễ hội hoặc một sự kiện để xác lập danh tính của mình Văn phòng du lịch các địa phương phải đảm bảo các đại lý du lịch, nhà hàng, khách sạn, phi trường, các trạm xe lửa và xe buýt, công bố lịch trình trên cơ sở những sự kiện sẽ diễn ra

Đầu tư cho ngành du lịch có nhiều cấp độ từ việc mới gia nhập thị trường có chi phí tương đối thấp dành cho lễ hội liên hoan hoặc các sự kiện cho đến chi phí rất lớn cho đầu tư cơ sở hạ tầng như: sân vận động, hệ thống quá cảnh, phi trường, đường xe lửa và trung tâm hội nghị

1.2.5 Các bên tham gia phát triển du lịch cộng đồng

a Sự tham gia của cộng đồng địa phương

* Sự tham gia của cộng đồng địa phương trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị của tài nguyên du lịch, hoạt động du lịch: Khi người dân tham gia

vào hoạt động du lịch sẽ tạo cho họ nghề nghiệp mới, phương thức sống mới,

có thêm nguồn thu nhập mới sẽ làm giảm sức ép của họ tới việc khai thác tự nhiên một cách bừa bãi Nhận thức của cộng đồng thông qua giáo dục, tập huấn về du lịch, môi trường nhận thức của người dân được tiếp xúc với du khách nâng cao, họ sẽ năng động hơn, có nhiều kỹ năng tổ chức cuộc sống, lao động sản xuất, chất lượng cuộc sống của họ được cải thiện, cũng sẽ giảm

đi lối sống dựa vào tự nhiên Nhờ đó, chất lượng cuộc sống của người dân sẽ được cải thiện sẽ giúp cho mục tiêu xóa đói giảm nghèo thực hiện được tốt hơn Đồng thời, tạo ra động lực bảo tồn và khai thác tài nguyên du lịch hợp lý

lao quá cao Bên cạnh, giá nhân công rẻ sẽ giúp cho việc giảm giá các sản phẩm du lịch nói chung, cũng như giá tour du lịch Do vậy các sản phẩm du lịch mà họ cung ứng thường rẻ hơn so với giá trị thực của nó đã tạo được sức hấp dẫn du khách tại các địa phương phát triển du lịch cộng đồng và đây chính là đặc điểm của cộng đồng địa phương

Khi người dân tham gia vào hoạt động du lịch, tài nguyên du lịch được bảo tồn và làm phong phú thêm các sản phẩm du lịch Do vậy những sản phẩm

du lịch mà cộng đồng địa phương cung cấp cho du khách mang tính mới lạ, đặc sắc Vì các sản phẩm du lịch do cộng đồng địa phương tạo ra có chứa đựng những phẩm chất tốt đẹp của các tộc người thiểu số, với nghệ thuật sản xuất độc đáo, chúng đặc biệt thu hút đối với tập khách ở các nước phát triển

Khi cộng đồng tham gia vào hoạt động du lịch sẽ tạo ra sự đa dạng các loại hình du lịch, tạo thêm điểm đến Trong kinh doanh du lịch, mức độ tập trung du lịch ngày càng cao, tài nguyên du lịch phong phú hấp dẫn sẽ càng tạo

ra sức thu hút đối với du khách Bên cạnh, việc tham gia du lịch cộng đồng họ được giáo dục, tập huấn nâng cao nhận thức về du lịch, chuyên môn nghiệp vụ Từ đó người dân sẽ ý thức được sự cần thiết phải tạo ra và giữ gìn môi trường du lịch có chất lượng tốt cả về vệ sinh môi trường cũng như môi trường văn hóa Để hấp dẫn du khách và tốt cho môi trường sống của họ

Sự tham gia của cộng đồng vào hoạt động du lịch sẽ giúp chuyển đổi

cơ cấu ngành nghề, nhưng vẫn duy trì được ngành nghề truyền thống, kinh tế phát triển, kết cấu hạ tầng được cải thiện Từ đó tạo ra môi trường du lịch tốt hơn, thúc đẩy quá trình phát triển cộng đồng, góp phần nâng cao chất lượng cộng đồng, nâng cao dân trí, giảm tỷ lệ sinh, ổn định quy mô dân số Tuy nhiên trong quá trình tham gia vào hoạt động phát triển du lịch cộng đồng không phải lúc nào cũng diễn ra như kế hoạch đã lập và mong muốn Do trong số những người dân, bên cạnh những người tốt, cởi mở, thân thiện năng

động dễ thích ứng, có một số người do vô tình hoặc cố ý phá ngang, thiếu ý thức, bảo thủ, lạc hậu, chậm đổi mới, không hiểu những tác động tiêu cực từ hoạt động du lịch sẽ mang lại, hậu quả mà họ gây ra đối với du khách và cộng đồng.Vì vậy những người tổ chức lập kế hoạch phát triển du lịch cộng đồng phải có những khảo sát, nghiên cứu kỹ lưỡng, có những giải pháp hợp lý, khoa học, khéo léo gần gũi với người dân, phát hiện ra những tâm tư nguyên vọng của họ những ưu điểm cũng như những hạn chế của họ …

Như vậy, cộng động địa phương là nhân tố chính hình thành và nuôi dưỡng, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa bản địa như: Nghệ thuật kiến trúc trang trí nhà cửa, nghệ thuật sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, nghệ thuật

ẩm thực, lễ hội, văn hóa dân gian … Đây được coi là nguồn tài nguyên đặc biệt hấp dẫn du khách Bên cạnh đó cộng đồng địa phương còn là người sản xuất nông phẩm cung cấp cho khách du lịch Đồng thời họ tham gia các hoạt động du lịch tạo sản phẩm du lịch phục vụ du khách và hưởng lợi từ hoạt

động du lịch

b Chính quyền địa phương

Là người được cộng đồng tín nhiệm và đại diện cho cộng đồng Họ là người lãnh đạo có vai trò tổ chức, quản lý, tăng cường sức mạnh đoàn kết tập thể của cộng đồng, đặc biệt phát huy vai trò, thế mạnh tiềm năng của cộng đồng trong mọi hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa của cộng đồng

- Các tổ chức cá nhân tài trợ, các tổ chức thuộc Chính phủ và phi Chính phủ, các nhà khoa học: Là những nhân tố hỗ trợ cộng đồng về việc lập dự án quy hoạch phát triển du lịch, vốn, kỹ thuật, kinh nghiệm và cơ chế chính sách

để phát triển du lịch cộng đồng Các tổ chức này là những người chỉ đường dẫn lối tạo xung lực giúp cộng đồng thực hiện các mục tiêu phát triển du lịch trong giai đoạn đầu tiên, tiến hành nghiên cứu về hoạt động DLCĐ để bổ sung điều chỉnh kế hoạch phát triển du lịch

c Các doanh nghiệp kinh doanh lữ hành và dịch vụ du lịch

Là cầu nối giữa khách du lịch và cộng đồng, là những người giữ vai trò môi giới trung gian để bán sản phẩm du lịch cho cộng đồng và cung cấp một phần sản phẩm mà cộng đồng chưa cung ứng đủ, đảm bảo cho sự đa dạng và chất lượng cho sản phẩm du lịch Họ có thể sử dụng lao động là người địa phương góp phần tạo công ăn việc làm và thu nhập cho cư dân bản địa Bên cạnh đó họ còn góp phần chia lợi ích từ du lịch cho cộng đồng bằng việc đóng thuế, phí môi trường, mua vé thắng cảnh cho cộng đồng

d Khách du lịch

Khách du lịch là những người đi du lịch hoặc kế hợp đi du lịch, trừ trường hợp đi học, làm việc hoặc hành nghề để nhận thu nhập ở nơi đến Khách du lịch là yếu tố cầu du lịch Đặc điểm của các tập khách mua các sản phẩm du lịch cộng đồng là khách hướng ngoại ưa mạo hiểm, thích khám phá, trải nghiệm và nghiên cứu tìm hiểu về văn hóa, các làng nghề truyền thống, di tích lịch sử và con người nơi du lịch cộng đồng Họ là người có trách nhiệm với môi trường và xóa đói giảm nghèo, tạo ra thu nhập cho cộng đồng địa phương làm du lịch cộng đồng

1.3 LỢI ÍCH VÀ CÁC XU HƯỚNG CỦA SỰ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG

1.3.1 Lợi ích của sự phát triển du lịch cộng đồng

Trong những năm qua, du lịch cộng đồng đã và đang phát triển nhanh chóng ở nhiều quốc gia trên thế giới và ngày càng thu hút được sự quan tâm rộng rãi của các tầng lớp xã hội, đặc biệt đối với những người có nhu cầu tham quan du lịch và nghỉ ngơi Ngoài ý nghĩa góp phần bảo tồn tự nhiên, bảo

vệ các di tích lịch sử, văn hóa nhân văn và văn hóa cộng đồng; sự phát triển

du lịch cộng đồng đã và đang mang lại những nguồn lợi ích kinh tế to lớn, tạo

cơ hội tăng thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho quốc gia cũng như cộng