Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)

Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố Hồ Chí Minh (tt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Danh Sơn

Phản biện 1: GS.TS Nguyễn Hữu Khiển

Phản biện 2: PGS.TS Phạm Minh Tuấn

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ tại: Học viện Khoa học xã hội vào 10h ngày 3 tháng 10 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại

hóa với những vấn đề liên quan đến môi trường luôn là chủ đề nóng

trên các diễn đàn và cuộc họp quốc hội thời gian qua Đặc biệt, các

đô thị lớn, vấn đề ô nhiễm nguồn nước ở S-K-R lại trở nên nóng hơn

bao giờ hết vì nơi đây tập trung nhiều nhà máy, xí nghiệp, khu đô thị

với tần suất hoạt động cao TP.HCM cũng là điểm đến của rất nhiều

đợt di cư, trong đó di cư tự phát chiếm phần lớn làm cho vấn đề ô

nhiễm ở các dòng S-K-R trở nên nghiêm trọng Tốc độ tăng trưởng

kinh tế cao, một nền kinh tế mở, phong phú, đa dạng chiếm 21,3%

tổng sản phẩm (DGP) và 29,38% tổng thu ngân sách Nước thải sinh

hoạt chiếm hơn 60% tổng lưu lượng nước thải ra hệ thống S-K-R tại

TP.HCM, nhưng mới chỉ 20% tổng lượng nước thải sinh hoạt được

xử lý, nên sức ép về giải quyết chất thải, nước thải ra nguồn nước ở

S-K-R là vấn đề cấp thiết hơn bao giờ hết Chính vì những yêu cầu

cấp thiết như đã nêu trên mà tôi đã chọn đề tài “Thực hiện chính sách

bảo vệ môi trường từ thực tiễn cải tạo sông, kênh, rạch ở thành phố

Hồ Chí Minh” để làm luận văn Thạc sỹ Thông qua việc nghiên cứu,

đánh giá, phân tích khoa học để đề xuất giải pháp nhằm góp phần

xây dựng cơ sở lý luận cho CSBVMT trong cải tạo S-K-R của thành

phố được hoàn chỉnh hơn Nhận thức được điều đó nên trong nhiều năm qua, TP.HCM luôn có những chính sách đầu tư cho việc cải tạo S-K-R để đảm bảo nguồn nước sạch cho người dân, giữ gìn mỹ quan đô thị Các văn bản về nâng cấp, cải tạo nguồn nước được Ucầu th2

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Qua theo dõi tình hình nghiên cứu các vấn đề liên quan đến đề

tài nói trên cho thấy đây là vấn đề mới mẻ, một số nhà khoa học đã

2

có các công trình nghiên cứu, bài viết trên các tạp chí, luận văn thạc

sỹ cùng nhiều văn bản Quyết định đã quan tâm, với nhiều cách tiếp cận ở những cấp độ khác nhau như:

Bài viết “Vai trò của hoạt động tuyên truyền trong quản lý

nhà nước và tài nguyên môi trường” của Tiến sỹ Lương Hồng Hải;

Tạp chí Khoa học công nghệ, số 02, năm 2013, Đại học tài nguyên

và môi trường, Đà Nẵng Mai Lan Oanh, “Quảng Ninh phát triển

kinh tế gắn với bảo vệ tài nguyên và môi trường”, Tạp chí Khoa học

và công nghệ, số 01, năm 2011 Đặng Thị Hà, “Chính sách thu gom,

xử lý chất thải rắn sinh hoạt ở thành phố Đà Nẵng”, Luận văn thạc

sỹ, ngành Chính sách công, Học viện Khoa học xã hội, 2014

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

- Làm rõ cơ sở lý luận về thực hiện CSBVMT trong cải tạo K-R; Phân tích, đánh giá thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R ở TP.HCM và trên cơ sở đó xác định các vấn đề đặt ra trong thực hiện

S-chính sách này; Đề xuất một số giải pháp tăng cường thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R ở TP.HCM

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về thực hiện CSBVMT trong cải

tạo S-K-R ở Việt Nam; Nghiên cứu, đánh giá việc thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R ở TP.HCM; Đề xuất giải pháp tăng

cường thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R ở TP.HCM

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

3

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thực hiện CSBVMT

trong cải tạo S-K-R

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Địa bàn nghiên cứu: thành phố Hồ Chí Minh

- Thời gian nghiên cứu: từ 2010 đến nay (2017)

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử và tư tưởng Hồ Chí Minh để nghiên cứu các chủ thể và đối tượng CSBVMT từ thực tiễn cải tạo S-K-R Luận văn sử dụng cách tiếp cận từ trên xuống (đường lối, chủ trương, mục tiêu phát triển, …) kết hợp với tiếp cận từ dưới lên (huy động sự tham gia của cộng đồng, quản lý dựa vào cộng đồng, …)

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Về mặt lý luận

Cung cấp luận cứ khoa học cho việc tổ chức thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R làm cơ sở cho việc tăng cường hiểu biết, nhận thức và quán triệt sâu rộng chủ trương, quan điểm, mục tiêu BVMT nói chung và cải tạo S-K-R nói riêng ở nước ta

6.2 Về mặt thực tiễn

Thông qua việc đánh giá thực hiện CSBVMT từ thực tiễn cải tạo S-K-R ở TP.HCM, cung cấp các căn cứ thực tiễn và các giải pháp phù hợp với đường lối CSBVMT của Đảng và Nhà nước nhằm tổ chức thực hiện có hiệu quả tốt trong cải tạo S-K-R

7 Cơ cấu

5

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO VỆ

MÔI TRƯỜNG TRONG CẢI TẠO SÔNG, KÊNH, RẠCH Ở

VIỆT NAM 1.1 Một số khái niệm

1.1.1 Sông, kênh, rạch và cải tạo sông, kênh, rạch

- Sông là dòng nước lưu lượng lớn thường xuyên chảy, có nguồn

cung chủ yếu là từ hồ nước, từ các con suối hay từ các con sông nhỏ

hơn nơi có độ cao hơn - Kênh là dòng dẫn nước trên mặt đất do con

người tạo ra - Rạch là đường dẫn từ nước sông vào đồng

ruộng, thuyền bè có thể đi lại

- Cải tạo là “làm cho chất lượng thay đổi về căn bản, theo

hướng tốt“ [Từ điển tiếng Việt, 2003, trang 104]

- Cải tạo sông, kênh, rạch là hoạt động có chủ ý của con người

làm cho chất lượng S-K-R thay đổi về căn bản, theo hướng tốt lên,

đáp ứng yêu cầu về môi trường nguồn nước phục vụ cho nhu cầu sản

xuất và sinh hoạt

SBVMT và thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R

- Chính sách bảo vệ môi trường là chính sách công, đây là công

cụ quản lý được Nhà nước dùng làm nền tảng định hướng cho các

công cụ khác - Chính sách bảo vệ môi trường trong cải tạo sông,

kênh, rạch là CSBVMT nhằm vào cải tạo S-K-R, làm cho chất lượng

S-K-R thay đổi về căn bản, theo hướng tốt lên, đáp ứng yêu cầu về

môi trường nguồn nước phục vụ cho nhu cầu sản xuất và sinh hoạt

6

- Thực hiện chính sách bảo vệ môi trường trong cải tạo sông, kênh, rạch là việc đưa chính sách này vào thực hiện trong cuộc sống với

kết quả, hiệu quả cụ thể

1.2 Yêu cầu và các yếu tố bảo đảm thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R

1.2.1 Yêu cầu về bảo vệ môi trường

a Yêu cầu chung về bảo vệ môi trường

BVMT là yêu cầu sống còn của nhân loại, là bộ phận cấu thành không tách rời của chiến lược phát triển kinh tế -xã hội, chiến lược phát triển bền vững; BVMT hướng tới mục tiêu phát triển bền vững nhằm đáp ứng nhu cầu của các thế hệ hiện tại nhưng vẫn giữ được tiềm năng và cơ hội cho các thế hệ mai sau; Đầu tư cho BVMT là đầu tư cho phát triển bền vững

b Yêu cầu về bảo vệ môi trường đối với sông, kênh, rạch

Nguồn nước S-K-R phải được điều tra, đánh giá trữ lượng, chất lượng và bảo vệ để điều hòa nguồn nước S-K-R trong đô thị, khu dân cư phải được quy hoạch để cải tạo, bảo vệ; Tổ chức, cá nhân không được lấn chiếm, xây dựng trái phép công trình, nhà ở trên mặt

nước hoặc trên bờ tiếp giáp mặt nước S-K-R

1.2.2 Các yếu tố đảm bảo thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R

a Yếu tố khách quan- Điều kiện tự nhiên: là điều kiện về địa

hình, địa mạo, là một trong những yếu tố cấu thành nên một

lãnh thổ, trong đó quy định hệ thống S-K-R

7

- Hệ thống kinh tế: Kinh tế luôn giữ vai trò quyết định đến

sự phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia, sự gắn kết giữa kinh

tế và S-K-R đó là mối quan hệ tác động 2 chiều

- Công nghiệp hóa – hiện đại hóa: Quá trình CNH – HĐH diễn ra mạnh mẽ trên đất nước ta, gắn liền với sự phát triển về kinh

tế thì các chất thải vào S-K-R cũng gia tăng, tạo nguy cơ làm cho môi trường nước S-K-R bị ô nhiễm

- Hệ thống chính trị: là một chỉnh thể các tổ chức chính trị trong xã hội bao gồm các đảng chính trị, Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp được liên kết với nhau trong một hệ thống

tổ chức nhằm tác động vào các quá trình của đời sống xã hội, để củng cố, duy trì và phát triển chế độ đương thời phù hợp với lợi ích của chủ thể giai cấp cầm quyền;

- Văn hóa chính trị của mỗi quốc gia ảnh hưởng đến hệ thống chính trị của đất nước đó Việt Nam có nền chính trị ổn định với kết cấu chặt chẽ ở các cấp tạo nên mối tương quan và liên kết giữa các cấp chính quyền

- Hệ thống luật pháp và CSBVMT: Hiến pháp là đạo luật cao nhất, trong đó hiến định “Mọi người có quyền được sống trong môi trường trong lành và có nghĩa vụ BVMT” (Điều 43)

- Hệ thống các giá trị xã hội: Hệ thống các giá trị xã hội là tổng hợp các giá trị về đạo đức, văn hóa, lợi ích trong các quan hệ xã hội Năng lực của bộ máy quản lý: Trong thực thi chính sách thì trình độ, năng lực của bộ máy quản lý nhà nước là nhân tố then chốt nhất

1.3 Các bước tổ chức thực hiện chính sách bảo vệ môi trường

8

1.3.1 Xây dựng kế hoạch triển khai thực hiện

1.3.2 Phổ biến, tuyên truyền chính sách

1.3.3 Phân công, phối hợp thực hiện chính sách

1.3.4 Duy trì chính sách

1.3.5 Điều chỉnh chính sách

1.3.6 Theo dõi, kiểm tra, đôn đốc việc thực hiện chính sách 1.3.7 Đánh giá, tổng kết, rút kinh nghiệm chính sách

1.4 Chủ thể và khách thể thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R

1.4.1.Chủ thể thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R

Chủ thể của CSBVMT trong cải tạo S-K-R là người tổ chức thực hiện chính sách, là những cơ quan tham gia quản lý, thực hiện ban hành luật và các văn bản liên quan trực tiếp đến chính sách Mỗi

cơ quan có mức độ tác động riêng, mối liên hệ qua lại trong thực thi chính sách

1.4.2 Khách thể thực hiện CSBVMT trong cải tạo S-K-R

Đối với doanh nghiệp: Lập kế hoạch quản lý môi trường và niêm yết tại trụ sở UBND cấp xã nơi có hoạt động sản xuất, kinh doanh sau khi báo cáo đánh giá tác động môi trường được phê duyệt Đối với cơ sở sản xuất, kinh doanh: Chấp hành các quy định của pháp luật về BVMT, tự kiểm tra việc thực hiện các quy định của pháp luật về BVMT tại cơ sở và cam kết của cơ sở; chấp hành chế độ thanh tra, kiểm tra, xử lý vi phạm, lập báo cáo về BVMT

Mặt trận Tổ quốc: Tuyên truyền, vận động, nâng cao nhận thức của mỗi người dân, từng gia đình, cộng đồng dân cư, các tổ chức tôn giáo, các doanh nghiệp, các cơ sở sản xuất, kinh doanh nắm vững,

9

thực hiện nghiêm các chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của

Nhà nước

Các tổ chức xã hội dân sự khác:

+ Đoàn thanh niên: Tuyên truyền nâng cao nhận thức cho đoàn

viên, thanh thiếu nhi về ứng phó với biến đổi khí hậu và BVMT; chủ

động tham gia các hoạt động ứng phó với biến đổi khí hậu, xung kích

phòng chống xả nước thải, rác thải ra S-K-R

+ Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Hội Nông dân, Tổ chức phi

chính phủ , …Ban hành các văn bản quản lý và quy chế phối hợp,

xây dựng các kế hoạch phối hợp cụ thể trong công tác kiểm tra, ngăn

chặn kịp thời và không để xảy ra các sai phạm lớn về pháp luật

BVMT; chủ động thông tin trao đổi với các đơn vị và thống nhất giải

pháp khắc phục

Cộng đồng dân cư: cộng đồng dân cư trên địa bàn chịu tác

động môi trường của cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có quyền

yêu cầu chủ cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ cung cấp thông tin

về BVMT thông qua đối thoại trực tiếp hoặc bằng văn bản Theo Điều 146, Luật BVMT năm 2014, cộng đồng dân cư có quyền và nghĩa vụ sau đây: Thứ nhất, đại diện cộng đồng dân cư trên địa bàn chịu tác động môi trường của cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ có quyền yêu cầu chủ cơ sở sản xuất, Cộ

1.5 CSBVMT trong cải tạo S-K-R của Việt Nam

1.5.1 Mục tiêu BVMT trong cải tạo S-K-R

Từng bước hoàn thiện cơ chế, chính sách liên quan đến phát

triển hệ thống thoát nước theo từng giai đoạn; Phát triển hệ thống

thoát nước ổn định và đồng bộ bao gồm xây dựng mạng lưới thu

gom, chuyên tải và nhà máy xử lý nước thải theo từng giai đoạn

Mục tiêu cụ thể đến năm 2020 như sau: Đối với nước thải: Mở rộng

phạm vi phục vụ của hệ thống thoát nước đô thị đạt trung bình trên

10

70% diện tích bao phủ dịch vụ; 15% đến 20% tổng lượng nước thải tại các đô thị được thu gom và xử lý đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trước khi xả ra môi trường; 100% nước thải bệnh viện và nước thải các khu công nghiệp được xử lý đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trước khi xả vào hệ thống thoát nước đô thị hoặc xả ra môi trường; 30% đến 50% lượng rác thải các làng nghề được thu gom và

xử lý đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trước khi xả vào hệ thống

thoát nước đô thị hoặc ra môi trường

1.5.2 Các CSBVMT quốc gia trong cải tạo S-K-R

Luật BVMT được ban hành ngày 23 tháng 06 năm 2014 Quốc hội và Chính phủ cũng đã ban hành các chính sách được thể hiện dưới các văn bản sau: Luật tài nguyên nước ban hành ngày 21 tháng 6 năm 2012; Nghị định số 201/2013/NĐ-CP ngày 27 tháng 11 năm 2013 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành một số điều của luật tài nguyên nước; Nghị định số 142/2013/NĐ-CP ngày 24 tháng

10 năm 2013 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực tài nguyên nước và khoáng sản; Nghị định số 80/2014/NĐ-CP ngày 6 tháng 8 năm 2014 của Chính phủ về thoát nước và xử lý nước thải;

Kết luận chương 1

Với cơ sở lý luận về BVMT từ thực tiễn cải tạo S-K-R và các khái niệm được đưa ra đã tổng quan về sự ảnh hưởng và sức tác động của hệ thống S-K-R ở nước ta đối với phát triển của cả nước nói chung và TP.HCM nói riêng Việc xác định được đối tượng của

11

chính sách giúp chúng ta đi thẳng vào vấn đề nghiên cứu trên cơ sở tiếp thu, học hỏi những công trình nghiên cứu của các tác giả và nhà khoa học trước đó về lĩnh vực S-K-R Những yếu tố ảnh hưởng đến CSBVMT từ thực tiễn cải tạo S-K-R luôn được chú trọng đối với quá trình thực hiện chính sách vì xã hội ngày càng phát triển Bài học kinh nghiệm được rút ra từ một số địa phương sẽ có những thuận lợi

là kế thừa những cái mới, cái phù hợp từ các tỉnh, thành khác

12

Chương 2 THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG CẢI TẠO SÔNG, KÊNH, RẠCH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ

MINH 2.1 Chủ trương và CSBVMT trong cải tạo S-K-R của TP.HCM

2.1.1 Chủ trương BVMT của TP.HCM nói chung và đối với cải tạo S-K-R

a Chủ trương BVMT của TP.HCM nói chung

Nâng cao chất lượng các dịch vụ đô thị theo hướng xã hội hóa Chủ động phối hợp với các bộ - ngành Trung ương và các địa phương liên quan xây dựng hệ thống đường sông; cấp nước, thoát nước, chống ngập, xử lý chất thải, hạ tầng năng lượng

b Chủ trương BVMT của TP.HCM đối với cải tạo S-K-R

Chương trình giảm ô nhiễm môi trường nước mặt, nước ngầm, chất thải thông thường, chất thải nguy hại; khắc phục những nơi bị ô nhiễm nghiêm trọng; tăng cường cây xanh, vườn hoa, thảm

cỏ, công viên;… xây dựng thành phố xanh, sạch, có môi trường sống tốt; khôi phục các hệ sinh thái, phục hồi đa dạng sinh học; nâng cao

ý thức BVMT của cộng đồng

2.1.2 Các chính sách về BVMT trong cải tạo S-K-R ở TP.HCM

UBND TP.HCM đã ban hành quyết định số 08/2010/QĐ-UB

về quản lý khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi trên địa bàn TP.HCM để xây dựng những quy định chung về khai thác nguồn nước, sử dụng các công trình thủy lợi, quản lý và bảo vệ một cách có hiệu quả, đảm bảo hạn chế ô nhiễm nguồn nước; Chỉ thị số