ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU RỦI RO DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ THÀNH ĐƯỜNG CAO TỐC

Phân loại rủi ro trong dự án xây dựng công trình giao thông Phân loại rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông theo nguồn gây rủi ro: Nguồn gây rủi ro lớn nhất xuất phát từ chín

MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG I:CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG DỰ ÁN XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH GIAO THÔNG 5 1.1 KHÁI NIỆM DỰ ÁN, ĐẶC ĐIỂM CỦA DỰ ÁN XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH GIAO THÔNG 5

1.1.1 Khái niệm dự án 5 1.1.2 Đặc điểm dự án xây dựng công trình giao thông 5

1.2 QUẢN LÝ RỦI RO TRONG DỰ ÁN XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH GIAO THÔNG.6

1.2.1 Khái niệm, phân loại rủi ro 6 1.2.2 Quy trình quản lý rủi ro 11

CHƯƠNG II: TỔNG QUAN VỀ DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ VÀ PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG QUẢN LÝ RỦI RO CỦA DỰ ÁN 29 2.1 ĐẶC ĐIỂM CỦA DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ 29

2.1.1 Giới thiệu chung về dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc 29

2.1.2 Vai trò và trách nhiệm của các bên tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc tới công tác quản lý rủi ro 30

2.2 PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG QUẢN LÝ RỦI RO DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ THÀNH ĐƯỜNG CAO TỐC 33

2.2.1 Xác định và nhận dạng nguồn gây ra rủi ro trong Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc 33 2.2.2 Tổng hợp danh mục các rủi ro của Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc 43 2.2.3 Nguyên nhân, hậu quả và các bên chịu trách nhiệm về rủi ro dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc 47

CHƯƠNG III: ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP GIẢM NHẸ RỦI RO DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ THÀNH ĐƯỜNG CAO TỐC 51 3.1 CƠ SỞ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP 51 3.2 ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP GIẢM NHẸ RỦI RO DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ THÀNH ĐƯỜNG CAO TỐCS 53 3.3 QUÁ TRÌNH QUẢN LÝ RỦI RO 61

3.3.1 Xác định rủi ro 63

3.3.3 Lập kế hoạch đối phó rủi ro 69

3.3.4 Kiểm soát phương án đối phó với các rủi ro 74

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 77

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 78

PHỤ LỤC 1 79

GTVT Giao thông vận tải

BOT Hợp đồng xây dựng - kinh doanh - chuyển giao

BTO Hợp đồng xây dựng - chuyển giao - kinh doanh

QLDA Quản lý dự án

DAXD Dự án xây dựng

CTGT Công trình giao thông

TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam

TEDI Tổng công ty tư vấn thiết kế giao thông vận tải

VEC Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt NamGPMB Giải phóng mặt bằng

DAĐT Dự án đầu tư

IBRD Ngân hàng Quốc Tế về Tái Thiết và Phát triển

PPP Hợp tác công - tư

VGF Quỹ bù đắp tài chính

Bảng 1.1 Hình thức thể hiện của rủi ro 9

Bảng 1.2 Nguồn gây ra rủi ro từ bản thân dự án 16

Bảng 1.3 Nguồn gây ra rủi ro từ bên ngoài dự án 18

Bảng 1.4 Xếp hạng xác suất xuất hiện rủi ro 20

Bảng 1.5 Thang đo định tính cho khả năng xảy ra rủi ro 20

Bảng 1.6 Thang đo định tính cho mức độ ảnh hưởng 20

Bảng 2.1 Trách nhiệm của các bên tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ tới công tác quản lý rủi ro dự án 32

Bảng 2.2 Tổng hợp ý kiến đánh giá 35

Bảng 2.3 Kinh phí duy tu bảo dưỡng thường xuyên, trung tu, đại tu công trình 38

Bảng 2.4 Tình hình thực hiện giải phóng mặt bằng các dự án đầu tư tại Hà Nội 2000 – 201142 Bảng 2.5 Rủi ro từ bản thân dự án 44

Bảng 2.6 Rủi ro từ bên ngoài dự án 46

Bảng 2.7 Các rủi ro chính được xác định theo nguồn rủi ro của dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc 48

Bảng 3.1 Đề xuất biện pháp giảm thiểu rủi ro dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc 55

Bảng 3.2 Tổng mức đầu tư giai đoạn 1 dự án đường Pháp Vân – Cầu Giẽ 68

Hình 1.1 Các yếu tố tạo nên rủi ro 7

Hình 1.2 Các giai đoạn phát triển của rủi ro 8

Hình 1.3 Quy trình quản lý rủi ro của Dự án xây dựng Công trình giao thông 12

Hình 1.4 Rủi ro trong các Dự án xây dựng Công trình giao thông ở Việt Nam hiện nay 14

Hình 1.5 Mối liên hệ trong chuỗi đầu – cuối 21

Hình 1.6 Chuỗi đầu – cuối đa chiều 22

Hình 2.1 Đường Pháp Vân – Cầu Giẽ 29

Hình 2.2 Nhóm các rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông hiện nay 34

Hình 2.3 Tỷ lệ dự án được bàn giao mặt bằng xây dựng 43

Hình 3.1 Quá trình quản lý rủi ro 62

Hình 3.2 Quá trình xác định rủi ro 63

Hình 3.3 Quá trình lượng hóa rủi ro 66

Hình 3.4 Quá trình lập kế hoạch quản lý rủi ro 69

Hình 3.5 Quá trình kiểm soát phương án đối phó với các rủi ro 75

MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, các dự án đầu tư xây dựng công trình ngày một nhiều vớiquy mô ngày càng lớn hơn đòi hỏi công tác quản lý dự án ngày càng khoa học và hoàn thiệnhơn Công tác quản lý dự án đầu tư xây dựng công trình giữ vai trò quan trọng đối với mọikhâu của quá trình thực hiện dự án, từ khâu chuẩn bị dự án cho đến hoàn thành đưa công trìnhvào sử dụng Công tác quản lý dự án tốt sẽ giúp tiết kiệm chi phí cũng như nâng cao hiệu quảđầu tư xây dựng công trình

Quản lý dự án là một công tác có yếu tố quản lý hành chính nói chung nhưng gắn liềnvới nó là vấn đề quản lý kinh tế, chính vì vậy nó được đặc biệt coi trọng trong một đơn vị,một quy trình của dự án trong xây dựng Nếu quản lý không tốt không những ảnh hưởng lớntới các phân đoạn của dự án, chất lượng công trình, tiến độ, khả năng tài chính thậm chí là antoàn tính mạng của con người

Hiện nay khái niệm rủi ro được biết đến khá đơn thuần, nhiều người chỉ nghĩ một cáchđơn giản, tự phát về nó mà không biết rằng đó là một môn khoa học đã được nghiên cứu ápdụng trong nhiều ngành ở các nước đang phát triển Trong quá trình thi công xây dựng côngtrình, một sai lầm kỹ thuật nhỏ ở một công việc nào đó có thể dẫn tới hậu quả không lườngtrước được

Tuyến đường Pháp Vân – Cầu Giẽ được đưa vào khai thác từ năm 2002 với quy mô 4làn xe, sau hơn 12 năm sử dụng phát huy tối đa năng lực vận tải, trở thành tuyến giao thônghuyết mạch của thủ đô Tuy nhiên, đến nay tuyến đường này đã trở nên mãn tải, nhiều đoạnxuống cấp nghiêm trọng hàng năm mất hàng trăm tỷ đồng để sửa chữa, bảo dưỡng Vì vậy,việc nâng cấp mở rộng tuyến đường này là cấp bách

Đường Pháp Vân - Cầu Giẽ là dự án trọng điểm Quốc gia Dự án nằm ở cửa ngõ Thủ

đô Hà Nội có lưu lượng giao thông lớn, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm an ninhquốc phòng của Thủ đô Hà Nội và các tỉnh phía Bắc; đáp ứng nhu cầu vận tải ngày càng tăngcao và nâng cao năng lực thông hành, cải thiện hệ thống giao thông đường bộ của vùng kinh

tế trọng điểm Bắc Bộ, giảm ùn tắc và tai nạn giao thông trên quốc lộ 1, với yêu cầu thời gianthi công ngắn nhất, đảm bảo an toàn lao động, an toàn giao thông và vệ sinh môi trường vàđảm bảo chất lượng, mỹ quan công trình Trong bối cảnh nền kinh tế đất nước còn khó khăn,vốn ngân sách Nhà nước dành cho đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông còn chưa đápứng được yêu cầu phát triển, Bộ GTVT đã tích cực, chủ động thực hiện đa dạng hóa các hìnhthức đầu tư theo hướng xã hội hóa nhằm phát triển nhanh kết cấu hạ tầng giao thông Việckhởi công xây dựng dự án nâng cấp tuyến đường Pháp Vân - Cầu Giẽ theo hình thức BOT thểhiện sự quyết tâm của Bộ GTVT, Đảng bộ, chính quyền, nhân dân thành phố Hà Nội trongthực hiện chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước giai đoạn 2011-2020 và các nghịquyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ

Với tầm quan trọng của quản lý rủi ro trong công tác quản lý dự án và sự cần thiết

hoàn thiện quản lý dự án, em đã chọn đề tài: “Đề xuất biện pháp giảm thiểu rủi ro dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc”.

1 Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Quản lý rủi ro dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽthành đường cao tốc

Phạm vi nghiên cứu: Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

Dự án có tổng chiều dài khoảng 29km, điểm đầu tại Km 182+300, vị trí nút giao giữađường Pháp Vân - Cầu Giẽ với đường Vành đai 3 Hà Nội; điểm cuối tại Km211+256 Tuyếnđường được nâng cấp đạt tiêu chuẩn đường cao tốc, vận tốc thiết kế 100km/giờ Tổng mứcđầu tư dự án là 6.731 tỷ đồng

2 Mục đích và mục tiêu nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Đề xuất quy trình quản lý rủi ro dự án nâng cấp đường PhápVân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

Mục tiêu nghiên cứu: Trên cơ sở mục đích nghiên cứu, đề tài tiến hành nghiên cứu cácmục tiêu cụ thể sau:

 Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý rủi ro dự án

 Tổng quan về dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ và phân tích hiệntrạng quản lý rủi ro dự án

 Đề xuất biện pháp giảm thiểu rủi ro dự án nâng cấp đường Pháp Vân – CầuGiẽ thành đường cao tốc

3 Phương pháp nghiên cứu

3.1 Các chỉ tiêu nghiên cứu

Xác định được kết quả ảnh hưởng tới dự án:

- Xác định các rủi ro cụ thể của dự án và nguyên nhân gây nên chúng

- Phân tích hậu quả có thể do rủi ro gây nên

- Đề xuất các biện pháp tối thiểu hóa thiệt hại, đánh giá về mặt giá trị của thiệt hạiPhân tích định lượng rủi ro dự án bao gồm các phương pháp sau:

- Các phương pháp phân tích xác suất: xác suất xuất hiện rủi ro, thiệt hại được xácđịnh trên cơ sở các thông tin thống kê của giai đoạn trước với sự xác lập vùng rủi ro, sự

- Các phương pháp đánh giá của chuyên gia dựa trên cơ sở sử dụng sự hiểu biết của họ

và có tính đến sự ảnh hưởng của các yếu tố định tính

- Các phương pháp tương tự, dựa trên phân tích các dự án tương tự với các điều kiệnthực hiện tương tự để tính toán xác suất của các thiệt hại, mất mát có thể Các phương phápnày được áp dụng khi có cơ sở dữ liệu cần thiết cho phân tích và các phương pháp khác không

áp dụng được hoặc không tin cậy bằng Đây là phương pháp hay được sử dụng ở các nướcphát triển vì trong thực tế quản lý dự án ở đó thường có đánh giá sau dự án và đã hình thànhmột cơ sở dữ liệu đủ lớn cho sử dụng về sau

3.2 Phương pháp và quy trình thu thập dữ liệu

 Thu thập dữ liệu sẵn có

- Cơ sở dữ liệu của những dự án tương tự đã hoàn thành

- Các nguồn số liệu từ đơn vị thực tập về dự án nâng cấp đường Pháp Vân –Cầu Giẽ thành đường cao tốc

- Kết quả nghiên cứu sẵn có của các đồ án trước đây

- Các tài liệu nước ngoài về quản lý rủi ro của dự án xin tại đơn vị thực tập

 Thu thập dữ liệu thứ cấp

- Phỏng vấn chuyên gia về lựa chọn kỹ thuật phân tích rủi ro

- Nghiên cứu phương pháp quản lý dự án theo IPMBOOK

 Xử lý và phân tích dữ liệu

- Sử dụng phương pháp định tính và phương pháp định lượng để phân tích

xử lý số liệu, đánh giá đưa ra mối tương quan giữa các chỉ tiêu

- Các hoạt động quản lý rủi ro dự án cần được chia thành từng bước để phântích: trước khi thực hiện dự án, trong khi thực hiện dự án, các bên liên quan

về trách nhiệm,…

- Công cụ sử dụng

 Sử dụng phần mềm Microsoft Excel để xử lý kết quả, phần mềmMicrosoft Word để viết báo cáo

4 Nội dung báo cáo nghiên cứu (đồ án)

Ngoài phần mở đầu, tài liệu tham khảo và danh mục hình vẽ, bảng số liệu, nội dungcủa đề tài gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận về rủi ro và quản lý rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao

thông

Chương 2: Tổng quan về dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ và phân tích hiện trạng

Chương I

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ RỦI RO VÀ QUẢN LÝ RỦI RO TRONG DỰ ÁN

XÂY DỰNG CÔNG TRÌNH GIAO THÔNG

1.1 Khái niệm dự án, đặc điểm của dự án xây dựng công trình giao thông

1.1.1 Khái niệm dự án

Dự án là việc thực hiện một mục đích hay nhiệm vụ công việc nào đó dưới sự ràng

buộc về yêu cầu và nguồn vật chất đã định Thông qua việc thực hiện dự án để cuối cùng đạtđược mục tiêu nhất định đã đề ra và kết quả của nó có thể là một sản phẩm hay một dịch vụ

Theo Luật xây dựng thì dự án xây dựng công trình là tập hợp các đề xuất có liên quan

đến việc bỏ vốn để xây dựng mới, mở rộng hoặc cải tạo những công trình xây dựng nhằmmục đích phát triển, duy trì, nâng cao chất lượng công trình hoặc sản phẩm, dịch vụ trong mộtthời hạn nhất định Hồ sơ dự án đầu tư xây dựng bao gồm 2 phần, phần thuyết minh và phầnthiết kế cơ sở

1.1.2 Đặc điểm dự án xây dựng công trình giao thông

Dự án xây dựng là tập hợp các hồ sơ và bản vẽ thiết kế, trong đó bao gồm các tài liệupháp lý, quy hoạch tổng thể, kiến trúc, kết cấu, công nghệ tổ chức thi công … được giảiquyết Các dự án đầu tư xây dựng có một số đặc điểm sau:

* Dự án có tính thay đổi: Dự án xây dựng không tồn tại một cách ổn định cứng, hàng

loạt phần tử của nó đều có thể thay đổi trong quá trình thực thi do nhiều nguyên nhân, chẳnghạn các tác nhân từ bên trong như nguồn nhân lực, tài chính, các hoạt động sản xuất… và bênngoài như môi trường chính trị, kinh tế, công nghệ, kỹ thuật … và thậm chí cả điều kiện kinh

tế xã hội

* Dự án có tính duy nhất: Mỗi dự án đều có đặc trưng riêng biệt lại được thực hiện

trong những điều kiện khác biệt nhau cả về địa điểm, không gian, thời gian và môi trườngluôn thay đổi

* Dự án có hạn chế về thời gian và quy mô: Mỗi dự án đều có điểm khởi đầu và kết

thúc rõ ràng và thường có một số kỳ hạn có liên quan Có thể ngày hoàn thành được ấn địnhmột cách tuỳ ý, nhưng nó cũng trở thành điểm trọng tâm của dự án, điểm trọng tâm đó có thể

là một trong những mục tiêu của người đầu tư Mỗi dự án đều được khống chế bởi mộtkhoảng thời gian nhất định, trên cơ sở đó trong quá trình triển khai thực hiện, nó là cơ sở đểphân bổ các nguồn lực sao cho hợp lý và có hiệu quả nhất Sự thành công của quản lý dự án

(QLDA) thường được đánh giá bằng khả năng có đạt được đúng thời điểm kết thúc đã đượcđịnh trước hay không?

Quy mô của mỗi dự án là khác nhau và được thể hiện một cách rõ ràng trong mỗi dự

án vì điều đó quyết định đến việc phân loại dự án và xác định chi phí của dự án

* Dự án có liên quan đến nhiều nguồn lực khác nhau: Triển khai dự án là một quá

trình thực hiện một chuỗi các đề xuất để thực hiện các mục đích cụ thể nhất định, chính vì vậy

để thực hiện được nó chúng ta phải huy động nhiều nguồn lực khác nhau, việc kết hợp hài hoàcác nguồn lực đó trong quá trình triển khai là một trong những nhân tố góp phần nâng caohiệu quả dự án

(Nguồn: Nguyễn Mạnh Hà, 2012)

1.2 Quản lý rủi ro trong dự án xây dựng công trình giao thông

1.2.1 Khái niệm, phân loại rủi ro

a Một số khái niệm rủi ro dự án

Nhắc đến rủi ro chúng ta thường nghĩ ngay đến những bất trắc xảy ra ngoài mongmuốn và thường gây ra những thiệt hại về thời gian, vật chất, sức khỏe, tính mạng của conngười Khái niệm này được thay đổi theo ý nghĩa của từng đối tượng quan tâm ví dụ các trongcác ngành, lĩnh vực khác nhau thì rủi ro có những định nghĩa khác nhau phù hợp với tính chấtriêng biệt của chúng

Thực tế nghiên cứu các tài liệu cho thấy, có rất nhiều định nghĩa về rủi ro và đến nayvẫn chưa có một khái niệm thống nhất nào về rủi ro Tùy theo từng quan điểm, các trườngphái khác nhau, các tác giả khác nhau lại đưa ra những định nghĩa khác nhau Nhìn chung cóthể chia các khái niệm rủi ro làm hai trường phái là trường phái truyền thống và trường pháihiện đại Trường phái đầu tiên cho rằng rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc cácyếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho conngười Trường phái thứ hai quan niệm rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được, vừa mangtính tích cực lẫn tiêu cực Rủi ro có thể mang đến sự tổn thất nhưng có thể mang lại nhưng lợiích, cơ hội Ví dụ việc xảy ra rủi ro giúp con người nhận thức được những rủi ro có thể xảy ra,nghiên cứu rủi ro và tìm ra được những biện pháp để đề phòng chúng xuất hiện Rủi ro xuấthiện khi tồn tại đồng thời hai yếu tố cơ bản: yếu tố bất lợi và yếu tố không chắc chắn Phạm vinghiên cứu về rủi ro cũng khá phong phú và đa dạng, vì vậy ở đây ta chỉ xét đến rủi ro thườngxuất hiện trong các dự án xây dựng công trình giao thông

Dưới đây là một số khái niệm trong các nghiên cứu về rủi ro

“Rủi ro dự án là tổng hợp những yếu tố ngẫu nhiên, những tính huống không thuận lợiliên quan đến bất định, có thể đo lường bằng xác suất không đạt mục tiêu đã định của dự án

và gây nên các mất mát, thiệt hại”

(Nguồn: Bùi Ngọc Toàn, 2008)

“Rủi ro được định nghĩa là sự kiện hoặc tình huống bất ngờ có thể hoặc đưa lại các cơhội mới trong quá trình đầu tư, kinh doanh hoặc dẫn đến các mất mát, thiệt hại, tổn thất; vàcác yếu tố này có thể xác định được.”

(Nguồn: Trịnh Thùy Anh, 2005)Một từ điển đã định nghĩa về rủi ro là “sự mất mát hoặc tổn thương có thể xảy ra” Rủi ro dự án liên quan tới sự thấu hiểu những vấn đề tiềm tàng ở phía trước có thểxuất hịện trong dự án mà chúng sẽ cản trở sự thành công của dự án ra sao

(Nguồn: Trương Mỹ Dung, 2013)Như vậy có thể hiểu rủi ro là: các yếu tố bất lợi kết hợp cùng với yếu tố không chắcchắn tạo nên mất mát, thiệt cho dự án

Hình 1.1 Các yếu tố tạo nên rủi ro

Một số yếu tố không chắc chắn và yếu tố bất lợi cho dự án ví dụ như:

- Yêu tố không chắc chắn:

 Yếu tố không chắc chắn tiềm tàng ngay trong bản thân dự án: tổ chứcquản lý công việc; tổ chức nhân lực, trang thiết bị…; sắp xếp hợp đồng;quản lý nhân lực; năng suất lao động,…

 Yếu tố không chắc chắn ngoài dự án có thể ảnh hưởng đến kế hoạch,giá cả, chất lượng dự án như: thời tiết, khí hậu; biến động thị trường;chính sách quản lý của Nhà nước thay đổi,…

- Yếu tố bất lợi:

 Làm tăng thời hạn của dự án (tiến độ thi công)

 Làm tăng chi phí của dự án (giá thành công trình)

Yếu tố bất lợi

Yếu tố không chắc chắn

Rủi ro

 Làm giảm chất lượng của dự án (chất lượng công trình)

 Làm giảm khả năng đầu ra của dự án (cơ hội đầu tư)

 Làm tăng chi phí vận hành của dự án (khai thác dự án)Quá trình hình thành và phát triển của rủi ro theo ba giai đoạn như hình 1.2 thể hiệndưới đây Thông thường rủi ro ít khi được nhận biết cho đến khi chúng gây một tác động nào

đó Khi rủi ro đã xảy ra thì rất khó can thiệp để loại trừ hoặc giảm thiểu rủi ro đến mức tốithiểu Cũng khá may mắn vì nhiều rủi ro không phát triển đến giai đoạn gây tác động

Hình 1.2 Các giai đoạn phát triển của rủi ro

(Nguồn: Trịnh Thùy Anh, 2005)

Giai đoạn rủi ro tiềm tàng được xem là giai đoạn “nguy cơ rình rập” Trong giai đoạn này rủi ro chưa gây tác động gì Giai đoạn rủi ro xuất hiện là khi rủi ro đã thực sự xảy ra, nếu

không có hành động nào tác động vào thì rủi ro sẽ phát triển tiếp đến giai đoạn 3 Rủi ro xuấthiện bao gồm 2 loại: loại 1 và loại 2 Rủi ro loại 1 có thể loại trừ hoặc tối thiểu hóa nhờ khâuchuẩn bị tốt trong lập kế hoạch Trong khi đó, rủi ro loại 2 là các tình huống khó dự đoántrước được, và chỉ được giải quyết theo kiểu “chữa cháy” Nhà quản lý rủi ro cần phải đượctrang bị các kiến thức và kỹ năng để đối phó với các rủi ro kiểu này Việc chuẩn bị tốt đượccoi là hữu hiệu nhất để đối với các rủi ro trong giai đoạn tiềm tàng hoặc giai đoạn xuất hiện,

tuy nhiên điều này tùy thuộc môi trường xung quanh… Giai đoạn rủi ro gây tác động đề cập

đến các mất mát, thiệt hại do rủi ro gây ra

Mỗi quá trình phát triển của rủi ro được thể hiện dưới ba hình thức chính là rủi ro đơn

lẻ, rủi ro xâu chuỗi và rủi ro đồng thời được thể hiện dưới bảng 1.1 dưới đây

Quá trình phát triển rủi ro đơn lẻ có các đặc tính nổi bật là thường phát triển qua mộtgiai đoạn nhất định với thời gian bắt đầu và kết thúc rõ ràng, được mô tả như một hoạt độnghoặc sự kiện đơn lẻ và không có sự kiện rủi ro nào xuất hiện đồng thời Tác động của rủi rođơn lẻ không ảnh hưởng đền tình huống gây ra các rủi ro khác Rủi ro xâu chuỗi phát triển từhàng loạt các sự kiện rủi ro đơn lẻ Tuy nhiên chúng phụ thuộc lẫn nhau và mỗi sự kiện rủi rođều tác động đến các sự kiện khác Tác động tổng hợp của rủi ro xâu chuỗi là tổng hợp củacác tác động đơn lẻ của rủi ro nằm trong chuỗi đó Rủi ro đồng thời có các đặc điểm là có ítnhất hai sự kiện rủi ro đơn hoặc chuỗi cùng xảy ra trong một khoảng thời gian nhất định Nhìnchung các rủi ro đồng thời mang tính độc lập với nhau Mỗi rủi ro đồng thời có thể là các rủi

Rủi ro gây tác động

Các tác động khi rủi ro xuất hiện

Rủi ro xuất hiện

Xác suất xuất hiện Mức độ tác động

Rủi ro tiềm tàng

Khả năng xảy ra

Mức tác động tiềm tàng

ro nhẹ, tuy nhiên khi nhiều rủi ro đồng thời xuất hiện cùng một thời điểm, chúng có thể gâytác động cộng hưởng khá lớn đến dự án.

Bảng 1.1 Hình thức thể hiện của rủi ro Loại rủi

Ít nhất hai rủi ro có liên quan đến nhauCác rủi ro có mối liên hệ phụ thuộc với nhau, nên

(Nguồn: Trịnh Thùy Anh, 2005)

b Phân loại rủi ro trong dự án xây dựng công trình giao thông

Phân loại rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông theo nguồn gây rủi ro:

Nguồn gây rủi ro lớn nhất xuất phát từ chính dự án, đó là: quy mô dự án, địa điểm xâydựng, mức độ phức tạp của thiết kế và phương pháp xây dựng; tốc độ xây dựng,… Các thayđổi là rất khó tránh trong suốt thời gian thực hiện dự án, đặc biệt đối với các dự án lớn, thờigian xây dựng kéo dài Có rất nhiều ảnh hưởng từ bên ngoài tác động đến dự án, gây thiệt hạicho các dự án Các loại rủi ro từ bên ngoài dự án bao gồm: lạm phát; biến động thị trường,yếu tố đầu vào thay đổi: nguyên vật liệu, lao động, máy móc (giá cả, nguồn cung ứng, chấtlượng); rủi ro về mặt chính trị như thay đổi cơ chế chính sách, hệ thống luật pháp…; điều kiệnthời tiết khí hậu

Phân loại rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông xét trên góc độ của các bên liên quan:

- Rủi ro xét trên góc độ chủ đầu tư: bao gồm các rủi ro do giải phóng mặt bằngchậm, thiếu chi phí đền bù; điều kiện địa chất không lường trước được; các nguồn cung cấpthông tin kém hiệu quả; biến động lãi suất ngân hàng; lạm phát; biến động tỷ giá ngoại hối;tăng thuế suất; thiếu các nguồn chi trả…

- Rủi ro trên góc độ nhà thầu: có thể kể đến đến các rủi ro do điều kiện thời tiếtkhông thuận lợi; tai nạn lao động trên công trường; giá vật liệu tăng đột biến, thất thoát vật tư,chất lượng vật liệu kém; thiết kế có sai sót; đình công, lãn công, dịch bệnh…

- Rủi ro trên góc độ tư vấn thiết kế, tư vấn giám sát: trình độ tư vấn hạn chế, ýthức kém, nhiều quy trình quy phạm về thiết kế, không nhất quán về tiêu chuẩn xây dựng,công nghệ thi công, quản lý chất lượng thiết kế, quản lý tư vấn yếu kém.

- Rủi ro trên góc độ toàn bộ xã hội, cộng đồng: là các rủi ro làm giảm hiểu quảđầu tư như dự báo lưu lượng phương tiện sai, CTGT được thiết kế không đáp ứng được yêucầu thực tế, vừa đưa vào khai thác đã xảy ra hiện tượng tắc nghẽn, hoặc ngược lại lượng sửdụng thấp gây thất thu Hoặc các rủi ro xảy ra do việc quản lý công tác thu phí bị buông lỏng,không thu hồi được vốn đầu tư Hoặc rủi ro do việc khai thác, bảo dưỡng sửa chữa khôngđược quan tâm đúng mức, công trình xuống cấp nghiêm trọng, gây thiệt hại về kinh tế màtoàn bộ xã hội phải gánh chịu

Phân loại rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông xét theo các giai đoạn

dự án.

- Trong giai đoạn chuẩn bị dự án có thể xảy ra rủi ro do thiếu thông tin và rủi ro

do lãng phí, thất thoát Các thống tin về nguồn tài chính, quy hoạch, giá cả biến động, tìnhhình địa chất, địa hình, điều kiện tự nhiên, khí hậu… nếu được thu thập thông tin không chínhxác, không đầy đủ sẽ dẫn tới việc lập một dự án không phù hợp và khả thi Ngoài ra, các saisót trong khâu xác định tổng mức đầu tư, thẩm định thiết kế sơ bộ và xét duyệt tổng mức đầu

tư cũng trực tiếp gây lãng phí, thât thoát và tiêu cực Nguyên nhân này có thể chiếm tới 50% 60% giá trị thất thoát của toàn bộ công trình

Trong giai đoạn thực hiện dự án có rất nhiều rủi ro như ách tắc vốn; điều kiện

tự nhiên như mưa, bão, động đất… trong suốt quá trình hình thành và thực hiện xây dựngcông trình Giải phóng mặt bằng chậm cũng là một nguyên nhân gây rủi ro trong giai đoạnnày, do sự giải quyết thiếu dứt khoát, triệt để, và các điều khoản về bồi thường, di chuyển dâncư… Tiến độ thi công chậm là kết hợp của ba nguyên nhân đã nêu ở trên, dẫn tới tăng chi phí,tăng thời gian ứ đọng vốn Ngoài ra sai sót trong khảo sát thiết kế, hoặc thiếu trách nhiệm, bớtxén trong quá trình thi công cũng như giám sát, quản lý dẫn đến chất lượng công trình khôngđảm bảo Trình độ quản lý kém hoặc biểu hiện tiêu cực cũng là một nhân tố gây ảnh hưởngkhông nhỏ Các nguyên nhân về thủ tục hành chính, pháp lý cũng dẫn đến nhiều rủi ro Sai sóttrong khâu lập và thẩm định thiêt kế kỹ thuật, thiết kế bản vẽ thi công, lập và xét duyệt tộng

dự toán… gây ra các rủi ro dẫn đến lãng phí trong giai đoạn này

- Trong giai đoạn khai thác dự án có thể xảy các rủi ro làm giảm hiệu quả dự án,các mục tiêu kinh tế xã hội không được đảm bảo Các rủi ro trong giai đoạn này có thể xuấtphát từ việc quản lý thu phí, quản lý khai thác, quản lý bảo dưỡng sửa chữa yếu kém

Phân loại rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông xét theo đối tượng tác động của rủi ro

- Rủi ro liên quan đến chi phí dự án: rất ít DAXD được thực hiện với chi phí nhưcam kết ban đầu Mặt khác, trên góc độ của toàn bộ cộng đồng, ngoài các khoản chi phí thực

tế liên quan đến việc chuẩn bị, xây dựng, khai thác, bảo dưỡng sửa chữa công trình; thì còn

phải tính thêm chi phí xã hội Chẳng hạn trong giai đoạn thực hiện dự án gặp các rủi ro về giảiphóng mặt bằng và tái định cư người dân, làm ảnh hưởng đến cuộc sống người dân cũng nhưcác tác động cộng dồn khác đến toàn xã hội; hay trong giai đoạn khai thác dự án, nếu xảy racác rủi ro tiêu cực do tắc đường, tai nạn giao thông, ô nhiễm môi trường,… thì các mất mátcủa toàn bộ xã hội sẽ là vô cùng lớn Lúc này chi phí xã hội của dự án sẽ lớn gấp bội phần.

- Rủi ro liên quan đến thời gian dự án: là các rủi ro gây kéo dài thời gian chuẩn

bị, thực hiện dự án và giảm thời gian khai thác dự án Các nguyên nhân làm kéo dài thời gianchuẩn bị và thực hiện dự án gồm: tư vấn lập dự án kéo dài thời gian hơn kế hoạch, thẩm định

dự án kéo dài, quá trình xin cấp quyết định đầu tư, các thủ tục hành chính và thủ tục chuẩn bịkéo dài thời gian, khảo sát địa chất công trình chưa tốt, thiết kế sai sót, thay đổi thiết kế, giảiphóng mặt bằng chậm, vận chuyển nguyên vật liệu chậm, điều kiện thời tiết khó khăn, biếnđộng giá cả đầu vào, luật lệ, cơ chế của nhà nước thay đổi Các nguyên nhân gây rủi ro rútngắn thời gian khai thác dự án là: chất lượng công trình kém do khâu chuẩn bị và xây dựng,quản lý khai thác yếu kém, hiện tượng vi phạm tải trọng công trình, người dân vô ý và cố ýphá hoại, công tác duy tu bảo dưỡng sửa chữa buông lỏng

- Rủi ro liên quan đến chất lượng công trình: bao gồm các rủi ro như sai sót,thiếu chính xác trong khảo sát, thiết kế; thi công không đảm bảo theo yêu cầu quy định; còntồn tại nhiều quy trình quy phạm về tiêu chuẩn kỹ thuật công trình; dự án quá phức tập trongkhi trình độ và năng lực của nhà thầu còn hạn chế, không đáp ứng được các yêu cầu; công tácquản lý yếu kém, đặc biệt là quản lý duy tu bảo dưỡng, quản lý khai thác…

1.2.2 Quy trình quản lý rủi ro

Mục đích của việc quản lý rủi ro giúp giảm thiểu, giám sát và điều khiển tính khả thihoặc tác động của các rui ro không dự đoán được hoặc tối đa hóa sự nhân dạng các cơ hội.Theo đó, một số lợi ích chính trong việc quản lý rủi ro Dự án xây dựng Công trình giao thôngnhư sau:

- Dự đoán và phòng tránh được các rủi ro

- Ngăn chặn các rủi ro xảy ra với các bên liên quan tham gia dự án

- Nâng cao khả năng đối phó với các rủi ro xảy ra với dự án

- Giảm thiểu ảnh hưởng của các rủi ro đến dự án

- Giảm sự gia tăng chi phí dự án

Hình 1.3 dưới đây thể hiện quy trình quản lý rủi ro của Dự án xây dựng Công trình giaothông

Hình 1.3 Quy trình quản lý rủi ro của Dự án xây dựng Công trình giao thông

(Nguồn: Bùi Ngọc Toàn, 2008)

- Xác định và nhận dạng rủi ro là quá trình xác định liên tục và có hệ thống các rủi rocủa một Dự án xây dựng Công trình giao thông Các hoạt động nhận dạng rủi ro nhằm thuthập các thông tin đầy đủ và nguồn rủi ro, các yếu tố hiểm họa và nguy cơ rủi ro để từ đó đưa

ra một danh sách các rủi ro mà dự án phải chịu Danh sách này càng đầy đủ và hệ thống baonhiêu, cũng giúp cho quy trình quản lý rui ro hiệu quá bấy nhiêu

Thông thường các nhà quản lý dự án thường khó có thể xác định được hết các rủi rocủa dự án nên không thể có biện pháp quản lý đối với các rủi ro chưa được phát hiện Vì vậymột phương pháp nhận dạng rủi ro có hệ thống là rất cần thiết Có một số phương pháp nhậndạng rủi ro đã được áp dụng có hiệu quả như phương pháp sử dụng bảng liệt kê, phương phápthanh tra hiện trường, trong đó phương pháp sử dụng bảng liệt kê khá đơn giản và đã đượcnhiều tổ chức quản lý rủi ro lớn trên thế giới áp dụng

- Lượng hóa rủi ro: sau công đoạn nhận dạng rủi ro, một bảng liệt kê tương đối đầy đủcác rủi ro có thể xảy ra đối với Dự án xây dựng Công trình giao thông đã dược hình thành,trên cơ sở đó cần phân loại các rủi ro theo các tiêu chí cụ thể (theo hậu quả để lại, theo nguồngốc phát sinh, các bên chịu trách nhiệm, ) để có biện pháp xử lý phù hợp

- Lập kế hoạch để đối phó với các rủi ro: Tuỳ từng trường hơp, quá trình xử lý rủi ro cóthể là các nội dung:

+ Chuyển rủi ro sang các chủ thể kinh tế khác thông qua các hợp đồng: Tuỳ theo loạirủi ro mà đối tượng chịu rủi ro có thể chuyển rủi ro sang các cá nhân hoặc tổ chức khác như

Xác định rủi ro

Xác định và nhận dạng các rủi ro có thể ảnh hưởng đến dự án

Lượng hóa các rủi ro

Đánh giá các rủi ro và mức độ của các nguy cơ rủi ro ảnh hưởng

đến dự án

Lập kế hoạch để đối phó với các rủi ro

Có hành động phòng tránh hoặc giảm thiểu các rủi ro chính

Quản lý việc đối phó với các rủi ro

Chuẩn bị cho việc thay đổi hoặc phát sinh trong quá trình xảy ra rủi ro

ngân hàng hoặc các công ty bảo hiểm (đối với rủi ro về tài chính, kỹ thuật) nếu các đối tượng

đó chịu nhận về mình một số rủi ro để đổi lấy những lợi ích khác

+ Giữ lại các rủi ro có mức độ thiệt hại và tổn thất nhỏ trên cơ sở đề ra các biện pháp

cụ thể như chuẩn bị các phương án thay thế hoặc chuyển sang các phương án ít rủi ro hơn, đadạng hoá sản phẩm hoặc tìm các nguồn tài trợ để trang trải nếu có rủi ro xảy ra, phân phối rủi

ro về các bộ phận đồng thời cử các cán bộ chuyên trách về quản lý rủi ro tham dự vào quátrình thực hiện dự án

Việc lựa chọn hình thức xử lý rủi ro căn cứ chủ yếu vào vần đề kinh phí và năng lựccủa người quản lý dự án Cùng với việc lựa chọn hình thức xử lý rủi ro cần có biện pháp kiểmtra, theo dõi quá trình quản lý rủi ro trong khi thực hiện dự án nhằm xử lý kịp thời những rủi

ro có thể phát sinh mà chưa lường trước được khi phân tích nhận dạng rủi ro

- Quản lý rủi ro là một hình thức quản lý luôn chủ động đối với những rủi ro, qua đóhướng tổ chức đi đến mục tiêu đã đặt ra một cách hiệu quả nhất Ngày nay, quản lý rủi ro làmột hoạt động hết sức cần thiết đối với mỗi Dự án xây dựng Công trình giao thông

a Xác định rủi ro

 Bảng danh mục rủi ro dự án

Phân tích số liệu thực tế cho thấy xuất hiện 91 loại rủi ro khác nhau trong các Dự ánxây dựng Công trình giao thông ở Việt Nam hiện nay Các rủi ro này được phân tích cụ thểtrong một số Dự án xây dựng Công trình giao thông điển hình theo từng giai đoạn của dự án.Các rủi ro liên quan tới môi trường tự nhiên; môi trường kinh tế, xã hội, pháp lý; rủi ro do yếu

tố kỹ thuật, tổ chức dự án; yếu tố con người; khả năng quản lý; rủi ro trong quá trình xâydựng… Hình 1.4 thể hiện rủi ro xảy ra trong các giai đoạn của Dự án xây dựng Công trìnhgiao thông ở Việt Nam hiện nay theo các nguồn gây rủi ro chính được xem xét trong giai đoạnchuẩn bị; thực hiện và khai thác dự án

Hình 1.4 Rủi ro trong các Dự án xây dựng Công trình giao thông ở Việt Nam hiện nay

(Nguồn: Trịnh Thùy Anh, 2005)Bảng danh mục rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông được xây dựngtrên cơ sở thu thập số liệu để xác định, phân tích và đánh giá rủi ro trong các Dự án xây dựngCông trình giao thông Số liệu về tần suất xuất hiện và mức tác động của các rủi ro được xử lý

để tính điểm rủi ro, từ đó đánh giá mức độ quan trọng của các rủi ro

Đánh giá độ lớn của rủi ro thông qua việc tính điểm rủi ro, được xác định theo côngthức:

Rủi ro = Xác suất xuất hiện * Mức tác động của rủi ro

Cụ thể, điểm rủi ro của mỗi đối tượng phỏng vấn được đánh giá theo công thức:

R i j = P i j I i j

P i j : Xác suất xuất hiện rủi ro i do đối tượng j đánh giá

I i j : Mức độ tác động của rủi ro i do đối tượng j đánh giá

Các rủi ro trong DAXD CTGT

Sự biến động nềnkinh tế (2 rủi ro)

Công nghệ (4 rủi ro)

Quản lý yếukém (5 rủi ro)

Năng lực hạnchế (6 rủi ro)

Cơ chế

(10 rủi ro)

R i: Điểm trung bình trọng số của rủi ro i

n: Số lượng mẫu phỏng vấn (số đối tượng đánh giá rủi ro i)

Xác suất xuất hiện rủi ro được đánh giá theo thang điểm (0-1), mức độ tác động đượcđánh giá theo thang điểm (0-10) Trên cơ sở điểm trung bình trọng số của mỗi loại rủi ro tínhtoán được, rủi ro được đánh giá theo độ lớn, rủi ro có điểm trung bình trọng số cao sẽ có tácđộng lớn, tần suất xuất hiện nhiều và gần như là hầu hết trong các dự án

Bảng danh mục rủi ro của Dự án xây dựng Công trình giao thông về 91 loại rủi ro khác nhau trong các Dự án xây dựng Công trình giao thông ở Việt Nam hiện nay được trình

bày ở Mục lục 1 thể hiện các loại rủi ro xét theo giai đoạn thực hiện của dự án Bảng này cho

thấy điểm trung bình trọng của từng loại rủi ro, các rủi ro này sẽ tác động đến các yếu tố chiphí, thời gian, chất lượng dự án, đồng thời cũng thể hiện đối tượng chịu sự tác động của cácrủi ro này, đó là chủ đầu tư, tư vấn, nhà thầu, cộng đồng

(Nguồn: Trịnh Thùy Anh, 2005)

 Nguồn gây ra rủi ro dự án

Xét trên góc độ của nhà quản lý dự án, các nguồn gây rủi ro đối với dự án xây dựngcông trình giao thông có thể đến từ các bên liên quan như khách hàng, chính phủ, cơ quanquản lý liên quan…, điều kiện, khả năng và chính sách cấp vốn, cơ chế thủ tục tại địa phương,kinh nghiệm xây dựng và khả năng tài chính của nhà thầu xây dựng, khả năng cung ứng,nguyên vật liệu, lao động, máy móc trang thiết bị, phạm vi, mục tiêu, tổ chức dự án, sức tăngtrưởng hoặc suy thoái của nên kinh tế khu vực, áp lực chính trị…

Để xác định được nguồn rủi ro là quá trình phân tích đánh giá, nhận dạng lĩnh vực rủi

ro, các loại rủi ro tiềm tàng ảnh hưởng đến dự án Nhận diện được nguồn gây ra rủi ro khôngphải công việc chỉ diễn ra một lần mà đây là một quá trình thực hiện thường xuyên trong suốtvòng đời dự án Bảng 1.3 và bảng 1.4 dưới đây thể hiện các nguồn gây ra rủi ro đối với Dự ánxây dựng Công trình giao thông cơ bản cơ bản gây nên rủi ro dự án

 Rủi ro từ bản thân dự án

Nguồn gây rủi ro lớn nhất xuất phát từ chính dự án, đó chính là: quy mô dự án, địađiểm xây dựng… Thực tiễn quá trình quản lý chi phí và thời gian thực hiện của nhiều dự áncho thấy khi người ta quá lạc quan trong quá trình lập dự án thì sẽ rất khó đối phó với các rủiro

Bảng 1.2 Nguồn gây ra rủi ro từ bản thân dự án

Thiết kế kỹ thuật quá phức tạp, đòi hỏi công nghệ xây dựng mớiThiết kế nền móng sai sót

Sai sót trong việc đề xuất sử dụng nguyên vật liệu, máy mócPhân tích mặt bằng không hoàn chỉnh hoặc sai sót

Thay đổi yêu cầu do nhầm lẫn, sai sótPhải bổ sung thêm thiết kế, thay đổi phạm vi

Dự án quá nhạy cảm với điều kiện thay đổi của ngoại cảnh

Đơn vị chức năng không thực hiện đúng yêu cầu vận hành và bảo dưỡng

Xác định phạm vi dự án không phù hợp và không đầy đủ

Kế hoạch thực hiện, chi phí và thời hạn bàn giao không được xác định rõ rànghoặc gây hiểu lầm

Có quá nhiều dự án đang tiến hành cùng lúcQuá trình tư vấn hoặc thực hiện hợp đồng xây dựng các công trình bị kéo dàiSai sót trong quá trình lập dự toán hoặc trong lập lịch trình thực hiện

Phải thực hiện các công việc mà không có trong kế hoạch lập trước

Áp lực phải đẩy nhanh tiến độ thực hiện công việc để hoàn tất dự án sớm trước

kỳ hạnThay đổi các nhân sự chủ chốt của dự ánNhân viên không đủ trình độ, không đủ kinh nghiệm, nguồn lực có sẵn khôngđủ

Không kiểm soát được các nhân viên dự án

Quan hệ giữa các thành viên trong tổ dự án gặp nhiều rắc rốiThiếu sự hợp tác, trao đổi bàn bạc giữa các bên liên quanThiếu sự quản lý và hỗ trợ từ cấp trên

Các vấn đề phát sịnh do phía các cơ quan địa phươngNhận thức và sự hỗ trợ của cộng đồng

Rủi ro

quyền lợi

Các cam kết không đầy đủ và phù hợpMâu thuẫn giữa quyền lợi của mỗi bênCần thêm thời gian và chi phí để đảm bảo quyền lợi của mỗi bênMức thu phí: khă năng và mức sẵn sàng chi trả của người tham gia giao thông

(Nguồn: Phạm Ngọc Sơn, 2013)

 Rủi ro từ bên ngoài dự án

Các thay đổi là rất khó tránh trong suốt thời gian thực hiện dự án, đặc biệt đới với các

dự án lớn, thời gian xây dựng kéo dài Có rất nhiều ảnh hưởng từ bên ngoài tác động đến dự

án, gây thiệt hại cho các dự án Các loại rủi ro từ bên ngoài dự án bao gồm lạm phát, sự biếnđộng của thị trường, yếu tố đầu vào như nguyên vật liệu, lao động, máy móc bị thay đổi vềgiá cả, nguồn cung ứng, chất lượng, thời gian, sự thay đổi cơ chế chính sách, hệ thống phápluật, điều kiện thời tiết khí hậu không thuận lợi

Bảng 1.3 Nguồn gây ra rủi ro từ bên ngoài dự án

Dự án nằm trong vùng nhạy cảm với môi trường

Dự án trong khu vực sát bờ biển

Dự án nằm trong khu vực gần sông hoặc trong khu vực lũ lụt

Dự án đi qua khu vực rừng núi có điều kiện địa hình phức tạp

Dự án nằm trong khu vực nền đất yếu, phức tạp hoặc có nhiều chất thải độc hại

Dự kiến có thể gặp các phản ứng tiêu cực của cộng đồngThủ tục phê duyệt gặp khó khăn

(Nguồn: Phạm Ngọc Sơn, 2013)

b Lượng hóa các rủi ro

 Phương pháp phân tích định tính

 Phương pháp chuyên gia

Người ta thu thập ý kiến của các chuyên gia để đánh giá khả năng xuất hiện của rủi ro

và mức độ ảnh hưởng rủi ro đến Dự án xây dựng Công trình giao thông một cách định tính.Phương pháp này có thể được tiến hành thông qua việc tổ chức họp chung để lấy ý kiếnchuyên gia (phương pháp chuyên gia tập thể); hoặc thông qua việc bỏ phiếu kín để ý kiến cácchuyên gia không ảnh hưởng đến nhau (phương pháp Delphi)

Ưu điểm của phương pháp chuyên gia là không cần thiết phải có các thông tin chínhxác ban đầu và các phương tiện công nghệ thông tin đắt tiền, tính toán đơn giản và khả năngđánh giá trước khi xác định hiệu quả của dự án

Nhược điểm của phương pháp là khó khăn trong việc mời các chuyên gia độc lập vàcác đánh giá của họ nhất định có màu sắc chủ quan

 Các chuyên gia được mời để đánh giá rủi ro dự án phải:

- Được tiếp cận tất cả các thông tin về dự án

- Có kiến thức và kinh nghiệm trong lĩnh vực chuyên môn cần thiết

- Không liên quan về mặt quyền lợi trong quan hệ với dự án

 Các bước phân tích, đánh giá trong phương pháp chuyên gia như sau:

- Với mỗi dạng rủi ro xác định trị số tối đa (tính theo điểm số theo thang 10 điểm)

- Người lập dự án thu thập các đánh giá của các chuyên gia, lập thành bảng, xácđịnh trị số bình quân của mỗi loại rủi ro

- So sánh số liệu thu được và trị số tối đa có thể chấp nhận được Trên cơ sở đó racác quyết định tương ứng

- Trong trường hợp trị số thu được từ các đánh giá chuyên gia vượt quá trị số tối đa

có thể chấp nhận đối với một và một vài loại rủi ro thì có thể có bước tiếp theo làxây dựng tập hợp các biện pháp hạn chế ảnh hưởng của rủi ro đối với dự án Sau đây là một vài cách xác định định tính khả năng xuất hiện và mức độ tác động củarủi ro đến Dự án xây dựng Công trình giao thông trong các nghiên cứu, bài giảng,…

Trong luận văn: “Đề xuất quy trình quản lý rủi ro và áp dụng quy trình vào giai đoạnthi công tại Tổng công ty XDCT GT 8” của ThS.Phạm Ngọc Sơn, xác suất xuất hiện rủi ro cóthể được mô tả một cách định tính như bảng 1.4 sau đây:

Bảng 1.4 Xếp hạng xác suất xuất hiện rủi ro

1 Xác suất xuất hiện rủi ro là rất thấp 1 – 19%

3 Xác suất xuất hiện rủi ro là trung bình 40 – 59%

5 Xác suất xuất hiện rủi ro là rất cao 80 – 99%

(Nguồn: Phạm Ngọc Sơn, 2013)Theo TS.Ngô Quang Huân trong “Bài giảng Quản trị rủi ro” khả năng xảy ra rủi ro vàmức độ tác động của rủi ro đối với dự án có thể được xác định định tính như bảng 1.5 và bảng1.6 dưới đây:

Bảng 1.5 Thang đo định tính cho khả năng xảy ra rủi ro Khả năng

xảy ra rủi ro

Hiếm khi Sẽ tránh hoặc giảm thiểu rủi ro xảy ra mức độ này một cách hiệu quả 1;2

Thấp Sẽ giảm thiểu được rủi ro với xác suất xảy ra rất ít với các dự án tương tự 3;4

Trung bình Có thể giảm thiểu rủi ro này, nhưng có xác suất xảy ra lại đối với các dự án 5;6Cao Sẽ không thể giảm thiểu rủi ro này, phải tìm cách giảm thiểu rủiro 7 – 9

Chắc chắn Sẽ không thể giảm thiểu rủi ro này, tìm phương án giúp dự án

(Nguồn: Ngô Quang Huân, 2008)

Bảng 1.6 Thang đo định tính cho mức độ ảnh hưởng Mức độ ảnh

Rất lớn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới toàn bộ dự án, có thể

(Nguồn: Ngô Quang Huân, 2008)

 Phương pháp đầu – cuối

Phương pháp này xác định chuỗi các mục tiêu và do đó xác định một loạt các hànhđộng để đạt được các mục tiêu đó Nó dựa trên thực tế là mỗi mục tiêu dẫn tới một quyết địnhđược lựa chọn sẽ là cơ sở để đi đến một quyết định khác tiếp theo Nguyên tắc xây dựng chuỗiđầu – cuối là biện pháp chính là cơ sở để đạt được một mục tiêu, và từ đó dẫn đến một mụctiêu tiếp theo cao hơn

Hình 1.5 Mối liên hệ trong chuỗi đầu – cuối

(Nguồn: Phạm Ngọc Sơn, 2013)Trong thực tế các vấn đề thường có mối quan hệ đa chiều phức tạp, chuỗi đầu – cuối

đa chiều được thể hiện trong hình 1.4 Ở đây, khi chúng ta muốn đạt được mục tiêu A, chúng

ta cần thực hiện biện pháp A trên cơ sở kết thúc mục tiêu B Và việc kết thúc B cũng chỉ làmột mục tiêu chuyển tiếp và nó cũng khá khó khăn để có thể đạt được, vì vậy chúng ta phải

thực hiện các biện pháp B Xây dựng chuỗi đầu – cuối tiếp tục như vậy cho đến khi chuỗi đòihỏi phải thực hiện một biện pháp nào đó không thể thực hiện được.

Trên cơ sở xây dựng chuỗi đầu – cuối, ta có thể xem xét đến các rủi ro có thể, cũngnhư đưa ra các tình huống tốt nhất và xấu nhất có thể xảy ra Phương pháp này được sử dụngkhá phổ biến trong lĩnh vực xây dựng

Hình 1.6 Chuỗi đầu – cuối đa chiều

Kết thúc A Biện pháp A

Kết thúc B Biện pháp B

Kết thúc CBiện pháp C

Ngoài mô hình quyết đinh/tất định (deterministic) là mô hình mà trong đó, mọi dữ đãbiết hoặc giả định là đã biết một cách chắc chắn (như các mô hình quy hoạch tuyến tính), còn

có mô hình xác suất (probabilistic) là mô hình có một số dữ liệu được mô tả bởi các phân phốixác suất mang tính ngẫu nhiên

Như vậy, với một số ngẫu nhiên (một tình huống) được mô phỏng sẽ cho ta một kếtquả Chú ý rằng trong quá trình mô phỏng, kết quả sẽ được tình toán lại dựa trên tình huốngngẫu nhiên vừa được đưa ra Người ra muốn đưa ra nhiều tình huống khác nhau để mô phỏng

và đưa ra các kết quả khác nhau Trên cơ sở đó tìm được quy luật (một tổ hợp của các giảđịnh và kết quả) để phục vụ cho quá trình ra quyết định

Phân tích xác suất là một công cụ mạnh trong việc tìm hiểu vấn đề Mô phỏng MonteCarlo là một mô phỏng ngẫu nhiên theo lý thuyết xác suất thường được sử dụng hiện nay Môhình này giả thiết các tham số rủi ro tuân theo phân phối xác suất Mô phỏng Monte Carlo sửdụng phân phối xác suất để mô phỏng chi phí ước tính dự kiến

Để mô phỏng dự án với các yếu tố bất trắc trong quá trình ước tình, đầu tiên, dự ánđược phân chia ra nhiều hoạt động hoặc các gói nhỏ với các đánh giá về giá trịnh và khả năngxuất hiện một các lạc quan (cao nhất), mức thường gặp (trung bình), và bi quan (thấp nhất).Giá trị thường gặp nhất là giá trị có tần suất xuất hiện cao nhất trong phân bổ xác suất

Trong thực tế, gần như không có tình huống nào mà mọi hoạt động xảy ra một cách tốtnhất hoặc xấu nhất trong thời gian thực hiện dự án Vì vậy kết quả toàn diện được xác địnhtrên cơ sở mô phỏng dử dụng ba giá trị tiêu biểu (lạc quan, trung bình, bi quan) và mô tả mọithứ giữa các giá trị đó Sau chu trình đầu tiên, việc tính toán được thực hiện lặp đi lặp lại Máytính sử dụng mỗi số ngẫu nhiên để lựa chọn một con số trong pham vi giá trị Chúng sử dụngmột phân bổ để xác định tần suất lựa chọn

 Phương pháp phân tích tình huống

Phân tích tình huống hay còn gọi là phân tích độ nhạy xác suất hoặc phân tích kịchbản – là sự kết hợp giữa phương pháp độ nhạy và phương pháp xác suất Trong phương phápnày, một tập hợp của nhiều biến rủi ro được đánh giá là mang nhiều rủi rỏ nhất và được sắpđặt theo các tình huống: lạc quan, trung bình, bi quan Mục đích là xem xét kết quả của dự ántrong tình huống tốt nhất (doanh thu cao nhất, chi phí thấp nhất,…), trường hợp trung bình, vàtrường hợp xấu nhất (doanh thu thấp nhất, chi phí cao nhất, lạm phát cao nhất)

 Phương pháp xác suất

Phương pháp xác suất giúp cho người ta ra quyết định có được cảm giác chắc chắnhơn về các tác động rủi ro và bất trắc trong các kết quả phân tích kinh tế so với bất kỳ phươngpháp tính toán nào khác Phương pháp này có nhược điểm ở chỗ khó thu thập được tập hợp sốliệu quá khứ đầy đủ để có thể áp dụng nguyên tắc xác suất khách quan, vì vậy người tathường dựa trên ý kiến chủ quan để đưa ra xác suất xảy ra các sự kiện năm trong mức hợp lý

chấp nhận được Tuy vậy, nhìn chung đây vẫn là cách tốt nhất mà những người tham gia vàomột dự án tiến hành phân tích đánh gias rủi ro, mặc dù về bản chất các xác suất đưa ra là chủquan.

 Phương pháp độ lệch chuẩn

Khi phân tích đánh giá các dự án đầu tư, việc làm khó khăn nhưng có tầm quan trọngđặc biệt là ước lượng chi phí và thu nhập của dự án Các dự án có mức độ mạo hiểm, đượchiểu là các dự án mà chi phí, đặc biệt là thu nhập biến động nhiều Lý thuyết xác suất nghiêncứu tính bất trắc của các sự kiện, xử lý thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, từ đó đưa ra giátrị kỳ vọng của thu nhập dự án Mức độ mạo hiểm được đánh giá trên cơ sở biến động củakhoản thu nhập Phương pháp này được xác lập như sau:

Bước 1: Đánh giá các khoản thu nhập ở các mức độ khác nhau (bi quan, trung bình,lạc quan)

Bước 2: Xác định xác suất xảy ra các mức thu nhập khác nhau đó

Bước 3: Tính giá trị kỳ vọng của thu nhập mong đợi

(Nguồn: Bùi Ngọc Toàn, 2008)

c Lập kế hoạch để đối phó với các rủi ro

Xây dựng các biện pháp giảm thiểu rủi ro

 Giải pháp giảm nhẹ rủi ro ở giai đoạn chuẩn bị dự án

Các giải pháp giảm nhẹ rủi ro ở khâu chủ trương đầu tư: các giải pháp này nhắm vào

công tác quy hoạch và nâng cao chất lượng chủ trương đầu tư Cần tạo được khuôn khổ pháp

lý trong quy hoạch; đổi mới nội dung phương pháp quy hoạch; nâng cao chất lượng dự báo;tăng cường vốn cho công tác quy hoạch, Viện kiện toàn, nâng cao chất lượng chủ trương đầu

tư, có cơ chế gắn kết quyền lợi và trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và chủ đầu tưtrong xác định chủ trương đầu tư cũng đóng vai trò rất quan trọng

Các giải pháp khắc phục rủi ro trong khâu quyết định đầu tư: cần tăng cường phân

cấp việc lập, thẩm định và phê duyệt các dự án đầu tư cho đơn vị, địa phương và lập lại kỷcương thực hiện nghiêm ngặt trình tự đầu tư xây dựng cơ bản

Các giải pháp khắc phục rủi ro trong bố trí và sử dụng vốn: phải đổi mới công tác kếhoạch phân bổ vốn đầu tư; chấm dứt tình trạng ghi kế hoạch đầu tư xâu dựng với các dự ánchưa đủ thủ tục xây dựng, chưa đủ điều kiện về vốn và nguồn vốn.

 Các giải pháp giảm nhẹ rủi ro giai đoạn thực hiện dự án

Trong giai đoạn thực hiện dự án có rất nhiều rủi ro gây ra do thực trạng bất bình đẳngtrong quan hệ chủ đầu tư, nhà thầu, tư vấn và bắt nguồn từ cơ chế xin – cho

Các giải pháp khắc phục rủi ro trong khâu khảo sát thiết kế: cần kiện toàn quy chế về

thẩm quyền phê duyệt và ủy quyền phê duyệt thiết kế kỹ thuật, tổng dự toán dự án đầu tư.Ngoài ra nên có cơ chế phát huy tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của tư vấn; nâng cao nănglực, ý thức của tư vấn; thống nhất quy trình quy phạm thiết kế

Các giải pháp khắc phục rủi ro trong khâu đền bù, giải phòng mặt bằng: kiện toàn

công tác quản lý đền bù và giải phóng mặt bằng Phải có cơ chế gắn trách nhiệm và quyền lợicủa các bên liên quan, đặc biệt là chủ đầu tư để đảm bảo giải phóng mặt bằng đúng tiến độ

Các giải pháp liên quan đến huy động và sử dụng vốn: thực hiện xã hội hóa trong đầu

tư xây dựng, có cơ chế khuyến khích đa dạng hóa nguồn vốn theo các dạng BOT, BTO…Lậpquy đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng tư vấn (quỹ đường bộ) huy động nhiều nguồn vốn trong

xã hội để xây dựng công trình giao thông Một số giải pháp khác như: cho phép công ty cổphần, doanh nghiệp nhà nước phát hành trái phiếu huy động vốn xây dựng CTGT; đẩy mạnh

cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước; phát triển thị trường chứng khoán và quốc tế hóa trongxây dựng cơ bản cũng là các biện pháp quan trọng trong huy động và sử dụng vốn

Các giải pháp khắc phục rủi ro trong khâu lựa chọn nhà thầu: cần thiết lập cơ chế dấu

thầu, có giải pháp quản lý phù hợp Có cơ chế, chế tài đối với vấn đề thồn đồng, thông tincông khai về năng lực các đối tác liên quan trong dự án

Các giải pháp khắc phục rủi rỏ trong thi công, nghiệm thu: hoàn thiện hệ thống tiêu

chuẩn, quy chuẩn, các chỉ tiêu, định mức kinh tế - kỹ thuật phục vụ quản lý đầu tư xây dựng

Các giải pháp trong quản lý và triển khai thực hiện dự án: ban hành các chế tài mạnh

điều tiết trách nhiệm các đối tượng tham gia trong DAXD CTGT Mặt khác phải cải cách thủtục hành chính trong xây dựng; tăng cường thanh tra, kiểm tra, kiểm định chất lượng xâydựng; giải pháp nâng cao năng lực các đối tượng tham gia dự án cũng là giải pháp quan trọng

Các giải pháp trong quyết toán vốn đầu tư, bàn giao công trình: xây dựng, công khai

quy trình kiểm soát thanh toán vốn đầu tư, kiện toàn công tác thẩm tra phê duyệt quyết toánvốn đầu tư

 Các giải pháp khắc phục rủi ro trong giai đoạn khai thác

Cần quy định rõ trách nhiệm, lợi ích đối tượng quản lý khai thác CTGT Có biện pháphuy động vốn đầu tư bảo trì CTGT, hình thành từ nguồn thu phí cầu đường, vốn ngân sách,

vốn vay Việc chuyển giao quyền thu phí sử dụng đường bộ có thời hạn, hợp đồng và đấuthầu thu phí để chuyển giao rủi ro cũng là một giải pháp tốt Cần có cơ chế đấu thầu duy tubảo dưỡng công trình, cho phép ký hợp đồng khai thác, quản lý sử dụng CTGT Ngoài ra việcxem xét, nghiên cứu kỹ lưỡng vấn đề lãi suất, sự biến động của giá cả trong tương lai cũngcần được chú ý hơn.

Thực thi các biện pháp giảm nhẹ rủi ro

- Kiểm soát quản lý rủi ro bắt đầu với việc thực hiện giảm khả năng xảy ra các rủi rohoặc làm giảm thiểu ảnh hưởng rủi ro

- Triển khai biện pháp thảm thiểu rủi ro

Các phương pháp giảm khả năng xảy ra của nhiều loại rủi ro sẽ được khuyến nghị đểtriển khai cụ thể dựa trên cơ sở các phương pháp loại bỏ rủi ro được xác định trước và tuântheo kế hoạch triển khai dự án Mục tiêu của việc này bao gồm phát triển và triển khai cáchoạt động để giảm bớt khả năng xảy ra rủi ro của dự án sẵn sàng giảm bớt hậu quả của rủi rohoặc chấp nhận rủi ro

- Xem xét và báo cáo rủi ro được xây dựng định kỳ trong quá trình triển khai dự ándựa trên cơ sở dữ liệu về rủi ro của dự án Báo cáo rủi ro phải chứa được tất cả cácthông tin có liên quan về các rủi ro được quản lý Những điểm này sẽ trở thànhchương trình cho các cấp chức năng lẫn cấp dự án xem xét tình hình về rủi ro vàđược đưa ra thảo luận Nhiều báo cáo được đưa ra tổng hợp với các lĩnh vực tươngứng yêu cầu các thành viên quản lý dự án tương ứng liên quan cập nhật Ngườiquản lý dự án sẽ trình bày với khách hàng bản tổng hợp về tình hình rủi ro Cácnhà thầu phụ cũng sẽ báo cáo tình hình rủi ro theo cách thức như trên là những bộphận chức năng

- Triển khai kế hoạch dự phòng rủi ro

Được nhóm thành viên nhóm quản lý phụ trách rủi ro được phân công báo cáo chongười quản lý dự án để xin chấp nhận

- Đánh giá hoạt động lập kế hoạch dự phòng rủi ro

Việc đánh giá kế hoạch dự phòng rủi ro sẽ được thực hiện định kỳ và báo cáo Từng cánhân chịu trách nhiệm về từng rủi ro tương ứng sẽ định kỳ đánh giá hiệu quả của việc triểnkhai kế hoạch dự phòng rủi ro và báo cáo mức độ hiệu quả trong báo cáo Tần số của việcđánh giá sẽ trùng với tần suất của việc báo cáo Người quản lý dự án sẽ xem xét lại một cahsđịnh kỳ các báo cáo kế hoạch triển khai dự phòng rủi ro Trong mỗi báo cáo, tình hình cáchoạt động rủi ro dự phòng sẽ tóm tắt các hoạt động ban đầu để làm giảm thiểu các ảnh hưởngrủi ro xảy ra

- Xác định lại các kế hoạch dự phòng

Những người lãnh đạo dự án tương ứng sẽ triển khai bước để xác định lại các kếhoạch dự phòng cho mỗi rủi ro khi cần thiết.

d Quản lý việc đối phó với các rủi ro

 Tự bảo hiểm

Tự bảo hiểm là phương pháp quản lý rủi ro mà đơn vị chấp nhận rủi ro và tự nguyệnkết hợp thành một nhóm gồm nhiều đơn vị có rủi ro tương tự khác, đủ để dự đoán chính xácmức độ thiệt hại và do đó, chuẩn bị trước nguồn quỹ để bù đắp nếu nó xảy ra Giải pháp tựbảo hiểm có đặc điểm:

- Là hình thức chấp nhận rủi ro

- Thường là sự kết hợp giữa các đơn vị đầu tư trong cùng công ty bố mẹ hoặc mộtngành

- Có chuyển rủi ro và tái phân phối chi phí thiệt hại

- Có hoạt động dự đóan mức thiệt hại (giống hoạt động bảo hiểm)

- Hệ thống tự bảo hiểm cũng phải đáp ứng mọi chi tiêu của hệ thống bảo hiểm

Tự bảo hiểm có lợi thế là nâng cao khả năng ngăn ngừa thiệt hại, thủ tục chi trả bảohiểm nhanh gọn, đồng thời, nâng cao khả năng sinh lợi vì tạo điều kiện quay vòng vốn Tuynhiên, biện pháp tự bảo hiểm cũng có nhược điểm là đơn vị phải chi phí để vận hànhchươngtrình tự bảo hiểm; đơn vị phải mua và cung cấp nội bộ những dịch vụ có giá trị nhưnhững thiết bị ngăn ngừa thiệt hại; khi khả năng bị thiệt hại xuất hiện đơn vị phải thuê ngườiđiều hành theo dõi chương trình tự bảo hiểm Phương pháp tự bảo hiểm cũng chứa đựng yếu

tố rủi ro cờ bạc vì ở đây thực tế đơn vị chấp nhận rủi ro với hy vọng thiệt hại có thể khôngxảy ra trong một số năm

 Ngăn ngừa thiệt hại

Ngăn ngừa thiệt hại là hoạt động nhằm làm giảm tính thường xuyên của thiệt hại khi

nó xuất hiện Để ngăn ngừa thiệt hại thiệt hại cần xác định nguồn gốc thiệt hại Có hai nhómnhân tố chính đó là nhóm nhân tố môi trường đầu tư và nhân tố về nội tại dự án Một số biệnpháp ngăn ngừa như phát triển hệ thống an toàn, đào tạo lại lao động, thuê người bảo vệ

 Giảm bớt thiệt hại

Chương trình giảm bớt thiệt hại là việc chủ đầu tư, bộ quản lý dự án sử dụng các biện pháp đolường, phân tích, đánh giá lại rủi ro một cách liên tục và xây dựng các kế hoạch để đối phó,làm giảm mức thiệt hại khi nó xảy ra và khi không thể chuyển dịch thiệt hại thì việc áp dụngbiện pháp này không phù hợp

 Chuyển dịch rủi ro

Chuyển dịch rủi ro là biện pháp, trong đó một bên liên kết với nhiều bên khác để cùngchịu rủi ro Biện pháp chuyển dịch rủi ro giống phương pháp bảo hiểm ở chỗ: độ bất định vềthiệt hại được chuyển từ cá nhân sang nhóm nhưng khác ở chỗ bảo hiểm không chỉ đơn thuầnbao gồm chuyển dịch rủi ro mà còn giảm được rủi ro thông qua dự đoán thiệt hại bằng luật sốlớn trước khi nó xuất hiện

 Bảo hiểm

Theo quan điểm của nhà quản lý bảo hiểm thì bảo hiểm là sự chuyển dịch rủi ro theo hợpđồng Từ bên quan điểm xã hội, bảo hiểm không chỉ đơn thuần là việc chuyển dịch rủi ro màcòn làm giảm rủi ro vì nhóm người có rủi ro tương tự nhau tự nguyện tham gia bảo hiểm đãcho phép dự đoán mức độ thiệt hại trước khi nó xuất hiện Bảo hiểm là công cụ quản lý rủi rophù hợp khi khả năng thiệt hại thấp nhưng mức thiệt hại có thể rất nghiêm trọng

Chương trình quản lý rủi ro cần được xem xét đánh giá lại thường xuyên Vì môitrường kinh doanh và đầu tư luôn thay đổi Mỗi sự thay đổi trong kinh doanh có thể nảy sinhkhả năng thiệt hại mới Cần xác định lại thiệt hại, số lượng, nguyên nhân và chuẩn bị cácchương trình quản lý rủi ro thích hợp Có nhiều chương trình quản lý rủi ro nhưng mộtnguyên tắc chung là khi lợi ích do chương trình nào đó tạo ra nhỏ hơn chi phí của nó thì nênthay thế bằng một chương trình khác hợp lý hơn

Chương II:

TỔNG QUAN VỀ DỰ ÁN NÂNG CẤP ĐƯỜNG PHÁP VÂN – CẦU GIẼ

VÀ PHÂN TÍCH HIỆN TRẠNG QUẢN LÝ RỦI RO CỦA DỰ ÁN

2.1 Đặc điểm của dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ

2.1.1 Giới thiệu chung về dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

Đường Pháp Vân – Cầu Giẽ được khởi công xây dựng vào ngày 4 tháng 9 năm 1998,đến ngày 1 tháng 1 năm 2002 được đưa vào khai thác sử dụng với quy mô đường cấp I đồngbằng cho 4 làn Kể từ khi đưa vào sử dụng, tuyến đã phát huy tác dụng lớn trong việc giảm tảicho Quốc lộ 1A cũ, trở thành tuyến giao thông huyết mạch cửa ngõ phía Nam thủ đô TheoQuyết định số 140/QĐ-TTg ngày 21/01/2010 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệtQuy hoạch chi tiết đường bộ cao tốc Bắc Nam phía Đông thì đoạn Pháp Vân – Cầu Giẽ làđoạn đầu tiên của tuyến cao tốc này

Hiện nay, tuyến đường Vành đai 3 của Hà Nội đoạn cầu Thanh Trì đã hoàn thành vàđưa vào sử dụng, tuyến đường cao tốc Cầu Giẽ - Ninh Bình được khởi công xây dựng từ năm

2006 và đã thông xe vào tháng 7 năm 2012 Riêng đoạn Pháp Vân – Cầu Giẽ vẫn khai thácvới quy mô đường cấp I đồng bằng Do đó việc nghiên cứu lập dự án nâng cấp tuyến đườngPháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc đồng bộ với đường cao tốc Giẽ - Ninh Bình là thực

sự cần thiết và cấp bách

Hình 2.1 Đường Pháp Vân – Cầu Giẽ

Điểm đầu dự án: Tại vị trí nút giao Pháp Vân giao giữa đường Pháp Vân – Cầu Giẽvới đường Vành đai 3 của Hà Nội (km182+300 theo lý trình Quốc lộ 1)

Địa điểm: tuyến thuộc địa phận Thành phố Hà Nội

Tuyến đường Pháp Vân – Cầu Giẽ hoàn chỉnh sẽ có cấp hạng, quy mô như sau:

- Cấp đường : Đường cao tốc loại A (TCVN 5729-2012)

- Tổ chức tư vấn : Tổng công ty Tư vấn thiết kế GTVT (TEDI)

Địa chỉ: 278 Tôn Đức Thắng – Đống Đa – Hà Nội

Tổng mức đầu tư của dự án

- Giai đoạn 1 của dự án là: 1.535 tỷ đồng.

- Giai đoạn 2 của dự án là: 4.544 tỷ đồng.

2.1.2.Vai trò và trách nhiệm của các bên tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc tới công tác quản lý rủi ro

 Vai trò của các bên tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

- Cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền: Bộ Giao thông vận tải

- Đơn vị đầu mối đại diện cho Bộ Giao thông vận tải: Tổng công ty Đầu tư pháttriển đường cao tốc Việt Nam (VEC)

- Quản lý dự án theo hình thức: Trực tiếp quản lý dự án, trong đó:

+ Tổng công ty đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC) là Chủ đầu tư

dự án

+ Tổng công ty Tư vấn thiết kế Giao thông vận tải (TEDI) là Đơn vị tư vấn,thiết kế

+ Các nhà thầu tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ như:Công ty cổ phần BOT Pháp Vân - Cầu Giẽ; Công ty cổ phần Quản lý và Xâydựng giao thông 236;

Những rủi ro chính mà chủ đầu tư phải hứng chịu thường bao gồm:

- Giải phóng mặt bằng chậm, thiếu chi phí đền bù (đặc biệt là những khoản phátsinh)

- Điều kiện địa chất có những điểm không lường trước được

- Các nguồn cung cấp thông tin kém hiệu quả

- Biến động lãi suất ngân hàng

- Lạm phát

- Biến động tỷ giá ngoại hối

- Tăng thuế suất

- Thiếu các nguồn chi trả

Những rủi ro thường xảy ra do đơn vị tư vấn, thiết kế:

Theo phân tích của PGS TS Trần Chủng (Tạp chí Xây dựng số 7 – 2001) thì nhữngyếu tố làm xuất hiện rủi ro trong thiết kế kết cấu Dự án xây dựng Công trình gia thông ở ViệtNam nói chung và trong Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ nói riêng là:

- Sự đa dạng về các hình thức sở hữu dẫn đên sự không đồng nhất về chất lượngthiết kế

- Sự đa dạng trong sử dụng các tiêu chuẩn xây dựng và các công cụ phục vụthiết kế dẫn đến sự nhầm lẫn, không phân biệt hoặc sử dụng không đồng bộ,không nhất quán các tiêu chuẩn của nước ngoài trong quá trình thiết kế vàthẩm định thiết kế kèm theo là các chương trình phần mềm trôi nổi trên thịtrường không được quản lý

- Sự đa dạng về năng lực của đội ngũ tham gia công tác thiết kế và tổ chức thiếtkế

- Công tác quản lý chất lượng thiết kế chưa đồng bộ và còn nhiều bất cập

 Tất cả các nguyên nhân trên đều dẫn đến nhiều rủi ro: thiết kế không rõ ràng, thiết

kế không chi tiết, thiết kế không phù hợp với tiêu chuẩn kỹ thuật, thiếu các biệnpháp thi công, thiết kế không hoàn chính, thiếu các số liệu khảo sát và dẫn đến tínhtoán sai lệch gây ra các hậu quả nghiêm trọng

Những rủi ro có thể xảy ra cho các nhà thầu:

- Thời tiết, khí hậu không thuận lợi khi thi công.

- Tai nạn lao động trên công trường

- Giá vật liệu tăng đột biến, thất thoát vật tư, chất lượng nguyên vật liệu kémchất lượng

- Đình công lãn công, dịch bệnh,

- Thiết kế thiếu cụ thể, chính xác dẫn đến thi công sai lệch

 Trách nhiệm của các bên tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

Bảng 2.1 Trách nhiệm của các bên tham gia Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ

tới công tác quản lý rủi ro dự án Chủ đầu tư dự án

(Tổng công ty đầu tư phát

triển đường cao tốc Việt Nam

– VEC)

Đơn vị tư vấn, thiết kế

(Tổng công ty Tư vấn thiết kế Giao thông vận tải – TEDI)

Các nhà thầu thi công

(Công ty cổ phần BOT Pháp Vân-Cầu Giẽ; Công ty cổ phần Quản lý và Xây dựng giao thông 236; )

- Đánh giá nguy cơ rủi ro

theo các mặt: điều kiện kỹ

thuật, tài chính, môi trường,

sức khỏe, an toàn lao động,

- Lập kế hoạch quản lý rủi ro

trong các giai đoạn của dự

án

- Chỉ ra cách thức quản lý rủi

ro, thời gian thực hiện và

người chịu trách nhiệm

chính

- Đưa ra các điều kiện trong

hồ sơ thầu theo quan điểm

chấp nhận có rủi ro

- Đảm bảo trước khi thực

hiện bất kỳ công việc vào,

- Nắm rõ những yêu cầu cơbản của dự án và tiêu chí xácđịnh rủi ro

- Xác định những rủi ro liênquan đến thiết kế

- Sử dụng các phương phápphân tích rủi ro để xác định,đánh giá định lượng, sắp xếprủi ro theo mức độ nghiêmtrọng và xác định yêu cầukhảo sát tương ứng

- Đưa ra các giải pháp kỹthuật (thiết kế và thi công)tương ứng với các rủi rođược dự báo

- Với mỗi rủi ro được xácđịnh, phải đưa ra tối thiểu haiphương án xử lý

- Chỉ ra biện pháp kiểm soátrủi ro và quan trắc trong quátrình thi công

- Tham gia quản lý rủi ro từgiai đoạn đấu thầu

- Xác định các rủi ro chưađược đề cập tới bởi chủ đầu

tư và đơn vị tư vấn, thiết kế

- Dự án thực hiện theo hìnhthức hợp đồng thiết kế - xâydựng, các bên tham gia cầnxem xét những rủi ro do địachất và thu thập những dữliệu bổ sung tại hiện trường

dự án

- Quan trắc và ghi nhậnnhững biểu hiện của kết cấucông trình trong thời gian thicông

- Cung cấp các dữ liệu tớiđơn vị tư vấn, thiết kế; cókèm theo những giải thíchcần thiết; điều chỉnh cácphương pháp thi công nếu

đều phải có phương án quản

lý rủi ro hiệu quả được thảo

luận kỹ giữa các bên

- Đảm bảo sự thống nhất

trong công tác quản lý rủi ro

giữa các bên (gồm cả đơn vị

tư vấn, thiết kế và các nhà

thầu)

- Tạo sự linh hoạt trong giảipháp thiết kế cho phép thayđổi tùy thuộc vào điều kiện

cụ thể của quá trình thực hiện

và trên cơ sở kết quả quantrắc thu được

cần khi nghi ngờ có khả năngxảy ra rủi ro

2.2 Phân tích hiện trạng quản lý rủi ro dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

2.2.1 Xác định và nhận dạng nguồn gây ra rủi ro trong Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ thành đường cao tốc

Kinh nghiệm và thực tế của các nước cho thấy rủi ro luôn tiềm ẩn trọng mọi giai đoạncủa dự án, rủi ro xuất phát từ ngay bản thân dự án và các rủi ro từ bên ngoài tác động vào, cảnguyên nhân trực tiếp lẫn gián tiếp, đồng thời cũng gây nên các hậu quả nhất định cho dự án

Trong toàn bộ vòng đời dự án (chuẩn bị dự án, thực hiện đầu tư xây dựng và các nămkhai thác sử dụng dự án) cần nhận dạng đủ rủi ro do môi trường bên ngoài và nội tại dự ánphù hợp với thực tế Mỗi giai đoạn triển khai dự án các rủi ro xảy ra cũng rất khác nhau Từngmôi trường tiềm ẩn nhiều rủi ro, các rủi ro có ảnh hưởng lẫn nhau cả trong và ngoài dự án, rủi

ro thay đổi theo thời gian Do vậy việc nhận dạng rủi ro cần thực hiện, cập nhật lại thườngxuyên Đặc biệt ở giai đoạn chuẩn bị dự án để ra quyết định đầu tư cần phải nhận dạng đầy đủcác rủi ro có thể xảy ra trong cả vòng đời dự án Giai đoạn thực hiện đầu tư xây dựng côngtrình xem xét các rủi ro ảnh hưởng tới chi phí đầu tư xây dựng công trình Giai đoạn vậnhành, khai thác dự án cần nhận dạng các rủi ro ảnh hưởng tới chi phí quản lý vận hành dự án,các chí phí sản xuất,…

- Giai đoạn chuẩn bị dự án (giai đoạn tiền xây dựng) rủi ro thường xảy ra liênquan tới vấn đề về thông tin dữ liệu điều tra phục vụ tính toán dự án, thời gian thực hiện quátrình chuẩn bị dự án, căn cứ pháp lý của dự án…

- Giai đoạn đầu tư xây dựng rủi ro có thể xảy ra nhiều từ môi trường tự nhiên,thị trường xây dựng, thủ tục hành chính pháp lý trong đầu tư và xây dựng, tổ chức và thựchiện các công việc khảo sát, thiết kế, thi công xây dựng công trình…

- Giai đoạn vận hành khai thác dự án rủi ro xảy ra ở mức độ phức tạp hơn, phátsinh từ các môi trường ảnh hưởng trực tiếp tới các yếu tố thị trường đầu vào, đầu ra, tổ chứcquản lý sản xuất, duy trì hoạt động quản lý khai thác dự án trong các năm phân tích hoạtđộng Những sai sót ở giai đoạn trước cũng là nguyên nhân phát sinh rủi ro ở các giai đoạnsau của dự án Các công cụ, kỹ thuật để nhận dạng rủi ro cũng đa dạng, được sử dụng kết hợp

từ các phương pháp phân tích hoạt động, thống kê kinh nghiệm kết hợp dự báo, điều tra lấy ý

kiến chuyên gia… Kết quả nhận dạng rủi ro nhằm xác định nguồn gốc phát sinh, phạm vi tácđộng, các dữ liệu liên quan tới khả năng tồn tại và phát triển các rủi ro

Hình 2.2 thể hiện nhóm các rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông hiệnnay để đánh giá nguyên nhân và hậu quả

Hình 2.2 Nhóm các rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông hiện nay

(Nguồn: Trịnh Thùy Anh, 2007)Trong Hình 2.2 Nhóm các rủi ro trong Dự án xây dựng Công trình giao thông, giaiđoạn có xác suất xảy ra rủi ro nhiều nhất thường năm trong giai đoạn thực hiện dự án Vìtrong một Dự án xây dựng Công trình giao thông thì giai đoạn thực hiện dự án là quan trọngnhất, chiếm đại bộ phận trong tổng mức đầu tư (85% - 95.5% vốn đầu tư được chia ra và huyđộng trong suốt thời gian thực hiện dự án) Vậy nên giai đoạn thực hiện dự án có ảnh hưởngrất lớn đến thành công hay thất bại của dự án

Nguồn gây ra rủi ro

Tham chiếu theo “Bảng 1.2 Nguồn gây ra rủi ro từ bản thân dự án” các rủi ro dự án

Pháp Vân – Cầu Giẽ đều có thể gặp phải không trừ bất cứ một loại rủi ro nào: rủi ro do yếu tố

kỹ thuật; rủi ro xây dựng, rủi ro do tổ chức dự án; rủi ro về khả năng quản lý; rủi ro quyền lợi

Bằng phương pháp hỏi trực tiếp các thành viên trong phòng Dự báo của Tổng Công ty

tư vấn thiết kế GTVT (7 thành viên) về các rủi ro mà Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu

Giai đoạn chuần bị

Rủi ro trong thanh toán vốn

Rủi ro

do biến động nền kinh tế, giá cả

Rủi ro trong quản lý &

triển khai thực hiện

dự án

Rủi rỏ trong thủ công, nghiệm thu, thanh toán

Rủi ro trong lựa chọn nhà thầu

Rủi ro trong

bố trí

và sử dụng vốn

dự án

Giẽ thành đường cao tốc có thể gặp phải Tham chiếu theo “Bảng 1.4 Xếp hạng xác suất xuất hiện rủi ro”; “Bảng 1.5 Thang đo định tính cho khả năng xảy ra rủi ro” và “Bảng 1.6 Thang

đo định tính cho mức độ ảnh hưởng” Bảng 2.2 dưới đây tổng hợp ý kiến đánh giá của các

thành viên trong phòng Dự báo về xác suất xuất hiện, khả năng xảy ra và mức độ tác động củacác loại rủi ro đến Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ:

Bảng 2.2 Tổng hợp ý kiến đánh giá

xuất hiện

Khả năng xảy ra

Mức độ tác động

Chậm trễ trong việc giải phóng mặt bằng 71,43% Cao Nghiêm trọng

Rủi ro thiết kế/thay đổi phạm vi 71,43% Cao Nghiêm trọngRủi ro xây dựng/kéo dài thời gian và tăng chi

phí

Rủi ro cạnh tranh/lưu lượng giao thông 71,43% Cao Nghiêm trọngRủi ro thu phí (Mức thu phí: khả năng và mức

sẵn lòng chi trả của người tham gia giao thông)

Trong đó: 71,43% (5/7 thành viên phòng Dự báo đánh giá các loại rủi ro trên xuất hiện trong

Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ); 42.86% (3/7 thành viên đánh giá); 14,29% (1/7thành viên đánh giá) Các loại rủi ro khác không có đánh giá

a Nhận dạng các rủi ro từ bản thân dự án

 Rủi ro do yếu tố kỹ thuật

Tham chiếu theo “Bảng 2.2 Tổng hợp ý kiến đánh giá”, Rủi ro do yếu tố kỹ thuật của

Dự án nâng cấp đường Pháp Vân – Cầu Giẽ gồm: phân tích về khả năng cạnh tranh/ dự báolượng giao thông có sai sót và phải bổ sung thêm thiết kế, thay đổi phạm vi

Theo “Một số vấn đề về xác định rủi ro dự án” của Trịnh Thùy Anh trong Tạp chí

Khoa học Giao thông Vận tải số 11, tháng 6 năm 2005 thì ở Việt Nam hiện nay, các rủi rotrong khâu khảo sát thiết kế khá nhiều và phổ biến Theo số liệu thống kê, khi thanh tra nhànước tiến hành kiểm tra 31 dự án thì có tới 40% dự án gặp rủi ro trong khâu thiết kế, đã manglại hậu quả nặng nề đối với dự án mất thời gian điều chỉnh thiết kế, các dự án tính toán sai cóthể phải phá đi làm lại, gây lãng phí phát sinh chi phí, đầu tư và nguồn lực

Theo kinh nghiệm của ThS.Vũ Minh Đức – Trưởng phòng Dự báo Dự án nâng cấpđường Pháp Vân – Cầu Giẽ, rủi ro về phân tích khả năng cạnh tranh/dự báo lưu lượng giaothông thường có sai sót vì trên tuyến có nhiều thành phần phương tiện tham gia giao thôngkhác nhau như xe buýt, xe khách, xe con, xe tải từ nhẹ đến nặng Các công cụ hỗ trợ khảo sátchỉ tương ứng với các đường quốc lộ, chưa tương xứng với công trình đường cao tốc,… Việchoàn thành đưa Dự án đường Pháp Vân – Cầu Giẽ vào khai thác góp phần giảm ách tắc, tai