Bản chất, đặc trưng và giải pháp xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Trong báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương khoá VIII trình Đại hội IX của Đảng ta có đề cập : “ Nhà nước ta quản lý kinh tế bằng pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của kinh tế thị trường, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động ”. Điều đó đã thúc đẩy mọi người phát huy nghiên cứu mối quan hệ giữa thị trường và Nhà nước. Xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một yếu tố tất yếu cơ bản của quá trình đổi mới quản lý kinh tế ở nước ta. Trong 15 năm qua nhờ có đường lối đổi mới đúng đắn thoát khỏi những khủng hoảng, đạt tốc độ tăng trưởng nhanh, đời sống nhân dân được cải thiện đáng kể, chính trị xã hội ổn định, quốc phòng an ninh quốc gia được giữ vững, từ một nền kinh tế quan liêu bao cấp đã từng bước chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa dựa trên quy luật giá trị và tín hiệu cung cầu của thị trường. Như vậy, việc nhận thức nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là một điều hết sức cần thiết. Để có thể hiểu rõ vấn đề này, em đã nghiên cứu đề tài : “ Bản chất, đặc trưng và giải pháp xây dựng kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay ” Đây cũng là một đề tài mang tính lý luận sâu sắc và do khả năng nghiên cứu có hạn nên đề án của em sẽ không tránh khỏi những thiếu sót.

A Lời mở đầuTrong báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ơng khoá VIII trình

Đại hội IX của Đảng ta có đề cập : Nhà n“ Nhà n ớc ta quản lý kinh tế bằng pháp luật, chiến lợc, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của kinh tế thị trờng, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động

” Điều đó đã thúc đẩy mọi ngời phát huy nghiên cứu mối quan hệ giữa thị

tr-ờng và Nhà nớc

Xây dựng nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa là một yếu

tố tất yếu cơ bản của quá trình đổi mới quản lý kinh tế ở nớc ta Trong 15 nămqua nhờ có đờng lối đổi mới đúng đắn thoát khỏi những khủng hoảng, đạt tốc

độ tăng trởng nhanh, đời sống nhân dân đợc cải thiện đáng kể, chính trị xã hội

ổn định, quốc phòng an ninh quốc gia đợc giữ vững, từ một nền kinh tế quanliêu bao cấp đã từng bớc chuyển sang nền kinh tế thị trờng định hớng xã hộichủ nghĩa dựa trên quy luật giá trị và tín hiệu cung cầu của thị trờng Nh vậy,việc nhận thức nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa là một điềuhết sức cần thiết

Để có thể hiểu rõ vấn đề này, em đã nghiên cứu đề tài :

“ Nhà n Bản chất, đặc trng và giải pháp xây dựng kinh tế thị trờng

định hớng xã hội chủ nghĩa ở nớc ta hiện nay ”

Đây cũng là một đề tài mang tính lý luận sâu sắc và do khả năngnghiên cứu có hạn nên đề án của em sẽ không tránh khỏi những thiếu sót

Vì vậy em rất mong nhận đợc sự góp ý và giúp đỡ của các thầy cô để

em có thể hoàn thiện một bớc nhận thức những nội dung lý luận trong quá

trình đổi mới của đất nớc Và qua đây em cũng xin chân thành cảm ơn Thầy : nGT, PGS TS Trần Thành Phố đã giúp đỡ em hoàn thành đề tài này.

B Nội dung

I cơ sở lý luận chung về kinh tế thị trờng

1 Quá trình hình thành kinh tế thị trờng

1.1 Lịch sử hình thành

Nh chúng ta đã biết, vào cuối thời kỳ công xã nguyên thuỷ, đầu thời

kỳ xã hội nô lệ loài ngời đã có một bớc tiến nhảy vọt trong lĩnh vực sản xuất

ra của cải vật chất Trong sản xuất đã bắt đầu có sản xuất thặng d, tức là phần

sản phẩm nhảy vọt quá phần sản phẩm tất yếu do ngời sản xuất tạo ra Mặc dùlúc đầu sự d thừa đó chỉ là ngẫu nhiên nhng cùng với chế độ t hữu đợc xác lập,ngời lao động đã có thể làm chủ những sản phẩm d thừa đó, mang trao đổi vớinhau để nhận lại những sản phẩm mà mình thiếu do kết quả phân công chuyênmôn hoá đa lại thị trờng sơ khai xuất hiện từ đó.

Tuy nhiên, phải trải qua quá trình phát triển lâu dài, mãi đến giai đoạncuối xã hội phong kiến đầu xã hội TBCN kinh tế thị trờng mới đợc xác lập, vàphải đến cuối giai đoạn phát triển của CNTB tự do cạnh tranh thì kinh tế thị tr-ờng mới đợc xác lập hoàn toàn Kinh tế thị trờng là kinh tế hàng hoá vớinhững đặc trng riêng của nó là ngời làm ra sản phẩm với mục đích đi bán( để trao đổi ) chứ không phải tiêu dùng hay ngẫu nhiên nh trớc Đặc trng đóngày càng đợc bổ sung phong phú thêm

Nh vậy kinh tế thị trờng phát triển từ sơ khai đến hiện đại là một côngtrình sáng tạo của loài ngời trong quá trình sản xuất và trao đổi đó là trình độvăn minh mà nhân loại đạt đợc Do đó mọi quan điểm cho rằng kinh tế thị tr-ờng là phát minh riêng của chủ nghĩa t bản là không có căn cứ Việc đồngnhất kinh tế thị trờng với chủ nghĩa t bản rồi nó tránh, hoặc sử dụng nó nh mộtcông cụ tạm thời, hoặc coi việc áp dụng kinh tế thị trờng là mặc nhiên chấpnhận con đờng TBCN Đều có thể dẫn đến sai lầm đáng tiếc Ngay trong văn

kiện đại hội VIII Đảng ta đã khẳng định sản xuất hàng hoá là thành tựu“ Nhà n

văn minh chung của nhân loại ”, chúng ta không chỉ kiên định không bỏ“ Nhà n

qua kinh tế hàng hoá ” mà còn khẳng định kinh tế hàng hoá còn tồn tại

khách quan cho đến khi chủ nghĩa xã hội đợc xây dựng lần này trong dự thảo

văn kiện đại hội IX tiếp tục khẳng định Đảng và Nhà n“ Nhà n ớc ta chủ trơng thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà n-

ớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa ”, nói gọn lại là nền kinh tế thị trờng

định hớng xã hội chủ nghĩa

1.2 Lôgíc hình thành

Quan điểm toàn diện đợc xuất phát từ nguyên lý về mối liên hệ phổbiến của phép biện chứng Đó là các sự vật hiện tợng không tồn tại cô lập, biệtluật mà thống nhất nhau trong đó các sự vật hiện tợng tồn tại bằng cách tác

động lẫn nhau, ràng buộc lẫn nhau quy định và chuyển hoá lẫn nhau

Không chỉ tự nhiên mà cả trong lĩnh vực đời sống lĩnh vực tinh thầnmọi sự vật hiện tợng cũng luôn luôn liên hệ tác động qua lại lẫn nhau Sự liên

hệ đó là tính khách quan và tính phổ biến của các sự vật hiện tợng trong thếgiới khách quan Trong thế giới khách quan có vô vàn mối liên hệ, chúng rất

đa dạng và giữ vai trò vị trí khác nhau trong sự tồn tại, vận động phát triển sựvật hiện tợng có mối quan hệ bên trong ( sự liên hệ tác động, lại có mối liên

hệ bên ngoài, nói chung mối liên hệ này không có ý nghĩa quyết định hơn nữa

nó thờng thông qua mối liên hệ bên trong mà phát huy tác dụng đối với các sựvận động và phát triển của sự vật ) Tuy nhiên nó là mối liên hệ hết sức quantrọng trong nền kinh tế thị trờng vì vậy không có một sự kiện nào tồn tại trongtrạng thái cô lập tách rời những sự kiện khác Chẳng hạn cuộc cách mạngkhoa học cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại vừa tạo ra những thời cơnhng cũng vừa tạo ra những thách thức to lớn đối với tất cả các nớc chậm pháttriển Nớc ta có tranh thủ đợc thời cơ do cuộc cách mạng đó tạo ra hay khôngtrớc hết phụ thuộc vào năng lực lãnh đạo của Đảng của Nhà nớc và tiếp nữa là

sự phấn đấu toàn nhân dân Việt Nam Song chúng ta cũng khó xây dựng thànhcông chủ nghĩa xã hội nếu không hội nhập quốc tế, không vận dụng đợcnhững thành quả của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ mà thế giới đã

đạt đợc Nói cách khác, mối liên hệ bên ngoài cũng hết sức quan trọng, đôikhi có thể giữ vai trò chủ đạo

Có mối liên hệ chung trong toàn bộ thế giới, cũng có mối liên hệ riêngtrong từng lĩnh vực cụ thể Có mối liên hệ trực tiếp giữa hai hay nhiều sự vậthiện tợng, lại có mối liên hệ gián tiếp ( sự vật hiện tợng liên hệ tác động qualại lẫn nhau thông qua một hay nhiều khâu trung gian ) Từ nhận thức trêntrong việc xây dựng nền kinh tế thị trờng đòi hỏi phải có các yếu tố thị trờng,các công cụ quản lý nền kinh tế quan điểm toàn diện ở đây thể hiện ở chỗmuốn xây dựng nền kinh tế thị trờng phải xây dựng các yếu tố thị trờng mangtính đồng bộ tính toàn diện chứ không phải xây dựng các công cụ riêng biệt lẻloi, các thị trờng hàng hoá, dịch vụ cụ thể ( thị trờng vốn và thị trờng lao

động ) mà ngay bản thân nền kinh tế cũng vậy nó không tồn tại trong trạngthái cô lập mà trong mối quan hệ quy định lẫn nhau giữa các lĩnh vực kinh tếchính trị ngoại giao, kinh tế chính trị, đạo đức pháp quyền, kinh tế chính trị -khoa khọc - nghệ thuật )

2 Các phạm trù kinh tế và quy luật của kinh tế thị trờng

2.1 Các phạm trù kinh tế của kinh tế thị trờng

- Phạm trù hàng hoá và tiền tệ :

+ Hàng hoá : bất kỳ hàng hoá nào cũng bao gồm hai thuộc tính làgiá trị sử dụng và giá trị Giá trị sử dụng là công dụng của hàng hoá đó dùng

để thoả mãn nhu cầu nào đó của con ngời Giá trị của hàng hoá là hao phí lao

động xã hội của ngời sản xuất hàng hoá kết tinh trong sản phẩm đó

+ Tiền tệ : là một hàng hoá đặc biệt dùng làm vật ngang giá chungcho tất cả các hàng hoá khác Vì vậy tiền tệ cũng có hai thuộc tính là giá trị vàgiá trị sử dụng Giá trị của tiền tệ do hao phí lao động khai thác ra vàng bạcquyết định, còn giá trị sử dụng là vật ngang giá chung cho mọi hàng hoákhác

+ Giữa cung và cầu tồn tại một mối quan hệ biện chứng,sự tác độngqua lại giữa chúng hình thành nên giá cả thị trờng

- Phạm trù giá cả thị trờng : là sự biểu hiện bằng tiền của giá trị thị ờng của hàng hoá Giá cả thị trờng gồm các chức năng:

tr-+ Chức năng thông tin : giá cả thị trờng sẽ cho ngời sản xuất biết

đ-ợc tơng quan cung - cầu và sự khan hiếm đối với các loại hàng hoá

+ Chức năng thúc đẩy tiến bộ kỹ thuật : để cạnh tranh về giá, nhàsản xuất sẽ phải áp dụng công nghệ tiên tiến, dẫn đến thúc đẩy sự phát triểncủa kỹ thuật và công nghệ

+ Chức năng phân bố các nguồn lực kinh tế : sự biến động giá cả sẽdẫn đến sự biến đổi về cung cầu, về sự phân bố các nguồn lực kinh tế

+ Chức năng phân phối lại

- Phạm trù cơ chế thị trờng : là cơ chế tự điều tiết của nền kinh tế thịtrờng do sự tác động của các quy luật vốn có của nó Nói một cách cụ thể hơn,cơ chế thị trờng là một hệ thống hữu cơ của sự thích ứng lẫn nhau, tự điều tiếtlẫn nhau của các yếu tố nh : giá cả, cung cầu, cạnh tranh Trực tiếp phát huytác dụng trên thị trờng để điều tiết nền kinh tế thị trờng

- Phạm trù lợi nhuận : là tiền lời mà nhà t bnả thu đợc sau khi bánhàng hoá do có sự chênh lệch giữa giá trị hàng hoá và chi phí t bản Thực chất

của lợi nhuận chính là giá trị thặng d do ngời lao động sản xuất ra Vì vậy,giá trị thặng d là nội dung bên trong đợc tạo ra trong quá trình sản xuất và kếttinh trong hàng hoá, còn lọi nhuận chẳng qua chỉ là hình thức biểu hiện củagiá trị thặng d ở ngoài xã hội thông qua lu thông.

2.2 Các quy luật của kinh tế thị trờng

- Quy luật giá trị: là quy luật kinh tế cơ bảncủa sản xuất và trao đổi

hàng hóa ở đâu có sản xuất và trao đổi sản xuất thì ở đó có quy luật giá trị hoạt động Quy luật giá trị xác định sản xuất và trao đổi hàng hoá phải dựa trên cơ sở hoa phí lao động xã hội cần thiết, nghĩa là hao phí lao động cá biệt phải phù hợp với hao phí lao động xã hội Trong nền sản xuất hàng hoá nói chung quy luật giá trị có ba tác động cơ bản :

+ Điều tiết một cách tự phát quá trình sản xuất và lu thông hàng hoá.+ Kích thích cải tiến kĩ thuật tăng năng suất lao động thúc đẩy lực l-ợng sản xuất phát triển nhanh chóng

+ Phân hoá ngời sản xuất thành ngời giàu, ngời nghèo trong xã hội

- Quy luật lu thông tiền tệ: là quy luật xác định lợng tiền cần thiết

cho lu thông với nội dung sau : M = P.Q / V

M - Lợng tiền cần thiết cho lu thông

P- mức giá cả hàng hoá và dịch vụ trong năm

Q- khối lợng hàng hoá và dịch vụ trong năm

P.Q- tổng giá trị hàng hoá và dịch vụ trong năm

V- tốc độ chu chuyển tiền tệ

Nh vậy lợng tiền cần thiết cho lu thông tỉ lệ thuận với tốc độ chu chuyển của tiền tệ

- Quy luật cung cầu:

+ Cung có mối quan hệ chặt chẽ với sản xuất nhng không đồng nhất với sản xuất

+ Cầu phụ thuộc vào khả năng thanh toán của dân c

Mối quan hệ cung- cầu đợc phản ánh qua tơng quan cung- cầu.Tơng quan cung-cầu điều chỉnh giá cả thị trờng, tức là điều chỉnh độ chênh lệch giữa giá cả thị trờng với giá thị trờng Khi đạt tới trạng thái cân bằng, cung và cầu tao nên khả năng phục hồi những cân đối bị phá hoại trong nền kinh tế Cung và cầu còn đảm bảo mối quan hệ giữa đầu vào và đầu ra của quá trình sản xuất, tức là mối quan hệ giữa sản xuất và tiêu dùng, đồng thời nó cũng

biểu hiện quan hệ lợi ích giữa ngời sản xuất với ngời tiêu dùng, ngời mua và ngời bán.

- Quy luật cạnh tranh: đợc hiểu là sự đấu tranh giữa các chủ thể hành

vi kinh tế nhằm giành lợi ích tối đa cho mình Cạnh tranh là yếu tố cơ bản của cơ chế thị trờng Nó là cơ chế điều chỉnh linh hoạt sản xuất xã hội và do đó làm cho sự phân bố các nguồn lực kinh tế xã hội một cách tối u Cạnh tranh kích thích tiến bộ khoa học kĩ thuật phát triển , ngoài ra nó còn góp phần tạo cơ sở cho sự phân phối thu nhập lần đầu Thông qua cạnh tranh, các chủ thể hành vi kinh tế thích ứng với thị trờng sẽ tồn tại và phát triển, ngợc lại chủ thểhành vi kinh tế nào không thích ứng với thị trờng sẽ bị đào thải

3 Sự cần thiết khách quan tồn tại kinh tế thị trờng ở Việt Nam

Trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa t bản lên chủ nghĩa xã hội, kinh tếhàng hoá, kinh tế thị trờng còn tồn tại là tất yếu Về mặt kinh tế, có thể coi

đây là thời kỳ của nền kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa Cơchế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa là cơ chế thị trờng còn nhiều xuhớng tự phát nhng có sự điều tiết của Nhà nớc do Đảng cộng sản lãnh đạo theohớng củng cố và phát triển chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa, kết hợp đúng

đắn giữa kế hoạch và thị trờng, kết hợp kế hoạch phát triển kinh tế với kếhoạch xã hội theo định hớng xã hội chủ nghĩa, giảm hẳn phần kế hoạch pháplệnh và kế hoạch trực tiếp thay bằng kế hoạch định hớng, trong đó không chỉchú ý đến những cân đối tổng hợp mà còn cả cân đối giá trị, nhằm giữ vữngcân đối tổng thể, tạo môi trờng thuận lợi cho hoạt động của tất cả các thànhphần kinh tế, và do kinh tế Nhà nớc giữ vai trò chủ đạo

Kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa có những yếu tốkhách quan yêu cầu và bảo đảm cho sự thành công của nó Đó là khu vực kinh

tế xã hội chủ nghĩa làm nền tảng đã hình thành, Nhà nớc nắm giữ nhữngngành, những lĩnh vực chủ chốt của nền kinh tế, chính quyền là của nhân dân,

do dân và vì dân, dới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản

Kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa đã có tiền lệ lịch sử

chứ không phải là công việc hoàn toàn mới “ Nhà n ” hay ch“ Nhà n a hề có ” nh một số

tác giả đã quan niệm Tiền lệ đó là chính sách kinh tế mới ( NEP ) do Lênin

đề xớng đã đợc vận dụng vào thực tiễn ở Liên xô trong những năm hai mơi.Nội dung cơ bản của chính sách đó là chuyển từ nền kinh tế mệnh lệnh, chỉhuy sang nền kinh tế thị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa, biện pháp chủyếu để bảo đảm thắng lợi của định hớng t bản chủ nghĩa và ngăn chặn định h-

ớng t bản chủ nghĩa là sử dụng đúng đắn chủ nghĩa t bản Nhà nớc dới nềnchuyên chính vô sản.

Qua 10 năm đổi mới, vận dụng sáng tạo t tởng của Lênin vào đặc

điểm và điều kiện thực tiễn của Việt Nam, Đảng ta đã đề ra đờng lối cáchmạng đúng đắn, đa đất nớc đi lên chủ nghĩa xã hội Tuy nhiên, trong quá trìnhthực hiện chúng ta không tránh khỏi một số khuyết điểm, lệch lạc; song về cơbản chúng ta đã vợt qua một giai đoạn thử thách gay go và không những đã

Đó là do kinh tế thị trờng bao hàm cả hai mặt tích cực và tiêu cực

- Về mặt tích cực : kinh tế thị trờng tạo ra đợc những con ngời năng

động, quyết đoán có đợc nhiều kinh nghiệm sau những lần cạnh tranh thắnglợi hay thất bại từ đó thúc đẩy lực lợng sản xuất, nâng cao năng suất lao động

đẩy mạnh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất, quá trình xã hội hoá lực l ợngsản xuất

- Về mặt tiêu cực và hạn chế : phân hoá giầu nghèo quá xa, dẫn đếnmọi cân bằng xã hội, xuất hiện mâu thuẫn xã hội Sự phát triển mù quáng củacác doanh nghiệp mang lẻ tất yếu dẫn đến khủng hoảng kinh tế Xuất hiệnnhiều tệ nạn xã hội, quá coi trọng đồng tiền xem thờng đạo đức truyền thống

Vậy để phát triển kinh tế thị trờng cần phải có sự tác động của Nhà

n-ớc để tiếp tục phát huy mặt tích cực hạn chế mặt tiêu cực Điều đó đã đợc thểhiện rõ trong đờng lối kinh tế ở nớc ta là Nhà nớc quản lý kinh tế theo định h-ớng xã hội chủ nghĩa gọi tắt là nền kinh tế định hớng xã hội chủ nghĩa

1 Bản chất và nguyên tắc xây dựng nền kinh tế thị trờng định ớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

h-1.1 Bản chất của nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, mộtmặt vừa có những tính chất chung của nền kinh tế thị trờng : một là, các chủthể kinh tế có tính độc lập, có quyền tự chủ trong sản xuất kinh doanh; hai là,giá cả do thị trờng quyết định, hệ thống thị trờng đợc phát triển đầy đủ và nó

có tác dụng làm cơ sở cho việc phân phối các nguồn lực kinh tế vào trong cácngành, các lĩnh vực của nền kinh tế; ba là, nền kinh tế vận động theo nhữngquy luật vốn có của kinh tế thị trờng nh quy luật giá trị, quy luật cung cầu,quy luật cạnh tranh sự tác động của quy luật đó hình thành cơ chế tự điềutiết của nền kinh tế; bốn là, nếu là nền kinh tế thị trờng hiện đại thì cìn có sự

điều tiết vĩ mô của Nhà nớc thông qua pháp luật kinh tế, kế hoách hoá, cácchính sách kinh tế Mặt khác, kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ởViệt Nam dựa trên cơ sở và đợc dẫn dắt, chi phối bởi nguyên tắc và bản chấtcủa chủ nghĩa xã hội

1.2 Nguyên tắc xây dựng nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa thực chất là kiểu tổ chứcnền kinh tế vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh tế thị trờng,vừa dựa trên những nguyên tắc bản chất của chủ nghĩa xã hội Do đó kinh tếthị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa có 2 nhóm nhân tố cơ bản tồn tại trongnhau, kết hợp với nhau và bổ sung cho nhau Đó là nhóm nhân tố của kinh tế

thị trờng đóng vai trò nh là động lực “ Nhà n ” thúc đẩy sản xuất xã hội đúng định ớng xã hội chủ nghĩa, đóng vai trò hớng dẫn, chỉ đạo sự vận động của nềnkinh tế theo những mục tiêu đã đợc xác định

h-Kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa là mô hình kinh tế mở

Để mở cửa nền kinh tế tuỳ thuộc vào : thứ nhất là bối cảnh quốc tế, khu vực vànăng lực nội sinh của nền kinh tế trong quá trình vơn ra tiếp cận với nền kinh

tế thế giới; và thứ hai là năng lực tổ chức, quản lý, điều hành của Nhà n ớc xã

hội chủ nghĩa và khả năng nội sinh hoá có hiệu quả các yếu tố ngoại“ Nhà n

sinh ” ( vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý, trí thức kinh doanh ) du nhập

vào nớc ta

Nh vậy, sự hiện diện của Nhà nớc xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tếthị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa vừa với t cách là bộ phận cấu thành trọngyếu ( kinh tế Nhà nớc ) , vừa với t cách là chủ thể tổ chức, xây dựng quan hệquản lý vĩ mô nền kinh tế thị trờng.

Quản lý Nhà nớc đối với nền kinh tế thị trờng là thực hiện chức năngquản lý Nhà nớc về kinh tế một đặc trng của kinh tế hiện đại Đối với kinh tếthị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa, chức năng đó đợc thực hiện bởi Nhà nớccủa dân, do dân và vì dân dới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản

2 Các đặc trng của nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

2.1 Mục tiêu phát triển kinh tế thị trờng

Trong nhiều đặc tính có thể dùng làm tiêu thức để phân biệt nền kinh

tế thị trờng ở nớc ta so với nền kinh tế thị trờng khác, phải nói đến mục đíchchính trị, mục đích kinh tế - xã hội mà Nhà nớc và nhân dân ta đã lựa chọnlàm định hớng chi phối sự vận động nền kinh tế

Mục tiêu hàng đầu của phát triển kinh tế thị trờng ở nớc ta là giảiphóng sức sản xuất, động viên mọi nguồn lực trong nớc và ngoài nớc để thựchiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá, xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của chủnghĩa xã hội, nâng cao hiệu quả kinh tế xã hội, cải thiện từng bớc đời sốngnhân dân Có những nớc lại muốn dựa vào viện trợ và vay nợ nớc ngoài để cảithiện đời sống nhân dân rồi sau đó mới thúc đẩy tăng trởng kinh tế ở nớc ta,thực hiện t tởng Hồ Chí Minh và đờng lối đổi mới của Đảng, lấy sản xuất gắnliền với cải thiện đời sống nhân dân, tăng trởng kinh tế đi đôi với tiến bộ vàcông bằng xã hội, khuyến khích làm giầu hợp pháp, gắn liền với xoá đói giảmnghèo

2.2 Nền kinh tế thị trờng gồm nhiều thành phần, trong đó kinh tế nhà nớc giữ vai trò chủ đạo

Trong nền kinh tế nớc ta tồn tại ba loại hình thức sở hữu cơ bản là sởhữu là sở hữu toàn dân ,sở hữu tập thể sở hữu t nhân ,sở hữu t nhân ( gồm sởhữu cá thể, sở hữu tiểu chủ ,sở hữu cá nhân t bản ) Từ ba loại hình sở hữu cơbản đó hình thành nhiều thành phần kinh tế, nhiều tổ chức chức sản xuất kinhdoanh Các thành phần kinh tế đó là kinh tế nhà nớc, kinh tế tập thể, kinh tế cáthể, tiểu chủ, kinh tế t bản t nhân, kinh tế t bản nhà nớc và kinh tế có vốn đầu

t nớc ngoài, trong đó kinh tế nhà nớc giữ vai trò chủ đạo Các thành phần kinh

tế nói trên tồn tại một cách khách quan và là nhng bộ phận của nền kinh tế

trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội Vì vậy, phát triển nền kinh tế thị ờng nhiều thành phần là một tất yếu đối với nớc ta

tr-Trong nền kinh tế thị trờng nhiều thành phần ở nớc ta, kinh tế giữ vaitrò chủ đạo; tính định hớng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trờng ở nơc ta

đã quyết định kinh tế nhà nớc phải giữ vai trò chủ đạo trong cơ cấu nhiềuthành phần Bởi lẽ mỗi chế độ xã hội đều có một cơ sở tơng ứng vói nó, kinh

tế nhà nớc cùng với kinh tế tập thể tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới - xã hộichủ nghĩa ở nớc ta

2.3 Trong nền kinh tế thị trờng xã hội chủ nghĩa, thực hiện nhiều hình thức phân phối thu nhập, trong đó phân phối theo lao động là chủ yếu

Trong nền kinh tế thị trờng ở nớc ta, tồn tại các hình thức phân phốilại thu nhập sau đây : phân phối theo lao động, phân phối theo vốn hay tài sản

đóng góp, phân phối theo giá trị sức lao động ( nó đợc thực hiện trong cácdoanh nghiệp t nhân và các doanh nghiệp mà vốn đầu t là của nớc ngoài ) ,phân phối thông qua các quỹ phúc lợi tập thể và xã hội

Sự khác biệt cơ bản giữa kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩavới kinh tế thị trờng t bản chủ nghĩa là ở chỗ công hữu và thực hiện phân phốitheo lao động Phân phối theo lao động là dặc trng bản chất của kinh tế thị tr-ờng định hớng xã hội chủ nghĩa, nó là hình thức thực hiện về mặt kinh tế củachế độ công hữu Vì thế, phân phối theo lao động đợc xác định là hình thứcphân phối chủ yếu trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

2.4 Cơ chế vận hành nền kinh tế là cơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc xã hội chủ nghĩa

Cơ chế vận hành nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa làcơ chế thị trờng có sự quản lý của Nhà nớc dới sự lãnh đạo của Đảng cộng sảnViệt Nam Cơ chế đó đảm bảo tình huớng dẫn, điều khiển nền kinh tế nhiềuthành phần hớng tới đích xã hội chủ nghĩa theo phơng châm : Nhà nớc điềutiết vĩ mô, thị trờng hớng dẫn doanh nghiệp Cơ chế đó thể hiện ở các mặt cơ

bản: một là, Nhà nớc xã hội chủ nghĩa là nhân tố đóng vai trò nhân tố“ Nhà n

trung tâm ” và điều tiết nền kinh tế vĩ mô Hai là, cơ chế thị trờng là nhân tố

đóng vai trò trung gian “ Nhà n ” giữa Nhà nớc và doanh nghiệp

Trong nền kinh tế thị trờng vận động theo cơ chế thị trờng có sự quản

lý của Nhà nớc, sự quản lý vĩ mô của Nhà nớc phải thích hợp với yêu cầu củacác quy luật kinh tế thị trờng Nhà nớc phải sử dụng chủ yếu các công cụ, biện

pháp kinh tế, luật pháp, quy hoạch, kế hoạch định hớng, chính sách kinh tế xã hội và khả năng, sức mạnh kinh tế của Nhà nớc để tác động tới thị trờng,

-điều tiết hoạt động của các doanh nghiệp cho phù hợp Vì cơ chế thị trờng cócả mặt tích cực và mặt tiêu cực, do đó đặt ra cho nền kinh tế thị tr ờng định h-ớng XHCN phải kết hợp hài hoà 3 vấn đề sau đây : một là, kết hợp vấn đề lợinhuận với vấn đề xã hội, đảm bảo cho các chủ thể kinh tế thị trờng có đợc lợinhuận cao, vừa tạo đợc điều kiện chính trị - xã hội bình thờng cho sự pháttriển kinh tế Hai là, kết hợp chặt chẽ những nguyên tắc của kinh tế thị trờng,nh: phân phối theo lao động, theo vốn, theo tài năng, phân phối qua quỹ phúclợi xã hội Trong đó, nguyên tắc phân phối theo lao động là chính Thứ ba,

điều tiết phân phối thu nhập, một mặt, đòi hỏi Nhà nớc phải có chính sách saocho giảm bớt khoảng cách chênh lệch giữa lớp ngời giàu và lớp ngờinghèo ; mặt khác, phải có chính sách, biện pháp nâng cao thu nhập chính

đáng của ngời giàu, ngời nghèo và của toàn xã hội

Sự điều tiết của Nhà nớc thể hiện ở các mặt sau đây :

Một là, Nhà nớc tạo môi trờg pháp lý thuận lợi cho các cá nhân, cácdoanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế hoạt động ở nớc ta hiện nay cáccá nhân, các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế đợc quyền tự chủ sảnxuất kinh doanh; các cá nhân, các doanh nghiệp khi lựa chọn phơng án sảnxuất kinh doanh đều lấy lợi nhuận làm thớc đo hiệu quả đồng thời làm mụctiêu định hớng các hoạt động kinh tế của mình, tất nhiên, tự chủ kinh doanhtheo pháp luật và mọi hành vi đều phải tuân theo pháp luật Do đó, Nhà nớcphải xây dựng và ban hành một hệ thống pháp luật đầy đủ và đồng bộ nh: luật

về các quyền ( sở hữu, chiếm hữu, sử dụng, thừa kế, chuyển nhợng ) ; luậthợp đồng, luật về sự bảo đảm của Nhà nớc đối với các điều kiện khung củanền kinh tế (bảo hộ lao động, bảo vệ môi trờng, chống hạn chế cạnh tranh,chăm sóc môi trờng, chống hạn chế cạnh tranh, chăm sóc những ngời không

có khả năng lao động, bảo hiểm xã hội ) , luật thơng mại

Hai là, Nhà nớc tạo môi trờng kinh tế - xã hội ổn định bằng cách xâydựng kết cấu hạ tầng sản xuất ( trong đó quan trọng nhất là phát triển hệ thốnggiao thông vận tải, thông tin liên lạc ) và kết cấu hạ tầng xã hội ( trong đóquan trọng nhất là phát triển hệ thống giáo dục - đào tạo, y tế ), cùng với cácdịch vụ công cộng khác nh : đảm bảo an ninh, dịch vụ tiêu dùng

Ba là, Nhà nớc soạn thảo kế hoạch, quy hoạch, các chơng trình pháttriển kinh tế - xã hội và ban hành các chính sách để hớng các chủ thể thị trờng

thực hiện các kế hoạch, quy hoạch và chơng trình ấy thông qua các chính sáchtài chính, tiền tệ, sử dụng các đòn bẩy kinh tế nh: u đãi về thuế, về lãi suất chovay cho những ai đầu t vào lĩnh vực mà Nhà nớc khuyến khích.

Một vấn đề quan trọng là : Nhà nớc ta quản lý nền kinh tế thị trờng

định hớng xã hội chủ nghĩa theo nguyên tắc kết hợp thị tr“ Nhà n ờng với kế hoạch hoá, phát huy mặt tích cực, hạn chế, khắc phục mặt tiêu cực của cơ chế thị trờng, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động, của toàn thể nhân dân ”.

Có một số ngời cho rằng, khi chuyển sang nền kinh tế thị trờng thìNhà nớc đừng có can thiệp vào kinh tế và kế hoạch hoá vĩ mô của Nhà nớccũng không còn cần thiết nữa Quan niệm đó là giản đơn, hoàn toàn sai lầm vàkhông có căn cứ lý luận và thực tiễn Mọi ngời đều thấy rằng, trong tất cả cácmô hình kinh tế đợc đúc kết đến nay trên thế giới đều có cả hai dạng điều tiếtkinh tế, một là, điều khiển trực tiếp bằng kế hoạch hoá và các biện pháp hànhchính; hai là, điều tiết gián tiếp thông qua thị trờng, vận dụng cơ chế thị trờng

để tác động đến các hoạt động của các doanh nghiệp, dùng các đòn bẩy kinh

tế để khuyến khích hoặc gây áp lực buộc các doanh nghiệp phát triển trongkhuôn khổ theo hớng kế hoạch do Nhà nớc đề ra Hai dạng điều tiết kinh tếnày chỉ khác nhau ở mức độ, liều lợng và hình thức trong cơ chế chung Sở dĩ

nh vậy là vì, với t cách là công cụ điều tiết vĩ mô, là biện pháp, thủ đoạn kinh

tế, cả kế hoạch hoá và thị trờng đều có những u thế và khuyết tật của nó

Thực chất của vấn đề kế hoạch hoá và thị trờng - xét từ góc độ Nhà

n-ớc - là sự kết hợp giữa điều khiển trực tiếp bằng kế hoạch và điều khiển giántiếp thông qua cơ chế thị trờng đối với các hoạt động trên thị trờng, cũng nh

đối với các hoạt động kinh tế trong xã hội Thực tế ngày càng chứng tỏ rằng,

sẽ hợp lý hơn và hiệu quả hơn nếu thông qua kế hoạch hoá của Nhà nớc điềutiết thị trờng để thị trờng điều tiết sản xuất và điều chỉnh hành vi của doanhnghiệp Trong nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa, quản lý nềnkinh tế theo nguyên tắc kết hợp kế hoạch với thị trờng sẽ càng có thêm điềukiện giải phóng lực lợng sản xuất, đẩy nhanh sự phát triển kinh tế xã hội

Qua 14 năm thực hiện đờng lối đổi mới của Đảng, Nhà nớc ta đã đóngvai trò rất quan trọng trong việc tạo các điều kiện để chuyển đổi nền kinh tếsang phát triển kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa và quản lý Nhà n-

ớc nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa cũng đã đem lại nhiều kếtquả Song, nhìn chung, ta còn thiếu tri thức và kinh nghiệm quản lý nền kinh

tế thị trờng, quản lý Nhà nớc về kinh tế, xã hội còn nhiều yếu kém

Trong những năm tới, cần tiếp tục nâng cao năng lực và hiệu quả quản

lý kinh tế của Nhà nớc theo hớng : Nhà n“ Nhà n ớc thực hiện tốt các chức năng,

định hớng sự phát triển, trực tiếp đầu t vào một số lĩnh vực để cần đạt nỗ lực phát triển theo định hớng xã hội chủ nghĩa, thiết lập khuôn khổ luật pháp, có hệ thống chính sách nhất quán để tạo môi trờng ổn định và thuận lợi cho giới kinh doanh làm ăn phát đạt, khắc phục, hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế thị trờng, phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân, quản

lý tài sản công và kiểm kê, kiểm soát toàn bộ hoạt động kinh tế - xã hội ”.

Thực hiện đúng chức năng quản lý Nhà nớc về kinh tế và chức năngchủ sở hữu tài sản công của Nhà nớc Cán bộ và các cấp chính quyền khôngcan thiệp vào chức năng quản lý kinh doanh và quyền tự chủ hạch toán củadoanh nghiệp

2.5 Nền kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa cũng là nền kinh tế mở, hội nhập

Do sự tác động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, đang diễn

ra quá trình quốc tế hoá đời sống kinh tế, sụe phát triển của mỗi quốc giatrong sự phụ thuộc lẫn nhau Vì vậy, mở cửa kinh tế, hội nhập vào kinh tế khuvực và thế giới là tất yếu đối với nớc ta Chỉ có nh vậy mới thu hút đợc vốn, kỹthuật công nghệ hiện đại, kinh nghiệm quản lý tiên tiến của các nớc để khaithác tiềm năng và thế mạnh của nớc ta, thực hiện phát huy nội lực, tranh thủngoại giao lực để xây dựng và phát triển kinh tế thị trờng hiện đại theo kiểurút ngắn

Trong thời gian tới, cần tiếp tục mở rộng đa phơng hoá, đa dạng hoáquan hệ kinh tế đối ngoại; có bớc đi thích hợp hội nhập với kinh tế khu vực vàthế giới; phải đẩy mạnh xuất khẩu, coi xuất khẩu là hớng u tiên và là trọng

điểm của kinh tế đối ngoại, chủ động và tích cực thâm nhập thị trờng thế giới,

mở rộng thị phần trên các thị trờng quen thuộc, tranh thủ mọi cơ hội để mở rathị trờng mới,; cải thiện môi trờng đầu t và bằng nhiều hình thức thu hút vốn

đầu t của nớc ngoài

III Thực trạng và các giải pháp để phát triển kinh tế thị trờng định hớng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

1 Thực trạng nền kinh tế thị trờng ở Việt Nam

- Trình độ phát triển nền kinh tế thị trờng ở nớc ta còn ở giai đoạn sơkhai