Vấn đề tiếp nhận franz kafka ở việt nam tt

Về phương diện thực tiễn Luận án là công trình vận dụng lí thuyết tiếp nhận vào nghiên cứu lịch sử tiếpnhận sáng tác của một nhà văn nước ngoài trong văn học Việt Nam hiện đại, vì vậylu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2017

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI:

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Huỳnh Văn Vân

2 PGS.TS Nguyễn Hữu Hiếu

Phản biện độc lập 1:……….

Phản biện độc lập 2:……….

Phản biện 1:……….

Phản biện 2:……….

Phản biện 3:……….

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp cơ sở đào tạo họp tại: ………

Vào hồi………giờ…………ngày…….tháng……năm……

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện………

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Franz Kafka (1883-1924) là một hiện tượng độc đáo và kì lạ của văn họcnhân loại thế kỷ XX Là một trong những nhà văn được giới nghiên cứu đánh giá là cótầm ảnh hưởng sâu sắc nhất thế kỷ XX, Kafka đã ảnh hưởng đến không chỉ các nhàvăn phương Tây mà các nhà văn ở hầu khắp các châu lục Những tác phẩm đầy mêhoặc, những dự báo về nguy cơ của thế giới hiện đại, cái “không khí Kafka” trong tácphẩm của ông vẫn không ngừng được người đọc qua nhiều thế hệ tìm kiếm, giãi mã

1.2 Sự đánh giá về con người và tài năng của Kafka biến chuyển qua nhiều thế

hệ độc giả Ở Việt Nam, sáng tác của Kafka được giới thiệu sớm nhất trong đời sốngvăn học miền Nam thời kỳ khói lửa chiến tranh Trải qua gần 60 năm, sáng tác của ôngvẫn không ngừng hiện diện trong đời sống văn học Việt Nam, qua dịch thuật, giảngdạy, nghiên cứu - phê bình và qua sáng tạo văn học Từ thực tế đó, có thể nói nghiêncứu tiếp nhận Kafka thực sự là vấn đề mang tính thực tiễn và khoa học đáng lưu tâm

1.3 Nghiên cứu hành trình tiếp nhận Kafka ở Việt Nam không chỉ đóng gópcho việc nghiên cứu sáng tác của nhà văn mà còn là cách thức để tiếp cận lý thuyếttiếp nhận văn học, một trong những phương diện nghiên cứu chính yếu của khoa lýluận văn học hiện nay Tiếp cận lý thuyết tiếp nhận, vận dụng nghiên cứu lịch sử tiếpnhận sáng tác của Kafka chính là một trong những cách thức để đưa lý thuyết đến gầnvới người nghiên cứu Đó thực sự là một vấn đề có tính thời sự và mang ý nghĩa cấp thiết

2 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của đề tài

Đề tài “Vấn đề tiếp nhận Franz Kafka ở Việt Nam” nghiên cứu quá trình tiếpnhận sáng tác của Kafka ở Việt Nam Nhiệm vụ cụ thể của đề tài là hệ thống lịch sửtiếp nhận sáng tác của Kafka từ góc độ tái tạo lẫn sáng tạo, bao gồm các hoạt độngnghiên cứu - phê bình, sáng tác, dịch thuật và giảng dạy Nhiệm vụ cụ thể của đề tài là:

1 Tìm hiểu tiến trình tiếp nhận sáng tác của Kafka trong nghiên cứu – phê bìnhvăn học Việt Nam để thấy được sự đa dạng trong cách tiếp nhận nhà văn ở Việt Namqua những biến động của thời đại

2 Nghiên cứu sự tiếp nhận ở khâu sáng tạo để khẳng định đóng góp của nhàvăn với nền văn học dân tộc trong thời hiện đại

3 Nghiên cứu việc dịch thuật và giảng dạy Kafka trong nhà trường ở Việt Namnhằm phát hiện những đặc trưng của dịch thuật và giảng dạy Kafka ở Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trên cơ sở xác định những tiền đề tiếp nhận Kafka trong lịch sử, nghiên cứu sựtiếp nhận sáng tác của Kafka ở các lĩnh vực là nghiên cứu - phê bình, sáng tác, dịchthuật và giảng dạy

3.2 Phạm vi nghiên cứu

3.2.1 Phạm vi lý thuyết

Luận án không phải là công trình nghiên cứu chuyên biệt về lý thuyết mà làcông trình vận dụng lý thuyết vào nghiên cứu sự tiếp nhận một hiện tượng văn học ởViệt Nam Với mục tiêu là nghiên cứu lịch sử tiếp nhận sáng tác của Kafka qua nhữngphương diện tiếp nhận khác nhau, luận án xây dựng trên cơ sở của lý thuyết tiếp nhậnhiện đại, chủ yếu là Mỹ học tiếp nhận mà đại diện tiêu biểu là H R Jauss Bên cạnh

đó, để đánh giá sự tiếp nhận Kafka qua sáng tác, dịch thuật, luận án vận dụng những lýthuyết hỗ trợ như văn học so sánh, chủ yếu là so sánh ảnh hưởng Sự kết hợp của các

lý thuyết này nhằm giúp chúng tôi có được cơ sở để nghiên cứu sự tiếp nhận sáng táccủa Kafka một cách có hệ thống

3.2.2 Phạm vi tài liệu nghiên cứu

Các công trình giới thiệu, phê bình, nghiên cứu sáng tác của Kafka ở Việt Nam

từ 1954 đến nay; những công trình nghiên cứu về văn học - văn hóa - tư tưởng có đềcập tới sáng tác của Kafka ở Việt Nam từ 1954 đến nay; các tác phẩm của Kafka đượcdịch tại Việt Nam và một số bản dịch tiếng Anh; các tác phẩm văn học Việt Nam chịu ảnhhưởng của Kafka, đặc biệt là sáng tác của Phạm Thị Hoài và Tạ Duy Anh, TrươngĐăng Dung được in ấn tại các nhà xuất bản ở Việt Nam

4 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài được thực hiện dựa trên cơ sở của phương pháp luận Mỹ học tiếp nhậnvới phương pháp chủ đạo là phương pháp lịch sử chức năng Phương pháp này đượcvận dụng để mô tả, phân tích tiến trình lịch sử của quá trình tiếp nhận sáng tác củaKafka qua các thời kỳ lịch sử khác nhau ở những những phương diện tiếp nhận cơ bảntrong văn học Bên cạnh đó chúng tôi còn sử dụng phương pháp xã hội học trong việcxác định tầm đón nhận, nhu cầu, thị hiếu thẩm mĩ của các kiểu độc giả khác nhau trongquá trình tiếp nhận Kafka Cùng với lý thuyết tiếp nhận, chúng tôi vận dụng những vấn

đề của văn học so sánh nhằm hỗ trợ cho quá trình nghiên cứu của mình

Từ đặc điểm của đối tượng và mục đích nghiên cứu của luận án, chúng tôi sửdụng một số phương pháp cụ thể như sau: Phương pháp thống kê - phân loại, phương

pháp hệ thống cấu trúc, phương pháp so sánh đối chiếu, phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp điều tra xã hội học

-5 Đóng góp khoa học và thực tiễn của đề tài

5.1 Về phương diện lí luận

Luận án tái hiện lịch sử tiếp nhận sáng tác của Kafka từ phương diện nghiêncứu - phê bình, sáng tạo, dịch thuật và giảng dạy, từ đó làm rõ qui luật tiếp nhận củavăn học trong mối quan hệ với môi trường lịch sử - văn hóa Đồng thời luận án cũnggiúp xác định tầm đón nhận của công chúng văn học ở Việt Nam qua từng thời kỳ lịch

sử cũng như sự thay đổi tầm đón nhận của độc giả qua từng thời kỳ

5.2 Về phương diện thực tiễn

Luận án là công trình vận dụng lí thuyết tiếp nhận vào nghiên cứu lịch sử tiếpnhận sáng tác của một nhà văn nước ngoài trong văn học Việt Nam hiện đại, vì vậyluận án có đóng góp cho sự phát triển của lĩnh vực nghiên cứu đầy sức hấp dẫn ở ViệtNam

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần mở đầu (5 trang), kết luận (3 trang), Tài liệu tham khảo (16 trang,

334 mục), Phụ lục (76 trang) luận án gồm 4 chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu (20 trang) trình bày tổng quan vềtình hình nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận và nghiên cứu vấn đề tiếp nhận Kafka ở ViệtNam

Chương 2: Sáng tác của Franz Kafka trong nghiên cứu – phê bình (56 trang)trình bày về tiền đề tác động đến sự tiếp nhận Kafka trong giới nghiên cứu - phê bình ởViệt Nam qua các thời kỳ lịch sử trước và sau 1975 Trên cơ sở tiền đề tiếp nhận, phântích những khuynh hướng tiếp nhận Kafka qua những thời kỳ khác nhau trong nghiêncứu - phê bình

Chương 3: Tiếp nhận Franz Kafka trong sáng tác (49 trang) trình bày về sự tiếp nhận ảnh hưởng của Kafka trong sáng tác của các nhà văn Việt Nam ở cả hai mảng văn xuôi và thơ ca

-Chương 4: Dịch thuật và giảng dạy Kafka ở Việt Nam (20 trang) trình bày vềtình hình cũng như đặc điểm dịch thuật sáng tác của Kafka ở Việt Nam và việc tiếpnhận sáng tác của nhà văn trong trường học ở Việt Nam

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam

Nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam có mốc khởi đầu là quan niệm vềvai trò người đọc của Nguyễn Văn Hạnh từ năm 1971 trong bài “Ý kiến của Lê Nin vềmối quan hệ giữa văn học và đời sống” (Tạp chí Văn học số 4/1971) Tuy nhiên vì cònquá mới mẻ ở Việt Nam nên ý kiến của Nguyễn Văn Hạnh đã gặp phải không ít nhữngphản ứng trái chiều từ phía những nhà nghiên cứu cùng thời với ông Vì vậy vấn đềngười đọc tạm lắng một thời gian dài

Thập niên 80 của thế kỷ XX có các công trình tiêu biểu: “Vị trí và vai trò tíchcực của người đọc trong đời sống văn học” (Tạp chí Văn học số 3/1982), “Một vài tìnhhình tiếp nhận văn nghệ của công chúng những năm 80” (Tạp chí Văn học số 5/1983)

của Vương Anh Tuấn; “Tiếp nhận “Mĩ học tiếp nhận” như thế nào” của Nguyễn Văn

Dân (Thông tin khoa học 1985); “Giao tiếp trong văn học” (Tạp chí Văn học số4/1986) của Hoàng Trinh; “Nghiên cứu sự tiếp nhận văn chương trên quan điểm liênngành” (Tạp chí Văn học số 4/1986); Chương “Bạn đọc và tiếp nhận văn học” trong

giáo trình “Lý luận văn học” xuất bản năm 1986 của Trần Đình Sử.

Thập kỷ 90 của thế kỷ XX, vấn đề tiếp nhận văn học đã được quan tâm nhiềuhơn và việc nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận cũng đã có tính hệ thống hơn với nhiềucông trình như: “Văn học và sự tiếp nhận” của Viện thông tin Khoa học xã hội xuấtbản năm 1991 gồm nhiều bài viết của Nguyễn Văn Dân, Trần Đình Sử…; “Tiếp nhậnvăn học, một chân trời mới mở” (Tạp chí Ngôn ngữ số 4/1990), “Ngôn ngữ với sángtạo và tiếp nhận văn học” (NXB Giáo dục/ 1996) của Nguyễn Lai; “Trao đổi thêm vềtiếp nhận văn học” (Báo Văn nghệ, số 42/1990) của Nguyễn Thanh Hùng; “Nhà văn,bạn đọc và hàng hóa sách hay văn học và sự dị trị” (Tạp chí Văn học số 6/1990),

“Quan hệ văn học - hiện thực với vấn đề tiếp nhận, tác động và giao tiếp thẩm mĩ” (Introng cuốn “Văn học và hiện thực” Nhà xuất bản KHXH/1990) của Huỳnh Vân;

“Hanx Rôbơc Daux (Hans Robert Jaus) người sáng lập trường phái Mỹ học tiếp nhậnCông-Xtăng (Konstant)” (Tạp chí Văn học số 6/1993), “Vai trò của kinh nghiệm thẩm

mỹ trong việc tiếp nhận tác phẩm văn chương” (Tạp chí Văn học số 6/1995), “Về mốiquan hệ giữa tác động của văn chương và sự tiếp nhận của độc giả” (Tạp chí Văn học

số 11/1998) của Nguyễn Thị Thanh Hương; “Lý thuyết tiếp nhận và phê bình văn học”(1990), “Đối thoại - hệ hình mới của phê bình văn học” (1995), “Tính mơ hồ, đa nghĩacủa văn học (1995), “Ngôn ngữ với việc lĩnh hội tác phẩm thơ” (1996) (In chung trong

tập “Lý luận và phê bình văn học”, NXB Hội nhà văn/1996) của Trần Đình Sử; “Tiếpnhận văn học” (NXB giáo dục/1997), “Mười trường phái lý luận phê bình phương Tâyđương đại” (NXB giáo dục/1999) của Phương Lựu, “Từ văn bản đến tác phẩm vănhọc” (NXB Khoa học xã hội/1998) của Trương Đăng Dung, “Lý luận văn học, vấn đề

và suy nghĩ” (NXB Giáo dục/1998) của Nguyễn Văn Hạnh và Huỳnh Như Phương

Thế kỷ XXI, với phong trào giới thiệu những lý thuyết phê bình cũng như cácphương pháp nghiên cứu văn học ở Việt Nam, lý thuyết tiếp nhận đã trở thành mộttrong những tâm điểm của nghiên cứu văn học Về dịch thuật: có một số bản dịch như:

“Trên đường đến với ngôn ngữ” của M Heidegger (Tạp chí Văn học nước ngoài, số1/1999), “Tác phẩm văn học” của R Ingarden (Tạp chí Văn học nước ngoài số3/2001), “Mỹ học tiếp nhận” của A Đranov (Tạp chí Văn học số 3/2001), “Lịch sửvăn học như là sự khiêu khích với đối với khoa học văn học” của H R Jauss (Tạp chíVăn học nước ngoài số 1/2002), chương “Người đọc” trong “Bản mệnh của lý thuyết”của A Compagnon (NXB Đại học Sư phạm/2006), “Tiến trình đọc: Một tiếp cận hiệntượng học” của Wolfrang Iser (Tạp chí Nghiên cứu văn học số 5/2017) Các ấn phẩmgiới thuyết về lý thuyết tiếp nhận như: “Các khái niệm và thuật ngữ của các trườngphái nghiên cứu văn học ở Tây Âu và Hoa Kỳ thế kỷ XX” của nhóm tác giả NgaI.P.Ilin và E.A.Tzurganova qua bản dịch của Đào Tuấn Ảnh, Trần Hồng Vân, LạiNguyên Ân Công trình nghiên cứu lý thuyết của các nhà nghiên cứu ở Việt Nam như:

“Lí luận phê bình văn học phương Tây thế kỷ XX” (NXB Văn học, Trung tâm văn hóangôn ngữ Đông Tây/2001); “Lý luận văn học” (tập 1) của Phương Lựu; “Đọc và tiếpnhận văn chương” của Nguyễn Thanh Hùng (NXB Giáo dục/2002); “Phương phápluận nghiên cứu văn học” (NXB Khoa học xã hội/ 2004) của Nguyễn Văn Dân; “Vấn

đề tầm đón đợi và xác định tính nghệ thuật trong Mỹ học tiếp nhận của Hans RobertJauss” (Nghiên cứu văn học số 3/2009),“Hans Robert Jauss: Lịch sử văn học là lịch sửtiếp nhận” (Nghiên cứu văn học số 3/2010), “Mối quan hệ biện chứng giữa sáng tác vàtiếp nhận văn học trong nhãn quan lý thuyết của Manfred Naumann” (Nghiên cứu văn

học số 3/2013) của Huỳnh Vân; chương “Người đọc và tiếp nhận văn học” in trong

“Lý luận văn học (nhập môn”) (NXB Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh/2010) củaHuỳnh Như Phương; “Tác phẩm văn học nhìn từ lý thuyết tiếp nhận” (NXB Khoa học

xã hội/ 2013) của Trương Đăng Dung; “Phương pháp luận giải mã văn bản văn học”(NXB Đại học Sư phạm/2014) của Phan Trọng Luận; “Văn chương và sự tiếp nhận”(NXB Văn học/2014) do Trần Thái Học chủ biên Vận dụng lý thuyết tiếp nhận có cáccông trình như: “Tầm đón đợi trong lịch sử tiếp nhận Thơ mới” của Mai Thị LiênGiang (Tạp chí Nghiên cứu văn học số 9/2007), “Phân tích tác động thẩm mỹ của văn

bản thơ Đèo Ba Dội từ góc độ Mỹ học tiếp nhận” của Hoàng Phong Tuấn (Tạp chíNghiên cứu văn học số 1/2013), “Thử “phúc thẩm” phiên tòa Thúy Kiều xét xử từ gócnhìn của Mỹ học tiếp nhận” của Nguyễn Khắc Sính (Hội thảo khoa học Văn chương

và sự tiếp nhận” Đại học Huế 2014); “Chủ nghĩa hiện sinh ở miền Nam Việt Nam1954-1975 (trên bình diện lý thuyết)” của Huỳnh Như Phương (In trong tập “Nhữngnguồn cảm hứng trong văn học, NXB Văn nghệ/ 2008), “Tiếp nhận Gogol ở Việt Namqua bản dịch Những linh hồn chết” của Đào Tuấn Ảnh (Tạp chí Nghiên cứu văn học

số 5/2009), “Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy Hử ở Trung Quốc đầu thế kỷ XX đến nay”của Đặng Thị Phương Thảo (Tạp chí Nghiên cứu văn học số 10/2014)… Công trìnhtiến sĩ như luận án “Lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều” của Phan Công Khanh (2001),

“Hemingway ở Việt Nam” của Bùi Thị Kim Hạnh (2001), “Vấn đề tiếp nhậnDostoievski tại Việt Nam” của Phạm Thị Phương (2002), “Sự tiếp nhận Edgar AllanPoe ở Việt Nam” của Hoàng Kim Oanh (2010), “Tiếp nhận M.Sôlôkhôp ở Việt Nam”của Tạ Hoàng Minh (2014)…

Từ lịch sử tiếp nhận lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam, có thể thấy những điểm cơbản như sau trong việc tiếp nhận lý thuyết

1 Quá trình tiếp nhận lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam phát triển với một bước đichậm, càng về sau càng diễn biến với tốc độ nhanh chóng Cùng với tốc độ là chấtlượng của các công trình nghiên cứu, càng về sau càng có khả năng chạm đến bản chấtcủa lý thuyết tiếp nhận văn học

2 Tiếp nhận lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam được triển khai trên nhiều phươngdiện: Giới thiệu các lý thuyết tiếp nhận cơ bản ở phương Tây, những mở rộng phươngdiện lý thuyết của các nhà nghiên cứu lý luận ở Việt Nam, dịch thuật các công trình lýluận của các nhà lập thuyết, vận dụng khái niệm lý thuyết tiếp nhận để nhìn nhận đánhgiá các hiện tượng cụ thể trong văn học Việt Nam cũng như nghiên cứu lịch sử tiếpnhận của các tác giả lớn trong văn học Việt Nam và thế giới

3 Hạn chế của việc nghiên cứu lý thuyết tiếp nhận ở Việt Nam là chưa có hệthống, chưa có sự tập trung Vì vậy yêu cầu đặt ra là cần phải có chiến lược để lýthuyết tiếp nhận ở Việt Nam trở thành một lĩnh vực nghiên cứu lý luận chủ đạo, sánhngang với những phương diện nghiên cứu khác

1.2 Nghiên cứu vấn đề tiếp nhận Franz Kafka ở Việt Nam

1.2.1 Tiếp nhận từ phía độc giả là nhà nghiên cứu, phê bình văn học

Nghiên cứu sáng tác của Kafka đã có một lịch sử lâu dài, tuy nhiên việc nghiêncứu sự tiếp nhận sáng tác của nhà văn ở Việt Nam thì chưa có một công trình nàochính thức đề cập Vấn đề chỉ xuất hiện rải rác ở một số công trình có quy mô tương

đối, vì vậy chỉ dừng lại ở những nhận xét sơ giản chứ chưa thành vấn đề có tính hệ thống Cómột số luận bàn trong các công trình sau: “Giới thiệu tác phẩm thời đại “Ý thức mớitrong văn nghệ và triết học” của Phạm Công Thiện” (Tạp chí Văn học số 48/1965) củaTrần Triệu Luật; “Nhận định văn học phương Tây hiện đại” (tài liệu lưu hành nội bộ

TP Hồ Chí Minh/1985) của Hoàng Nhân; “Nhìn lại tư tưởng văn nghệ thời Mỹ Ngụy”(NXB TP Hồ Chí Minh/1968) của Lê Đình Kỵ; “Tiếng vọng từ phương Tây” (Tạp chíVăn học số 3/1972) của Đỗ Đức Hiểu; “J.P Xác Trơ và chủ nghĩa hiện sinh trong

“Phê phán văn học hiện sinh chủ nghĩa của Đỗ Đức Hiểu” (Tạp chí Văn học số2/1981); “Nội dung khái niệm Chủ nghĩa hiện thực trong văn học” (Tạp chí Văn học

số 1/1987) của Nguyễn Văn Hạnh; “Thế giới nghệ thuật của Kafka” (Tạp chí Văn họcnước ngoài số 6/2003); “Nghiên cứu văn học so sánh trước yêu cầu đổi mới” (Tạp chíVăn học số 4/1988)

Có thể thấy việc nghiên cứu vấn đề tiếp nhận sáng tác của Kafka ở Việt Namchưa thực sự trở thành mối quan tâm của các nhà phê bình, nghiên cứu Những ý kiến

mà chúng tôi tập hợp được trong quá trình nghiên cứu của mình chỉ mới dừng lại ởnhững nhận xét có tính chất phê phán hoặc ngẫu nhiên khi đề cập đến sáng tác củaKafka Do vậy vấn đề đặt ra trong luận án của chúng tôi vẫn còn là một vấn đề mới mẻ

1.2.2 Tiếp nhận từ phía độc giả là nhà văn

Nghiên cứu về sự ảnh hưởng của Kafka trong văn học Việt Nam cho đến naychúng tôi chỉ thấy một công trình đề cập tới là công trình của Lê Thanh Nga trong luận

án tiến sĩ “Vấn đề chủ nghĩa hiện thực trong sáng tác của Franz Kafka” Nghiên cứuảnh hưởng của Kafka trong sáng tác của ba tác giả Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh vàTrương Đăng Dung, những tác giả chúng tôi lựa chọn nghiên cứu trong luận án, có thểtìm thấy trong những công trình nghiên cứu sau:

1.2.2.1 Phạm Thị Hoài

Bàn về sự tiếp nhận Kafka của Phạm Thị Hoài có các công trình sau: “Nghiêncứu văn học lý luận và ứng dụng” (NXB Giáo dục/1999), “Văn học phi lí” (NXB Vănhóa thông tin, Trung tâm văn hóa ngôn ngữ Đông Tây/2002) của Nguyễn Văn Dân;

“Đọc Phạm Thị Hoài” in trong “Thi pháp hiện đại” (NXB Hội nhà văn ViệtNam/2000) của Đỗ Đức Hiểu; “Lạ hóa trong văn xuôi đương đại” (Tạp chí Nghiêncứu văn học số 4/2012) của Nguyễn Thành; “Phạm Thị Hoài trên sinh lộ văn chươngmới” (Nguồn thuykhue.free.fr/stt1/pthoai02.html) của Thụy Khuê; “Văn chương trướchết là một cách ứng xử văn hóa – đọc “Man nương” của Phạm Thị Hoài” (Nguồnwww.gio-o.com/TranManhHaoManNuong.html) của Trần Mạnh Hảo

1.2.2.2 Tạ Duy Anh

Nghiên cứu về tiếp nhận Kafka ở Tạ Duy Anh có các công trình như sau:“Thếgiới nghệ thuật Tạ Duy Anh” (NXB Hội nhà văn/2007) của nhóm tác giả Nguyễn ThịHồng Giang, Vũ Lê Lan Hương và Võ Thị Thanh Hà; “Phi lí, hậu hiện đại và trò chơi(Trường hợp Tạ Duy Anh)” (NXB Hội nhà văn/2012) của Cao Tố Nga, Đoàn ThanhLiêm và Phạm Thị Bình; “Tạ Duy Anh, người đi tìm nhân vật” (nguồn http: //thuykhue free.fr/stt3/tdanh00.html) của Thụy Khuê.

1.2.2.3 Trương Đăng Dung

Bàn về việc tiếp nhận Kafka trong thơ Trương Đăng Dung có các công trìnhnhư sau: “Ngày Kafka trở lại” (Tạp chí Kiến thức ngày nay số 824/2013) của Lê TừHiển và Lê Minh Kha; “Thời gian và phận người trong thơ Trương Đăng Dung” (Introng “Những kỷ niệm tưởng tượng, tác phẩm và dư luận, NXB Văn học/2013) củaNguyễn Đăng Điệp; “Cảm thức lạc lõng trong tập thơ Những kỷ niệm tưởng tượng củaTrương Đăng Dung” (In trong “Những kỷ niệm tưởng tượng, tác phẩm và dư luận,NXB Văn học/2013) của Hoài Nam

Nhìn một cách tổng thể, các bài viết về sự tiếp nhận của Phạm Thị Hoài, TạDuy Anh và Trương Đăng Dung đối với sáng tác của Kafka chỉ dừng lại ở những pháthiện khái quát Những nhận định trên chính là những gợi ý quí báu cho chúng tôi khithực hiện luận án này

1.2.3 Dịch thuật và giảng dạy trong nhà trường

Đối với vấn đề dịch thuật và giảng dạy Kafka trong trường học, có thể khẳngđịnh chưa có một công trình nào đặt ra Vì vậy đối với chúng tôi nghiên cứu dịch thuậtKafka và sự vận động của sáng tác Kafka trong nhà trường thực sự là một mảnh đất bỏngỏ với nhiều thách thức

Chương 2

TIẾP NHẬN FRANZ KAFKA TRONG NGHIÊN CỨU, PHÊ BÌNH VĂN HỌC

Tiếp nhận sáng tác của Kafka ở Việt Nam được khởi xướng tại miền Nam từnhững năm 1957 trong những năm đất nước bị chia cắt bởi cuộc chiến tranh của Đếquốc Mỹ Công trình đầu tiên có đề cập tới sáng tác của Kafka là bài viết “Vài nét vềvăn chương nước Mỹ” của Văn Quỹ in trên tạp chí Bách Khoa số 1, năm 1957 Côngtrình đầu tiên nghiên cứu trực tiếp về Kafka là bài viết “Những nẻo đường mới trongrừng văn nghệ hiện đại” của Nguyễn Khắc Hoạch in trên tạp chí Đại học số 11 năm

1959 Từ lịch sử nghiên cứu Kafka, chúng tôi phân thành các giai đoạn như sau:

2.1 Giai đoạn trước 1975

2.1.1 Những tiền đề tiếp nhận Kafka trong lòng xã hội miền Nam và miền Bắc trước 1975

2.1.1.1 Những điều kiện chính trị - xã hội và sự tác động đến việc tiếp nhận

hay từ chối Kafka ở hai miền Nam – Bắc trước 1975

Chiến tranh và những bất ổn do mâu thuẫn nội bộ của chính quyền Sài Gòn lànhững yếu tố cơ bản tạo nên cảm thức về vấn đề thân phận trong đời sống người miềnNam Điều đó dẫn đến sự đồng điệu với những vấn đề đặt ra trong văn học phươngTây thế kỷ XX và là yếu tố đưa những nhà văn phương Tây hiện đại trong đó có Kafkađến với độc giả, nhất là độc giả trí thức miền Nam trước 1975

Sau hiệp định Genevè, miền Bắc đứng trước hai nhiệm vụ chính trị to lớn làkhôi phục, xây dựng kinh tế miền Bắc sau chiến tranh và chi viện cho miền Nam trongcuộc chiến vệ quốc vĩ đại Những nhiệm vụ chính trị cách mạng to lớn đó đòi hỏi miềnBắc phải dốc toàn bộ sinh lực Hoàn cảnh ấy hoàn toàn không phù hợp với những sángtác mà ở đó đặt ra vấn đề con người cá nhân với những nỗi lo âu về thân phận, nhữngcảm nhận cô đơn, xa lạ và những nỗi sợ bản thể của con người Có thể nói tình thếchính trị - xã hội hoàn toàn không phù hợp cho sự tiếp nhận sáng tác của Kafka ở miềnBắc thời kỳ này

2.1.1.2 Môi trường văn hóa - văn học hai miền Nam - Bắc và những ảnh hưởng trái chiều trong tiếp nhận Kafka

Đời sống văn hóa - văn học ở miền Nam trong thời kỳ trước 1975 đa dạng vàphong phú Sự đa dạng trước hết do sự du nhập của văn hóa phương Tây vào miềnNam đặc biệt là sự du nhập của các trào lưu triết học và phê bình văn học Hơn nữavăn hóa, văn học miền Nam thời kỳ này phát triển trên nhiều phương diện từ xuất bản,

báo chí cho đến dịch thuật và quan trọng hơn là do nhu cầu nội tại của nền văn họcmiền Nam trước 1975

Ngược lại, do sự chi phối của khuynh hướng chính trị hóa văn nghệ, quan niệmvăn chương, sự tác động của hệ thống lý luận Mác - Lê nin cũng như văn học Nga Xôviết nên việc sáng tác của Kafka hạn chế tiếp nhận ở miền Bắc trước 1975

2.1.2 Hình ảnh của Kafka qua lăng kính nghiên cứu - phê bình hai miền Nam - Bắc trước 1975 2.1.2.1 Tiếp nhận những vấn đề tư tưởng trong sáng tác của Kafka ở hai miền Nam - Bắc

Ở miền Nam, sáng tác của Kafka được tiếp nhận thông qua lăng kính của các lýthuyết phê bình phương Tây thế kỷ XX được tiếp thu, vận dụng ở miền Nam nhưPhân tâm học, thuyết Hiện sinh, hướng tiếp cận Thiên Chúa Giáo Từ mỗi hướng tiếpcận, các nội dung trong sáng tác của Kafka như vấn đề vô thức, mặc cảm Oedipe, vấn

đề thân phận con người, ý nghĩa tôn giáo qua những hình ảnh biểu tượng…trong sángtác của Kafka được soi chiếu

Ở miền Bắc, phê bình – nghiên cứu chủ yếu tập trung khai thác vấn đề thân phậncon người trong sáng tác của Kafka với thái độ phủ nhận triệt để

2.1.2.2 Tiếp nhận các vấn đề nghệ thuật ở hai miền Nam Bắc

Ở miền Nam xu hướng chung là đề cao những cách tân nghệ thuật của Kafkanhư sự nhận thức về hiện thực bản thể con người và sự thể hiện hiện thực thông quaviệc lạ hóa hiện thực hay làm biến dạng hiện thực bằng cách sử dụng các hình ảnh,hình tượng phi lí, “quái đản” hoặc các thủ pháp huyền thoại Đối với những các tânnghệ thuật, các nhà nghiên cứu miền Nam nhấn mạnh đến đến tính chất mở ngỏ vớicốt truyện “phi cốt truyện” mà hệ quả chính là tính đa thanh trong tác phẩm Kafka

Bên cạnh đó sáng tác của Kafka còn là những truyện “vắng bóng con người” với kiểu

nhân vật không tên hoặc kiểu nhân vật có tên viết tắt

Ở miền Bắc, chủ yếu tập trung vào vấn đề huyền thoại trong sáng tác củaKafka Thái độ chung của giới nghiên cứu là phủ nhận những phương diện huyền thoạitrong sáng tác của Kafka, coi đó là nguyên nhân của thế giới siêu hình, tiêu cực trongtác phẩm của ông

Ở trên là những phương hướng tiếp nhận Kafka ở hai miền Nam – Bắc trước

1975 Thông qua hệ thống các bài viết, các quan điểm tiếp nhận ở hai miền, có thểthấy có sự chênh lệch không chỉ về số lượng công trình mà còn khác biệt về hiệu quảtiếp nhận Một quan điểm tiếp nhận cởi mở, cùng với một môi trường tiếp nhận dânchủ sẽ đem đến cho tác phẩm của nhà văn trường tiếp nhận rộng mở

2.2 Giai đoạn sau 1975

2.2.1 Những điều kiện tác động đến sự tiếp nhận Kafka ở Việt Nam qua hai thời kỳ sau 1975 -1986 và sau 1986

2.2.1.1 Vấn đề chính trị - xã hội

Từ năm 1975, Việt Nam bước vào thời kỳ khắc phục hậu quả chiến tranh, thốngnhất đất nước về phương diện chính trị - xã hội nhằm tiến tới việc xây dựng đất nướctheo định hướng xã hội chủ nghĩa Mặc dù đã thống nhất nhưng ở biên giới Việt Nam -Trung Quốc vẫn còn những xung đột, chính xung đột này đã dẫn đến cuộc chiến tranhbiên giới 1979 Cuộc chiến tuy chỉ kéo dài một tháng nhưng sự khốc liệt của nó đã ảnhhưởng không nhỏ đến kinh tế - chính trị Việt Nam Những nhiệm vụ chính trị cáchmạng to lớn kể trên đòi hỏi dân tộc Việt Nam phải dốc toàn bộ sinh lực Cũng nhưtrong chiến tranh, con người Việt Nam trong thời kỳ này sống với những nhiệm vụ củangười công dân Vận mệnh của Tổ quốc, của dân tộc trở thành điều cơ bản và vì vậycon người cá nhân với những nhu cầu tự nhiên của nó phải nhường chỗ cho những yêucầu lớn lao của dân tộc Hoàn cảnh cũng hoàn toàn không phù hợp với những sáng táccủa Kafka

Bước sang thời kỳ đổi mới sau 1986, có thể thấy, việc nghiên cứu Kafka có bềrộng cũng như chiều sâu hơn so với thời kỳ trước 1975 Điều đó trước hết là bởikhoảng cách thời gian đã giúp người nghiên cứu có được sự thấu hiểu hơn đối với mộttác giả văn học mà ngay từ khi ra đời đã tạo nên sự tranh cãi Không chỉ vậy, chínhnhững thay đổi trong đời sống xã hội và văn hóa là yếu tố cơ bản tạo nên làn sóng

“phục hưng” sáng tác của Kafka Những yếu tố tác động đến sự tiếp nhận Kafka thời

kỳ này chính là sự tương đồng trong cảm nhận của Kafka về thế giới do hậu quả củađổi mới kinh tế mang lại Những cảm nhận về sự xa lạ, về sự bất an, về tình trạng thahóa của con người hay sự tồn tại bi kịch của nhân loại nói chung và ở Việt Nam nóiriêng chẳng khác mấy so với những cảm nhận phi lí mà Kafka gửi gắm trong tác phẩmcủa ông

2.2.1.2 Vấn đề văn hóa – văn học

Điều quan trọng hơn ảnh hưởng đến khuynh hướng tiếp nhận Kafka thời kỳ sau1975-1986 chính là sự tác động của vấn đề chính trị hóa văn học và sự ảnh hưởng sâusắc của lý luận Mác - xít trong phê bình văn học Có thể nói sự từ chối sáng tác củaKafka ở thời kỳ này cũng như thời kỳ miền Bắc trước1975 có cùng một nguyên nhân

là tâm lí tiếp nhận và “tầm đón nhận” của công chúng, các nhà nghiên cứu Chính tâm

lí tôn sùng văn học Nga, Nga xô viết và chủ nghĩa hiện thực phê phán, cũng như tưduy lí luận Mác xít đã tạo nên rào cản này

Sau đổi mới, văn hóa xã hội Việt Nam cũng có những thay đổi nhanh chóng Sựhội nhập văn hóa thế giới với việc hợp tác mở rộng trên lĩnh vực văn hóa - văn học;đổi mới trong sáng tạo nghệ thuật như thay đổi trong quan niệm về hiện thực và khảnăng phản ánh hiện thực trong văn học, thay đổi mô hình nghệ thuật…, cùng với sựtác động của lý luận và các phương pháp nghiên cứu văn học từ các nước phươngTây…; tiếp nhận Kafka thời kỳ này phong phú còn bởi đối tượng tiếp nhận Kafka: tầmvóc, uy tín của nhà văn, khoảng cách thời gian vừa đủ để chúng ta hiểu hơn về nhà văn

so với những giai đoạn trước

2.2.2 Những phương hướng tiếp nhận Kafka trong hai thời kỳ sau 1975-1986 và sau 1986

Sau 1975-1986, khuynh hướng chính trong tiếp nhận Kafka là quan tâm tớinhững đóng góp và hạn chế của Kafka đối với văn học Đóng góp chủ yếu là sự phảnánh chế độ quan liêu, vấn đề thân phận con người trong xã hội hiện đại Hạn chế chính

là ở tư tưởng yếm thế, bi quan và có màu sắc duy tâm của triết học phương Tây trongsáng tác của Kafka Đặc biệt là với phương thức huyền thoại hóa của Kafka, đối vớicác nhà nghiên cứu thời kỳ này, huyền thoại trong sáng tác của Kafka được xem là yếu

tố cơ bản tạo nên thế giới siêu hình trong sáng tác của ông

Sau năm 1986, tiếp nhận sáng tác của Kafka tại Việt Nam đa dạng và phongphú Về phương diện tư tưởng, các nhà nghiên cứu tập trung vào những vấn đề cụ thểnhư xác định vị trí, ý nghĩa sáng tác của Kafka trong văn học thế giới, lí giải nhữngvấn đề về thân phận con người như sự phi lí và sự tha hóa của con người hiện đại, sự

xa lạ, cô đơn của con người trong cuộc đời, cũng như những ám ảnh bởi nỗi sợ, sự bất

an thường trực của con người trong đời sống

Về phương diện nghệ thuật, vấn đề hiện thực và huyền thoại trong sáng tác củaKafka là một yếu tố được quan tâm nhiều nhất Đối với vấn đề hiện thực, các nhànghiên cứu nhấn mạnh đến quan niệm hiện thực của Kafka với những sáng tạo không

“giống như thật” cũng như hiện thực hình ảnh và khả năng đề xuất hiện thực của Kafka Về

phương thức huyền thoại, các nhà nghiên cứu có sự phân chia tỉ mỉ các phương thứchuyền thoại của Kafka như “lạ hóa’ thế giới hiện thực bằng cách lạ hóa không gian vàthời gian, ngôn ngữ hoặc tái tạo các motif trong các huyền thoại cổ như motif mêcung, biến dạng…

Đối với những sáng tạo của Kafka về nhân vật, các nhà nghiên cứu quan tâm tớitính trừu tượng, “tính chất đứt đoạn” của nhân vật hoặc các kiểu nhân vật nhân vật tạpchủng hoặc các biện pháp xây dựng nhân vật như “tẩy trắng”, “lạ hóa”…Đối vớiphương diện kết cấu, cốt truyện, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh đến hiện tượng truyện