Nghiên cứu tư tưởng của Lênin về chủ nghĩa tư bản Nhà nước, để từ đó có sự vận dụng sáng tạo và đề ra đường lối, chính sách, cũng như trong chỉ đạo thực hiện ở Việt Nam

Trong hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, lý luận về chủ nghĩa tư bản Nhà nước có ý nghĩa hết sức to lớn: Theo V.I.Lênin, đối với những nước có nền kinh tế kém phát triển như nước Nga (thời bấy giờ), khi nền kinh tế tiểu nông còn chiếm đại bộ phận, cơ sở vật chất kỹ thuật - nền tảng của chủ nghĩa xã hội - chưa có, trình độ phân công xã hội hoá sản xuất chưa cao - thì việc chuyển sang chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua một loạt những bước quá độ. Lênin nói rằng: "Trong một nước tiểu nông, trước hết các đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủ nghĩa tư bản Nhà nước, tiến lên chủ nghĩa xã hội", "phải lợi dụng chủ nghĩa tư bản (nhất là bằng cách hướng nó vào con đường chủ nghĩa tư bản Nhà nước) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, làm phương tiện, con đường, phương pháp, phương thức để tăng cường lực lượng sản xuất lên". Thực tế ngày nay, khi công cuộc đổi mới ở nước ta được triển khai ngày càng sâu rộng, khi những quan niệm về chủ nghĩa xã hội nói chung, về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nói riêng, đã được cuộc sống chứng minh ngày càng rõ nét hơn, chúng ta càng nhận thấy ý nghĩa thực tiễn và tầm quan trọng của chủ nghĩa tư bản Nhà nước đó chính là "trợ thủ" là "xúc tiến chủ nghĩa xã hội". Với điều kiện và khả năng của mình, khi thực hiện Bài viết này, em mong muốn là góp một phần nhỏ bé những hiểu biết của mình vào vấn đề rất lớn hiện nay là: "Nghiên cứu tư tưởng của Lênin về chủ nghĩa tư bản Nhà nước, để từ đó có sự vận dụng sáng tạo và đề ra đường lối, chính sách, cũng như trong chỉ đạo thực hiện ở Việt Nam". Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo PGS-PTS Mai Hữu Thực, người đã trực tiếp hướng dẫn em hoàn thành tốt Bài viết này

Lời nói đầu

Trong hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, lý luận về chủ nghĩa t bản Nhà nớc có ý nghĩa hết sức to lớn: Theo V.I.Lênin, đối với những nớc có nền kinh tế kém phát triển nh nớc Nga (thời bấy giờ), khi nền kinh tế tiểu nông còn chiếm đại bộ phận, cơ sở vật chất kỹ thuật - nền tảng của chủ nghĩa xã hội - cha có, trình độ phân công xã hội hoá sản xuất cha cao - thì việc chuyển sang chủ nghĩa xã hội tất yếu phải trải qua một loạt những bớc quá độ Lênin nói rằng: "Trong một nớc tiểu nông, tr-

ớc hết các đồng chí phải bắc những chiếc cầu nhỏ vững chắc, đi xuyên qua chủ nghĩa t bản Nhà nớc, tiến lên chủ nghĩa xã hội", "phải lợi dụng chủ nghĩa t bản (nhất là bằng cách hớng nó vào con đờng chủ nghĩa t bản Nhà nớc) làm mắt xích trung gian giữa nền tiểu sản xuất và chủ nghĩa xã hội, làm phơng tiện, con đờng, phơng pháp, phơng thức để tăng cờng lực lợng sản xuất lên".

Thực tế ngày nay, khi công cuộc đổi mới ở nớc ta đợc triển khai ngày càng sâu rộng, khi những quan niệm về chủ nghĩa xã hội nói chung, về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội nói riêng, đã đợc cuộc sống chứng minh ngày càng rõ nét hơn, chúng ta càng nhận thấy ý nghĩa thực tiễn và tầm quan trọng của chủ nghĩa t bản Nhà nớc đó chính là "trợ thủ" là "xúc tiến chủ nghĩa xã hội".

Với điều kiện và khả năng của mình, khi thực hiện Bài viết này, em mong muốn là góp một phần nhỏ bé những hiểu biết của mình vào vấn đề rất lớn hiện nay là: "Nghiên cứu t tởng của Lênin về chủ nghĩa t bản Nhà nớc, để từ đó có sự vận dụng sáng tạo và đề ra đờng lối, chính sách, cũng

nh trong chỉ đạo thực hiện ở Việt Nam".

Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo PGS-PTS Mai Hữu Thực,

ng-ời đã trực tiếp hớng dẫn em hoàn thành tốt Bài viết này.

nội dung

quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

I.1-/ Chính sách kinh tế mới và sự cần thiết sử dụng chủ nghĩa t bản Nhà nớc.

Khi Cách mạng tháng Mời vừa thành công thì chính quyền Xô Viết Ngaphải đơng đầu với cuộc nội chiến và cuộc can thiệp vũ trang của cả chủ nghĩa đếquốc thế giới Đứng trớc nguy cơ một mất, một còn chính quyền Xô Viết đã tìmmọi cách để tập trung mọi lực lợng nhằm đánh bại những lực lợng thù địch bêntrong và bên ngoài Chính sách "Cộng sản thời chiến" ra đời trong hoàn cảnh đó.Nhng theo Lê nin, chính sách này chỉ là biện pháp tạm thời, nó không phải vàkhông thể là một chính sách phù hợp với nhiệm vụ kinh tế của giai cấp vô sản.Thời đó Liên Xô đã mắc phải một sai lầm nghiêm trọng khi thực hiện chính sách

"Cộng sản thời chiến", làm cho nền kinh tế nớc Nga đã kiệt quệ lại càng kiệt quệhơn Sai lầm ở đây là đã kéo dài cái đợc coi là u điểm ra quá giới hạn cần thiếtcủa nó và vì thế nó trở thành khuyết điểm Nguyên nhân của sự kéo dài đó chính

là do quan niệm ấu trĩ về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội - do cha có kinhnghiệm thực tế của một nớc đầu tiên đã mở cuộc đột phá vĩ đại vào tơng lai,công lao to lớn của Lênin chính là đã nhận ra sự ấu trĩ đó và đã phát triển ngay lýluận của Mác khi cách mạng xã hội chủ nghĩa mới giành đợc thắng lợi chỉ trongmột thời gian rất ngắn Lênin đã nhận xét sai lầm ấy là "Chủ nghĩa cộng sản ở n-

ớc ta qua vội vàng, thẳng tuột, không đợc chuẩn bị"1 nghĩa là định chuyển thẳnglên chủ nghĩa xã hội không qua các thời kỳ mở đầu mà Lênin gọi là "để làm chonền kinh tế cũ thích ứng với nền kinh tế xã hội chủ nghĩa"2 Điều đặc biệt cần lu

ý là trong phát triển kinh tế "chúng ta tuyệt nhiên không nêu ra vấn đề: nền kinh

tế sẽ có quan hệ nh thế nào với thị trờng, với mậu dịch"3 Nhng đến mùa xuânnăm 1921 khi thấy rõ sự thất bại trong cái ý định dùng phơng pháp "xungphong" nghĩa là dùng con đờng ngắn nhất, nhanh nhất, trực tiếp nhất để thựchiện việc sản xuất và phân phối theo nguyên tắc xã hội chủ nghĩa Vấn đề đặt ra

là cần phải rút lui về những vị trí của chủ nghĩa t bản Nhà nớc, cần phải chuyển

"xung phong" sang "bao vây" Sự chuyển đổi ấy đợc đánh dấu bằng "chính sáchkinh tế mới" (NEP) (đợc đề ra vào tháng 3-1921 trong đại hội lần thứ X của

Đảng Cộng sản Bônsêvíc - Nga) Toàn bộ nội dung chính sách kinh tế mới có thể

đợc khái quát thành chính sách phát triển mạnh mẽ lực lợng sản xuất, cải thiệntình cảnh của công nhân và nông dân, sử dụng t bản t nhân và hớng nó vào con

đờng CNTBNN, ủng hộ toàn diện sáng kiến của địa phơng, đấu tranh chống chủnghĩa quan liêu và tác phong lề mề Đây chính là chính sách củng cố khối liênminh công nông - nguyên tắc cao nhất của chuyên chính vô sản trên cơ sở nhữngmối quan hệ mới, duy nhất, tức là những mối quan hệ thông qua các hoạt động

1 V.I.Lênin; toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva - 1978, tập 43, trang 445

2 V.I.Lênin, toàn tập, tiếng việt, NXB Tiến Bộ, Matxcơva - 1978, tập 43, trang 248

3 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 44 trang 248

kinh tế Lênin nói rõ thêm: "Việc trao đổi hàng hoá đợc coi là đòn xeo chủ yếucủa chính sách kinh tế mới, đợc đặt lên hàng đầu"4.

Vậy làm thế nào để thực hiện đợc chủ nghĩa xã hội ở một nớc mà tiểu nông

chiếm đại bộ phận dân c ? Theo Lênin thì phải có hai điều kiện: Điều kiện thứ nhất, sự ủng hộ kịp thời của cách mạng xã hội chủ nghĩa ở một số nớc tiên tiến.

Điều kiện thứ hai là sự thoả thuận giữa giai cấp vô sản đang thực hiện sự chuyên

chính của mình hoặc đang nắm chính quyền Nhà nớc với đại đa số nông dân Để

thoả mãn yêu cầu của nông dân bằng hai việc: Thứ nhất, phải có sự tự do trao

đổi nhất định, thứ hai phải kiếm ra hàng hoá và lơng thực Do đó, một trong

những t tởng cơ bản của NEP là thiết lập việc trao đổi hàng hoá (hay sản phẩm)một cách có hệ thống giữa công nghiệp và nông nghiệp giữa Nhà nớc với nôngdân T tởng này đã đợc thể hiện trong một loạt các chính sách Mũi đột phá đầutiên là nhằm vào quan hệ Nhà nớc với nông dân, vì nớc Nga lúc đó cần tăngthêm sản xuất và thu hoạc lúa mì, tăng thêm dự trữ, vận tải và nhiên liệu Biệnpháp đợc Nhà nớc vô sản áp dụng đối với nông dân là xoá bỏ chính sách trng thulơng thực thừa và thực thi chính sách thuế lơng thực Chính sách tự do trao đổi lànhằm kiếm ra hàng hoá căn cứ vào tâm lý ngời tiêu dùng Điều chủ yếu là phải

đem lại cho ngời tiểu nông một sự khuyến khích, kích thích, một sự thúc đẩytrong hoạt động kinh doanh của họ bằng một tổ chức kinh tế thích ứng với nềnkinh tế của trung nông, cụ thể là Nhà nớc chỉ thu ở nông dân một số thuế nhất

định và ấn định trớc số thuế đó - đó là một cách thực tế, khéo léo, khôn ngoan vàmềm dẻo Nhng từ chính sách tự do trao đổi trong nông dân và vì chính sách đó

mà xuất hiện hai vấn đề dẫn đến chủ nghĩa t bản Nhà nớc Bởi khi thực hiện tự

do trao đổi mua bán nghĩa là lùi lại chủ nghĩa t bản, Nhà nớc vô sản chỉ có thể

thừa nhận cho CNTB đợc phát triển trong một chừng mực nào đó và chỉ với điềukiện là thơng nghiệp t nhân và t bản t nhân phải phục tùng sự điều tiết của Nhànớc Mặt khác trong điều kiện một nớc nh Nga vừa bớc ra khỏi chiến tranh cơ sởvật chất kỹ thuật bị tàn phá nặng nề không có cơ sở để phát triển công nghiệp vàthủ công nghiệp theo Lênin nếu không có sự giúp đỡ của t bản "thì không thểgiải quyết đợc vấn đề Theo đó cần phải "du nhập" chủ nghĩa t bản từ bên ngoàibằng những hợp đồng buôn bán với các nớc t bản lớn, bằng chính sách tô nhợng.Tóm lại là bằng những hình thức khác nhau của CNTBNN

Đề xớng đó của Lênin đã làm chấn động t tởng của cả những đảng viêncộng sản và mọi tầng lớp nhân dân, nhiều ngời đã kêu lên: "đã tống cổ bọn t bảnnớc mình đi rồi, nay lại định rớc bọn t bản nớc ngoài về"5

4 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 400

5 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 24

Phải chăng, Lênin đã bán rẻ lợi ích quốc gia dân tộc, đã phản bội cáchmạng tháng Mời: Không! Lênin đã phê phán gay gắt quan điểm cực tả đó và ng-

ời chỉ ra rằng nghệ thuận chính trị không phải ở chỗ học thuộc lòng mấy chữ

"CNTB là xấu" và "CNXH là tốt", vấn đề là phải biết sử dụng phơng pháp cáchmạng đúng và phù hợp với từng thời kỳ cách mạng và xác định cho từng nhiệm

vụ xây dựng CNXH nh thế nào và làm thế nào để bảo đảm đợc thắng lợi cuốicùng là chế độ XHCN

Vậy chủ nghĩa t bản Nhà nớc là gì ?

ý nghĩa, vai trò và hiệu quả của việc áp dụng nó ra sao ?

I.2-/ Chủ nghĩa t bản Nhà nớc trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

I.2.1 Nhận thức về khái niệm chủ nghĩa t bản Nhà nớc

Cho đến nay, trong giới lý luận cũng nh các nhà hoạt động thực tiễn, kể cả

ở trong và ngoài nớc đang có nhiều cách hiểu khác nhau và có các hình thức vậndụng khác nhau đối với chủ nghĩa t bản Nhà nớc Ngay ở nớc ta cũng có nhiềucách giải thích chẳng hạn, trong các văn kiện của Đại hội VIII, Đảng ta khôngdùng khái niệm "chủ nghĩa t bản Nhà nớc" mà lại dùng khái niệm "kinh tế t bảnNhà nớc" (KTTBNN) Đây là hai khái niệm khác nhau hay là một ? Nếu khácnhau thì giữa chúng có mối quan hệ với nhau nh thế nào ? Thực tế là hiện nayhai khái niệm này thờng đợc coi là một và mọi ngời mặc nhiên thừa nhận Bởivậy, đã có không ít ý kiến cho rằng, không nên gọi là CNTBNN mà chỉ nên gọi

là KTTBNN Điều đó có mâu thuẫn gì với khái niệm chủ nghĩa t bản Nhà nớc

mà Lênin nêu ra không ?

Để trả lời câu hỏi đó, nhất thiết phải trở lại những luận điểm của Lênin vềchủ nghĩa t bản Nhà nớc, lấy đó làm xuất phát điểm cho việc nghiên cứu Vìkhông ai khác, chính Lênin là ngời đầu tiên đa ra khái niệm mới về chủ nghĩa tbản Nhà nớc dới chính quyền Xô Viết tức chủ nghĩa t bản Nhà nớc dới chế độcộng sản Điều này theo Lênin từ trớc tới nay không có một quyển sách nào nóitới cả Vì vậy, ngày nay chúng ta phải tự tìm ra lời giải

Trớc hết, Lênin giải thích: "Chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở trong một Nhà nớc

mà chính quyền thuộc về t bản và chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở trong một Nhà nớcvô sản đó là hai khái niệm khác nhau"6 Rõ ràng nó là thứ chủ nghĩa t bản đặcbiệt, khác với khái niệm thông thờng về chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở hai điểm:

Thứ nhất, ở tính chất giai cấp của Nhà nớc: "Chủ nghĩa t bản Nhà nớc của chúng

tôi khác về căn bản so với chủ nghĩa t bản Nhà nớc ở những nớc có chính phủ tsản, sự khác biệt chính là ở chỗ Nhà nớc của chúng tôi - không phải đại diện cho

6 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 44 trang 58

giai cấp t sản mà đại diện cho giai cấp vô sản"7 Thứ hai, sự khác biệt về tính

chất xã hội của chế độ sở hữu về t liệu sản xuất

ở đây, tuy Lênin dùng chung một danh từ "chủ nghĩa t bản Nhà nớc" nhng

đó là hai khái niệm khác nhau, thể hiện bản chất của hai chế độ xã hội khácnhau Trong điều kiện chuyên chính t sản, chủ nghĩa t bản Nhà nớc là hình thứcbiến dạng của sở hữu t bản chủ nghĩa, mặc dù đó là quyền sở hữu của Nhà nớc,nhng hình thức sở hữu này không làm thay đổi bản chất chế độ t bản chủ nghĩavì nó vẫn dựa trên cơ sở chế độ t hữu về t liệu sản xuất, còn bản thân Nhà nớcnằm trong tay các tập đoàn t bản độc quyền Nhà nớc xuất hiện trong lịch sử theo

sự vận động của quy luật tích tụ và tập trung t bản, biểu hiện của trình độ sảnxuất xã hội hoá trên thực tế cao độ, là hình thức mới của sở hữu t bản chủ nghĩa.Lênin còn gọi chủ nghĩa t bản Nhà nớc dới chế độ t bản là "chủ nghĩa t bảnthông thờng" còn chủ nghĩa t bản Nhà nớc dới chế độ cộng sản là "chủ nghĩa tbản Nhà nớc không thông thờng, thậm chí còn khác thờng nữa" Vậy, thế nào làchủ nghĩa t bản dới chế độ cộng sản ? Lênin luận giải rằng: "Hiện nay, thực hiệnchủ nghĩa t bản Nhà nớc có nghĩa là thực hiện chế độ kiểm kê và kiểm soát màtrớc đây giai cấp t bản đã thực hiện Chúng ta thấy nớc Đức là một kiểu mẫu vềchủ nghĩa t bản Nhà nớc"8 và rằng, "chủ nghĩa t bản Nhà nớc là cái gì có tínhchất tập trung, đợc tính toán, đợc kiểm soát và đợc xã hội hoá, thế mà chúng talại thiếu chính cái đó" Lênin còn cho rằng chủ nghĩa t bản Nhà nớc là một bớctiến liền kề với chủ nghĩa xã hội Để hớng những ngời sản xuất nhỏ nh các cơ sởkinh tế t bản t nhân vào con đờng xã hội chủ nghĩa thì cần thiết phải phát triểncác hình thức KTTBNN Để hiểu rõ hơn về chủ nghĩa t bản Nhà nớc ta cần phảinghiên cứu xem vai trò của nó là nh thế nào?

I.2.2 Vai trò của chủ nghĩa t bản Nhà nớc

Theo Lênin thì "Dới chính quyền Xô Viết, chủ nghĩa t bản Nhà nớc sẽ cóthể là 3/4 chủ nghĩa xã hội - bởi vì ngời nào tổ chức ra những xí nghiệp Nhà nớcthì ta có thể biến ngời đó thành trợ thủ của mình"9 Mặt khác từ sự phân tích điềukiện thực tế của nớc Nga Xô Viết, Lênin đi đến kết luận: thứ chủ nghĩa t bản đó

là "có lợi và cần thiết" là "điều đáng mong đợi" Lênin đã luận cứ nh thế nào vềcái "có lợi" này

Trớc hết, theo Lênin cần phải nhận thức rõ, thực hành chủ nghĩa t bản Nhànớc sẽ có lợi cho ai ? khi thực hiện tô nhợng, rõ ràng là nhà t bản thu đợc lợinhuận không phải thông thờng mà "bất thờng", "siêu ngạch" Nhà t bản đợc "lập

7 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 45 trang 344

8 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 36 trang 311

9 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 36 trang 313

lại", đợc "du nhập" không phải vì lợi ích củng cố chính quyền Xô Viết, mà vì lợiích của bản thân họ Chính Lênin còn dự kiến cả khả năng sự phân chia lợi ích

đó thoạt đầu có lợi nhiều cho các nhà t bản dới hình thức "trả giá" cho sự lạchậu, cho sự kém cỏi của mình Nhng không còn cách nào khác, điều cần thiết làcần phải học Phải học cách phân chia lợi ích theo quy luật ngự trị trong kinhdoanh, đó là phân chia theo sức mạnh kinh tế kỹ thuật Phải trả giá, phải có mộtvài hy sinh, vấn đề là không cần phải che giấu sự thật: phải nộp cống vật Nhng

đối với Nhà nớc vô sản thì sự dung nạp và du nhập chủ nghĩa t bản sẽ mang lạilợi ích cơ bản và lâu dài

Sự phát triển của chủ nghĩa t bản do Nhà nớc vô sản điều tiết và kiểm soát

có thể đẩy nhanh sự phát triển ngay tức khắc nền nông nghiệp Nhờ việc tăngnhanh lực lợng sản xuất trong nông nghiệp mà ổn định xã hội, thoát ra khỏikhủng hoảng, thoát ra khỏi tình cảnh giảm sút "tín nhiệm của nông dân đối vớichính quyền Xô Viết, khắc phục tình trạng trộm cắp của công nặng nề và nạn

đầu cơ nhỏ lan tràn Mặt khác nếu "du nhập" đợc chủ nghĩa t bản thì sẽ có thểcải thiện đợc nhanh chóng tình trạng sản xuất, đời sống của công nhân và nôngdân, nền đại công nghiệp Xô Viết sẽ đợc khôi phục Đó là cái lợi cơ bản, cấpthiết nhất của giai cấp vô sản khi mới giành đợc chính quyền

Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là công cụ để liên hợp nền sản xuất nhỏ lại, khắcphục tình trạng phân tán và đấu tranh chống tính tự phát tiểu t sản và t bản chủnghĩa Xét về trình độ phát triển, thì chủ nghĩa t bản nớc ngoài về kinh tế cao hơnrất nhiều so với nền kinh tế tiểu nông, nếu phát triển đợc chủ nghĩa t bản nớcngoài thì chính quyền Xô Viết sẽ tăng cờng đợc nền sản xuất, củng cố đợcnhững quan hệ kinh tế do Nhà nớc điều chỉnh Chủ nghĩa t bản Nhà nớc là mộtbớc tiến lớn, nhờ nó mà chiến thắng đợc tình trạng hỗn độn, tình trạng suy sụp

về kinh tế, hiện tợng lỏng lẻo, những tập quán, những thói quen, địa vị kinh tếcủa giai cấp ấy là cái quan trọng hơn hết Bởi vì việc để tình trạng vô chính phủcủa những kẻ tiểu t hữu tiếp tục tồn tại là mối nguy hại lớn nhất, đáng sợ nhất,

nó sẽ đa đất nớc đến chỗ diệt vong Chính vì thế mà chủ nghĩa t bản Nhà nớc sẽ

đa nớc Nga lên chủ nghĩa xã hội bằng con đờng chắc chắn nhất Nếu khôi phục

đợc tình trạng này thì “tất cả những con chủ bài đều nằm trong tay công nhân và

sẽ bảo đảm cho chủ nghĩa xã hội đợc củng cố”10

Chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn là công cụ để khắc phục đợc “kẻ thù chínhtrong nội bộ” đất nớc, kẻ thù của các biện pháp kinh tế của chính quyền Xô Viết:

đó là bọn đầu cơ, gian thơng, bọn phá hoại độc quyền của Nhà nớc

Chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn đợc xem là công cụ đấu tranh chống chủnghĩa quan liêu và những lệch lạc quan liêu chủ nghĩa Theo Lênin nhận xét thì

10 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 252

“Chúng ta làm việc rất tồi, dẫn chứng là bệnh quan liêu Chúng ta không nên sợthú nhận rằng ở đây chúng ta có thể và phải học tập nhiều nữa ở bọn t bản”11 ở

đây Việt Nam chúng ta cần phải xem xét và học tập Thông qua chủ nghĩa t bảnNhà nớc và chủ nghĩa t bản mà giai cấp công nhân có thể học tập đợc cách quản

lý một nền sản xuất lớn, tổ chức đợc một nền sản xuất lớn Khi ấy, giai cấp vôsản Nga, so với bất kỳ giai cấp vô sản ở các nớc phát triển nào khác là giai cấptiên tiến về chế độ chính trị của mình, về sức mạnh chính quyền công nông, nh-

ng lại lạc hậu hơn những nớc lạc hậu nhất ở Tây Âu về mặt tổ chức một chủnghĩa t bản Nhà nớc có quy củ, về trình độ văn hoá, về mức độ chuẩn bị cho việcthực hiện chủ nghĩa xã hội trong lĩnh vực sản xuất vật chất Chủ nghĩa t bản Nhànớc nếu thực hiện đợc, sẽ giúp cho chính quyền Xô Viết khắc phục dần đợc tìnhtrạng lạc hậu đó Chủ nghĩa t bản Nhà nớc thông qua sự “du nhập” của t bản từbên ngoài là hình thức du nhập tiến bộ kỹ thuật hiện đại qua đó mà hy vọng có

đợc trình độ trang bị cao của chủ nghĩa t bản

Chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn mang lại các lợi là thông qua sự phát triển màphục hồi đợc giai cấp công nhân Nếu chủ nghĩa t bản đợc lợi thế, thì sản xuấtcông nghiệp cũng sẽ tăng lên và giai cấp vô sản cũng theo đó mà lớn nhanh lên.Vậy với ý nghĩa của việc thực hiện chủ nghĩa t bản Nhà nớc nh vậy, màLênin nói rằng đó là “điều có lợi và cần thiết”, “đáng mong đợi” trong điều kiệncủa chính quyền Xô Viết Nhng khi nhấn mạnh vai trò của chủ nghĩa t bản Nhànớc thì ta cần đặc biệt chú trọng vai trò của Nhà nớc Có thể hiểu chủ nghĩa t bảnNhà nớc là sự can thiệp, sự chi phối, tác động của Nhà nớc xã hội chủ nghĩabằng chính sách kinh tế và sự kiểm kê, kiểm soát vào các cơ sở sản xuất kinhdoanh dựa trên chế độ sở hữu t nhân về t liệu sản xuất Nhà nớc hớng sự vận

động của các cơ sở kinh tế đó thông qua luật đầu t và luật pháp sở tại nhằm vừa

đạt đợc lợi ích kinh tế của nớc chủ nhà vừa thoả mãn lợi nhuận thích đáng

I.3-/ Các hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc

Khi giải thích vì sao dùng danh từ chủ nghĩa t bản Nhà nớc, Lênin đã nói

“điều mà tôi luôn luôn quan tâm tới là mục đích thực tiễn”12 Theo Lênin mục

đích thực tiễn ấy là tìm ra những hình thức cụ thể để thực hiện Lênin không tróibuộc chủ nghĩa t bản Nhà nớc chỉ vào một số hình thức đã tồn tại T tởng củaLênin là “ ở chỗ nào có những thành phần tự do buôn bán và những thành phần

t bản chủ nghĩa nói chung, thì ở đó có chủ nghĩa t bản Nhà nớc dới hình thức nàyhay hình thức khác, ở trình độ này hay trình độ nọ”13

Có thể kể ra những hình thức sau:

11 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 280

12 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 45 trang 426

13 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 268

I.3.1 Tô nh ợng:

Theo Lênin “Đó là một sự liên minh với chủ nghĩa t bản các nớc tiên tiến,phải hiểu thật rõ bản chất của các tô nhợng” Đó là một sự liên kết, một sự liênminh, một hợp đồng kinh tế với t bản tài chính tiên tiến ở các nớc tiên tiến, mộthợp đồng sẽ làm cho chúng ta tăng thêm đợc một số ít sản phẩm nhng đồng thờicũng làm tăng thêm sản phẩm cho phía ký kết với chúng ta hay “tô nhợng là hợp

đồng giữa Nhà nớc và một nhà t bản, ngời này cam kết tổ chức hoặc hoàn thiệnsản xuất (chẳng hạn nh đốn và chở gỗ, khai thác than, dầu lửa, khoáng sản ) trảcho Nhà nớc một phần sản phẩm sản xuất ra, và nhận một phần khác dới danhnghĩa là lãi” Mục đích của tô nhợng là trong sự liên minh giữa Nhà nớc xã hộichủ nghĩa và Nhà nớc t bản thì sự tô nhợng nhằm mục đích chống lại thế lực tphát t hữu Lênin vạch rõ “áp dụng một cách có chừng mực và thận trọng, chínhsách tô nhợng nhất định sẽ giúp chúng ta cải thiện đợc nhanh chóng (đến mộtmức độ nào đó không cao lắm) tình trạng sản xuất đời sống của công nhân vànông dân, dĩ nhiên là phải có một vài hy sinh, là thả cho t bản hàng chục triệupút sản phẩm vô cùng quý báu”14 Tô nhợng là một hình thức đơn giản rõ ràng,rành mạch và sáng tỏ, dễ chấp nhận tuy nhiên không phải là sự chấp nhận vô

điều kiện

Một số nguyên tắc của tô nhợng:

- Để thực hành chủ nghĩa t bản Nhà nớc (Tô nhợng) cần phải từ bỏ chủnghĩa ái quốc địa phơng của một số ngời cho rằng tự mình có thể làm lấy, khôngchấp nhận trở lại chịu ách nô dịch của chủ nghĩa t bản

- Ngời nhận tô nhợng phải có trách nhiệm cải thiện đời sống công nhântrong xí nghiệp tô nhợng sao cho đạt tới mức trung bình của nớc ngoài Cải thiện

đời sống của công nhân các xí nghiệp tô nhợng và ngoài tô nhợng đợc xem là

“cơ sở của chính sách tô nhợng''.Ngoài ra ngời nhận tô nhợng phải bán thêm chochính quyền Xô Viết (nếu có yêu cầu) từ 50 - 100% số lợng sản phẩm tiêu dùng

- Vấn đề trả lơng cho các công nhân ở xí nghiệp tô nhợng: trả bằng ngoại

tệ, bằng phiếu đặc biệt hay bằng tiền Xô Viết v.v

- Còn đối với những công dân Nga - chuyên gia có trình độ cao nếu các xínghiệp tô nhợng muốn mời thì phải đợc sự đồng ý của cơ quan chính quyềntrung ơng theo tinh thần không thể để các chuyên gia u tú nhất làm việc ở các xínghiệp tô nhợng

- Phải tôn trọng luật pháp của nớc Nga

- Phải nghiêm chỉnh tuân theo những quy tắc khoa học và kỹ thuật phù hợpvới pháp luật của nớc Nga và của nớc ngoài

14 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 269,270

Và nh vậy Ngời cho rằng mỗi hợp đồng tô nhợng sẽ là một loại chiến tranhmới, một cuộc chiến tranh kinh tế, một sự chuyển chiến tranh sang một lĩnh vựckhác.

I.3.2 Các hợp tác xã.

Căn cứ vào những thời điểm lịch sử, có thể nhận thấy rằng Lênin quan niệm

về các hợp tác xã đều là hình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc Tuy nhiên cầnphân biệt tổ chức kinh tế này trong những chế độ khác nhau Nghĩa là trong thực

tế tồn tại hai chế độ hợp tác xã: T bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Chế độ hợptác xã t bản chủ nghĩa trong lòng Xô Viết đợc coi là một hình thức chủ nghĩa tbản Nhà nớc Tồn tại dới chính quyền Xô Viết đây là một kiểu xí nghiệp thứ ba,tức là xí nghiệp hợp tác xã đặc trng của xí nghiệp này là sự kết hợp những xínghiệp t bản t nhân với những xí nghiệp kiểu xã hội chủ nghĩa chính cống Cònmột con đờng khác mà Lênin gọi là con đờng của chủ nghĩa t bản hợp tác xã.Nếu việc chuyển từ chế độ tô nhợng - tức chủ nghĩa t bản Nhà nớc lên chủ nghĩaxã hội thì cũng có nghĩa là chuyển từ một hình thức đại sản xuất này sang hìnhthức đại sản xuất khác Còn việc chuyển từ chế độ hợp tác xã của những ngời sảnxuất nhỏ lên chủ nghĩa xã hội là chuyển từ tiểu sản xuất sang nền đại sản xuất,nghĩa là phải qua bớc quá độ phức tạp hơn “hợp tác xã sản xuất cũng là một hìnhthức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc nhng ít đơn giản hơn có hình thù ít rõ rệt hơn,phức tạp hơn và vì thế trong thực tế nó đặt chính quyền Xô Viết tr ớc những khókhăn lớn hơn”15

ý nghĩa của chế độ hợp tác xã là ở chỗ không phải xoá bỏ ngời sản xuấtnhỏ với lợi ích t nhân của họ, mà là đặt lợi ích đó dới sự điều tiết của Nhà nớc vàphục tùng lợi ích chung

I.3.3 Đại lý th ơng nghiệp.

Là hình thức Nhà nớc xã hội chủ nghĩa lôi cuốn các nhà t bản thơng nghiệp,

họ bỏ vốn ra thuê lao động và tổ chức các cửa hàng để bán hàng hoá Nhà nớc tức thơng nghiệp xã hội chủ nghĩa giao cho, đồng thời bao gồm cả việc tổ chứcthu mua sản phẩm trên thị trờng tự do

-I.3.4 Cho t bản trong n ớc thuê xí nghiệp, vùng mỏ, vùng đất

Cho t bản trong nớc thuê xí nghiệp, vùng mỏ, vùng đất, để họ bỏ vốn tự tổchức sản xuất kinh doanh khai thác, trồng cây Hình thức này cũng gần giốngvới hình thức tô nhợng (tô nhợng “nội địa”) Hình thức còn này đợc coi là hìnhthức riêng biệt để phân biệt nó với hình thức tơng tự nhng đối tợng thuê chỉ là tbản trong nớc

15 V.I.Lênin, toàn tập, NXB Tiến bộ, Matxcơva, tập 43 trang 271

I.3.5 Công ty hợp doanh

Trong báo cáo tại Đại hội IV Quốc tế Cộng sản, Lênin đã nói về nhữngthành tựu đạt đợc do thực hành chế độ chủ nghĩa t bản Nhà nớc Khi nói về lĩnhvực thơng nghiệp, chính quyền Xô Viết đang cố gắng lập ra những công ty hợpdoanh và đã thành lập đợc theo thể thức tiền vốn là một phần của t bản t nhân,ngoài ra của t bản nớc ngoài và một phần là của chính quyền Xô Viết

I.4-/ Kết quả của việc thực hiện chủ nghĩa t bản Nhà nớc thời Lênin

Đến tháng 11/1922 (khoảng hơn một năm thực hành chế độ này), Lênin đãtrình bày khái quát những thành tựu của chính sách kinh tế mới nói chung, chủnghĩa t bản Nhà nớc nói riêng nh sau:

Trớc hết và chủ yếu là tình hình giai cấp nông dân Từ chỗ đói kém một bộphận rất lớn trong nông dân bất bình, đến chỗ trong vòng một năm, nông dânchẳng những thoát khỏi nạn đói mà còn nộp đợc thuế lơng thực hàng trăm triệupút, nông dân đã phần nào hài lòng với tình hình hiện tại của họ

Công nghiệp nhẹ đang có đà phát triển, đời sống của công nhân đợc cải thiện, tình hình bất mãn không còn nữa Công nghiệp nặng tuy còn khó khăn nh-

ng đã có sự thay đổi nhất định: Những khoản cho vay lớn không còn, vẫn cha cómột chính sách tô nhợng sinh lợi nào trong công nghiệp nặng Không còn hyvọng vay đợc gì ở các nớc giàu có vì các nớc đế quốc vẫn đang muốn bóp chếtNhà nớc xã hội chủ nghĩa non trẻ Tuy nhiên nhờ chính sách kinh tế mới mà đãthu đợc một số vốn lớn hơn 20 triệu rúp vàng Nhìn chung chính sách chủ nghĩa

t bản Nhà nớc đã góp phần làm sống động nền kinh tế nớc Nga: Nhờ tô nhợng

n-ớc ngoài góp phần phát triển sản xuất hàng hoá, mang lại hiệu quả do thiết bị sảnxuất hiện đại của nền sản xuất lớn t bản chủ nghĩa đã đợc đa vào quá trình sảnxuất Thông qua các hoạt động của các công ty hợp doanh những ngời cộng sảnNga còn có thể học đợc cách buôn bán, cách tổ chức nền sản xuất Hoạt độngcủa các xí nghiệp cho thuê, các xí nghiệp hỗn hợp đã góp phần giúp Nhà nớc XôViết duy trì hoạt động sản xuất và giải quyết việc làm cho ngời lao động Cáchình thức của chủ nghĩa t bản Nhà nớc còn giúp cho việc đẩy nhanh quá trìnhtrao đổi và lu thông hàng hoá, tiền tệ, phát triển mạnh nền sản xuất hàng hoá nhỏqua đó cải biến những ngời tiểu nông, nối liền quan hệ trao đổi công - nôngnghiệp, thành thị - nông thôn

Nhng so với mong muốn và mục tiêu ban đầu đã đặt ra thì kết quả thực hiệnchế độ này còn thấp Nguyên nhân quan trọng nhất là chủ nghĩa t bản đế quốcvẫn tìm cách bóp chết chính quyền Xô Viết Vì thế sự hợp tác và đầu t của nớcngoài vào Liên Xô không cao Và trong những năm 1923 - 1924, tỷ trọng củachủ nghĩa t bản Nhà nớc - với t cách là một thành phần kinh tế, trong tổng sảnphẩm của cả nớc chỉ chiếm có 1%

Tuy nhiên kết quả lớn nhất là đã hình thành một khái niệm mới và chủnghĩa t bản Nhà nớc đã thực sự là một phần đặc trng của chính sách kinh tế mới

Và nhờ chính sách kinh tế mới mà chính quyền Xô Viết đã giữ đợc vị trí vững

chắc trong nông nghiệp và công nghiệp và có khả năng tiến lên, nông dân hài lòngvới những gì họ đã có Đó là một thắng lợi lớn của chính quyền Xô Viết.