Quan hệ gia đình của người dao ở xã trịnh tường, huyện bát xát, tỉnh lào cai (tt)

Tính cấp thiết của đề tài Gia đình là một thiết chế xã hội, mang màu sắc dân tộc và đánh dấu tiến trình phát triển về dân tộc.Trong một quốc gia đa tộc người như Việt Nam, mỗi tộc người

1

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ TUYẾT MAI

QUAN HỆ GIA ĐÌNH CỦA NGƯỜI DAO

Ở XÃ TRỊNH TƯỜNG, HUYỆN BÁT XÁT, TỈNH LÀO CAI

Chuyên ngành: Dân tộc học

Mã số: 62.31.03.10

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ DÂN TỘC HỌC

HÀ NỘI, 2017

Công trình đ-ợc hoàn thành tại: Học viện Khoa học xó hội

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Song Hà

Phản biện 1: TS Lý Hà nh Sơn

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Duy Bớnh

Luận văn sẽ đ-ợc bảo vệ tr-ớc Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội 16 giờ 30 ngày 16 tháng 10 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Th- viện Học viện Khoa học xã hội

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Gia đình là một thiết chế xã hội, mang màu sắc dân tộc và đánh dấu tiến trình phát triển về dân tộc.Trong một quốc gia đa tộc người như Việt Nam, mỗi tộc người có những luật tục, phong tục, tập quán riêng, rất phong phú và đa dạng.Chính yếu tố văn hóa tộc người đã hình thành nên lối sống riêng và sự biểu hiện của các mối quan hệ trong gia đình cũng rất khác biệt

Người Dao là một trong các tộc người thiểu số ở Việt Nam với số dân là 751.067 người (2009), gồm nhiều nhóm khác nhau, phân bố cư trú chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc Trong quá trình phát triển của lịch sử tộc người đã hình thành một hệ thống các giá trị chuẩn mực trong cách ứng xử, các mối quan hệ tốt đẹp trong gia đình để tạo nên đặc trưng riêng của văn hóa tộc người nơi đây Các mối quan hệ trong gia đình lại thường bị chi phối bởi các yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa, phong tục, tập quán, môi trường sống

Nghiên cứu chuyên sâu về quan hệ gia đình của người Dao dước góc độ dân tộc học/nhân học còn là một khoảng trống Với những lý do

trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài “Quan hệ gia đình của người Dao ở

xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai” làm đề tài luận văn Thạc

sĩ ngành Dân tộc học của mình

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Gia đình là một chủ đề được các nhà nghiên cứu quan tâm chính vì vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu, các đề tài khoa học và các bài viết phản ánh nhiều chiều cạnh về các mối quan hệ trong gia đình như quan

hệ vợ chồng, quan hệ cha mẹ con cái và quan hệ giữa người cao tuổi và con cháu trong gia đình

Đối với người Dao, đã có nhiêu chuyên khảo nghiên cứu về người Dao nói chung và hôn nhân – gia đình của người Dao nói riêng nhưng chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu vào nghiên cứu các mối quan hệ trong gia đình người Dao một cách toàn diện và hệ thống Trong khi đó, trên thực tế các giá trị trong mối quan hệ gia đình của người Dao là những giá trị ít thay đổi và là thành tố quan trọng trong bảo tồn và gìn giữ các giá trị văn hóa tộc người Chính vì thế, nghiên cứu về quan hệ gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai là một nghiên cứu mới có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Luận văn làm rõ các mối quan hệ trong gia

đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai Đồng thời, nhận diện những giá trị văn hóa qua các mối quan hệ trong gia đình nhằm góp phần bảo tồn và phát huy những truyền thống văn hóa của gia đình người Dao ở xã Trịnh Tường Kết quả nghiên cứu cung cấp thêm những luận cứ khoa học góp phần thực hiện có hiệu quả công tác xây dựng gia đình văn hóa, tạo môi trường văn hóa lạnh mạnh làm đà cho sự phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương

Nhiệm vụ nghiên cứu: Luận văn nghiên cứu và phân tích các đặc

điểm trong các mối quan hệ gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai.Nghiên cứu và làm rõ những nhân tố làm biến đổi các mối quan hệ trong gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Đối tượng nghiên cứu: Các mối quan hệ gia đình của người Dao tại xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài nghiên cứu các mối quan hệ trong gia đình trong cái nhìn truyền thống và biến đổi của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai từĐổi mới (1986) đến nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp luận: Luận văn áp dụng tư tưởng Hồ Chí Minh

về gia đình và xây dựng gia đình Luận văn cũng dựa trên quan điểm của Đảng và Nhà nước về hôn nhân và gia đình, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tộc người trong phát triển

Về phương pháp nghiên cứu: Để thực hiện đề tài này, tác giả đã sử

dụng phương pháp điền dã dân tộc học, thu thập dữ liệu thứ cấp và phương pháp so sánh… để có những nhận định, đánh giá, luận điểm phù hợp với những kế quả đạt được

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận văn

Luận văn cung cấp tư liệu một cách có hệ thống về Quan hệ gia đình của trong truyền thống và hiện nay của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần quan trọng trong việc gìn giữ và phát huy các giá trị tốt đẹp trong mối quan hệ gia đình, phục vụ việc phát triển kinh tế xã hội, quản lý tốt các vấn đề xã hội và góp phần xây dựng nông thôn mới hiện nay ở vùng đồng bào người Dao nói chung

và xã Trịnh Tường nói riêng

7 Cơ cấu của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và khái quát địa bàn nghiên cứu

Chương 2: Quan hệ vợ - chồng trong gia đình của người Dao Chương 3: Mối quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình người Dao

niệm sau: “Gia đình là tập hợp những người chung sống với nhau bằng

quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống và quan hệ nuôi dưỡng, được thừa nhận bởi pháp luật hay luật tục, có trách nhiệm cùng nhau thực hiện các chức năng năng sinh học, kinh tế, văn hóa, xã hội, tín ngưỡng ”

Quan hệ gia đình: Trong gia đình có rất nhiều mối quan hệ, bao

gồm các mối quan hệ tình cảm, quan hệ hôn nhân (vợ - chồng), quan hệ huyết thống (bố mẹ - con cái, ông bà – các cháu), quan hệ nuôi dưỡng

và hoặc quan hệ giáo dục

Ứng xử trong trong quan hệ gia đình: là những hành vi của cá

nhân khi thực hiện các vai trò trong các mối quan hệ gia đình

Văn hóa ứng xử: là hệ thống tinh tuyển những nếp ứng xử, khuôn

mẫu ứng xử tỏng mối quan hệ ứng xử giữa con người và các đối tượng khác nhau, thể hiện qua ngôn ngữ hành vi, nếp sống tâm sinh lý…

Văn hóa gia đình: là hệ thống những giá trị, chuẩn mực đặc thù

điều tiết mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình và mối quan hệ giữa gia đình với xã hội, phản ánh bản chất của các hình thái gia đình đặc trưng cho các cộng đồng, tộc người, dân tộc và khu vực khác nhau được hình thành và phát triển qua lịch sử lâu dài

5

Truyền thống: là trình chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác

những yếu tố xã hội và văn hóa, những tư tưởng, chuẩn mực xã hội, phong tục, tập quán, nghi lễ… và được duy trì trong các tầng lớp xã hội

và gia cấp trong một thời gian dài

1.1.2 Cơ sở lý thuyết

Luận án đã áp dụng các lý thuyết “Lý thuyết cấu trúc – chức năng”, “lý thuyết giao lưu và tiếp biến văn hóa” để nghiên cứu về các mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình thông qua việc thực hiện các chức năng của gia đình, đồng thời lý giải sự biến đổi trong cách ứng xử giữa các thành viên trong gia đình dưới tác động của sự thay đổi về tự nhiên, xã hội, nhận thức của người Dao

1.2 Khái quát về địa bàn nghiên cứu

1.2.2 Khái quát về xã Trịnh Tường

Trịnh Tường là một xã vùng cao biên giới, nằm ở phía bắc của huyện Bát Xát Tổng diện tích của toàn xã là 79,76km2, trong đó có 9,06 km đường biên giới chạy dọc theo sông Hồng Tổng dân số của Xã Trịnh Tường là 6241 người (năm 2016), gồm có 8 dân tộc sinh sống tại

21 thôn trong xã

Cơ sở hạ tầng về văn hóa, giáo dục, y tế, đời sống nhân dân xã Trịnh Tường từng bước được cải thiện và nâng cao, trật tự an toàn xã hội được giữ vững Đến nay Trịnh Tường đã có 7/19 tiêu chí xây dưng

nông thôn mới được hoàn thành Tại xã Trịnh Tường, nhiều chương trình dự án tại Trịnh Tường đã và đang được triển khai đầu tư, tạo công

ăn việc làm và nâng cao thu nhập cho người lao động

1.3 Khái quát về người Dao

Người Dao ở Trịnh Tường là một bộ phận của người Dao ở Việt Nam.Người Dao nơi đây chủ yếu làm ruộng và nương rẫy, bên cạnh đó còn phát triển nông nghiệp thông qua việc trồng chuối, thảo quả đem lại hiệu quả kinh tế cao.Thiết chế xã hội bao gồm làng bản, gia đình và dòng họ.Gia đình của người Dao là gia đình phụ hệ, vai trò của người đàn ông trong gia đình, đặc biệt là người chủ gia đình, được đề cao và coi trọng

Người Dao ở Trịnh Tường tạo dựng được một đời sống văn hóa vật chất cũng như văn hóa tinh thần phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa tộc người, phản ánh cuộc sống lao động và sinh hoạt của tộc người Trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập đất nước, văn hóa của người Dao nơi đây cũng có những biến đổi nhất định

Tiểu kết chương 1

Người Dao ở xã Trịnh Tường tạo dựng được một đời sống văn hóa vật chất cũng như văn hóa tinh thần phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa tộc người, phản ánh cuộc sống lao động và sinh hoạt của tộc người được hiện qua nhiều phong tục, tập quán

Bằng việc vận dụng các lý thuyết và việc phân tích các khái niệm

có liên quan đến đề tài giúp tác giả lý giải các hiện tượng, các đặc điểm trong đời sống gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường, huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai

7

Chương 2 QUAN HỆ GIỮA VỢ VÀ CHỒNG NGƯỜI DAO

2.1 Quan hệ giữa vợ và chồng trong việc sinh con để duy trì nòi giống

2.1.1 Quyền quyết định số con

Trước khi Đảng và Nhà nước ta thực hiện công cuộc đổi mới Đổi mới (1986) đất nước, và công tác kế hoạch hóa gia đình, hầu hết các cặp vợ chồng người Dao ở Trịnh Tường kết hôn trong thời điểm này đều có từ 5- 6 Các cặp vợ chồng kết hôn Sau 1986, đặc biệt là những cặp vợ chồng kết hôn từ năm 2000 trở lại đây, phần lớn chỉ sinh từ 2- 3 con Để có thể thay đổi được quan niệm về số con như trên là bởi sự tác động của các yếu tố kinh tế, xã hội, y tế cũng như cuộc vận động thực hiện chính sách dân số, kế hoạch hóa gia đình theo Pháp lệnh Dân mà Đảng và Nhà nước đang thực hiện, nhờ đó mà nhận thức của các cặp vợ chồng trẻ người Dao đã có nhiều thay đổi trong việc quyết định số con Đặc biệt phải kể đến việc thay đổi nhận thức của nam giới trong việc thực hiện các biện pháp kế hoạch hóa gia đình Bên cạnh đó, dưới tác động của điều kiện kinh tế - xã hội, ngoài việc thực hiện giảm dân số để bớt gánh nặng về giáo dục, việc làm, chăm sóc y tế thì mong muống của các cặp vợ chồng có ít con hơn để có điều kiện cải thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống cho các thành viên trong gia đình

2.1.2 Quyết định về sinh con trai, con gái

Người Dao thích sinh được con trai hơn là con gái Bởi vì, con trai

có thể chăm sóc, phụng dưỡng bố mẹ khi về già còn con gái khi đã lấy chồng, trở thành ma nhà chồng thì phải có nghĩa vụ chăm sóc bố mẹ chồng.Tuy nhiên, không vì thế mà bố mẹ người Dao không yêu thương con gái

Qua khảo sát tại điểm nghiên cứu chúng tôi thấy rằng trước đây,

vợ chồng không sinh được con hoặc sinh con một bề thì vợ chồng sẽ bàn bạc nhau để nhận con nuôi từ cặp vợ chồng khác trong hoặc ngoài dòng họ Người chồng sẽ không vì việc này mà bỏ vợ hay cưới thêm người vợ khác Chính vì những quan niệm như vậy mà tục nhận con nuôi trở nên phổ biến ở cộng đồng người Dao xưa kia Cũng nhờ tập tục nhận con nuôi và lấy rể đời đã giúp cho người phụ nữ trong gia đình người Dao ít phải chịu sức ép về vấn đề sinh con từ gia đình chồng và

từ chính người chồng.Đó chính là một trong những nhân tố gắn kết các cặp vợ chồng người Dao với trong hơn trong cuộc sống

Tuy nhiên có một thực tế diễn ra hiện nay trong suy nghĩ của người Dao đó là, người đàn ông Dao không còn muốn ở rể hay làm con nuôi như trong truyền thống bởi họ không muốn từ bỏ họ đẻ của mình đồng thời việc sinh ít con hơn khiến việc cho và nhận con nuôi hay ở rể cũng trở nên khó khăn hơn rất nhiều Số ít khác, người vợ không thể sinh con hoặc sinh con không theo ý muốn thì vợ chồng và cả gia đình nhà chồng sẽ bàn bạc với nhau để cưới thêm một người vợ nữa cho người chồng

2.1.3 Giúp đỡ, chia sẻ vợ - chồng khi mang thai và sinh đẻ

Hầu hết các cặp vợ chồng sau khi kết hôn đều quyết định có con ngay Xã hội phát triển, thanh niên nam nữ có quyền chủ đọng hơn trong các mối quan hệ của mình, do đó nhiều đôi nam nữ đã có con với nhau trước khi tiến tới hôn nhân nếu trong vòng 3 – 5 năm mà chưa có con thì gia đình nhà chồng và vợ chồng cùng nhau bàn tính đến chuyện nhận hoặc mua con nuôi

Trong quá trình mang thai, người phụ nữ vẫn phải làm việc bình thường nhưng kiêng một số việc làm nặng nhọc có thể ảnh hưởng đến sức khỏe Việc chăm sóc phụ nữ mang thai và sau sinh phần lớn là do

9

tự người vợ đảm nhận và có sự hỗ trợ thêm của mẹ chồng, mẹ đẻ Tuy nhiên, dưới tác động của các yếu tố bên ngoài cũng như các chương trình, chính sách của Đảng và Nhà nước đã làm tăng sự tham gia của người chồng trong việc chăm sóc người vợ trước và sau sinh Người chồng đã chủ động đưa vợ đi siêu âm và khám thai tại các cơ sở y tế, chú ý hơn đến chế độ dinh dưỡng của vợ

2.2 Quan hệ giữa vợ và chồng trong chăm sóc và giáo dục con cái

2.2.1 Trong việc chăm sóc con cái

Trong quan niệm của mình người Dao cho rằng nghĩa vụ của người vợ là phải làm các công việc nội trợ, lo toan cho gia đình và chăm sóc con cái Bởi vậy, rất hiếm khi người phụ nữ nhận được sự giúp đỡ từ người chồng trong công việc đã được “phân công theo giới” Hiện nay, các cặp vợ chồng có xu hướng đồng thuận và giúp đỡ, hỗ trợ lẫn nhau trong việc chăm sóc và nuôi dạy con cái.Tuy nhiên, vai trò của người vợ vẫn được đánh giá cao hơn so với người chồng trong việc chăm sóc, giáo dục con cái Vai trò của người chồng thường mờ nhạt hơn của người vợ, chồng chỉ mang tính phụ giúp tạm thời khi người vợ không có nhà hoặc có quá nhiều việc phải làm trong cùng một lúc mà không có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng đối với các công việc như nấu cơm, chăm sóc con cái và làm các việc vặt trong gia đình

Khi con cái ôm đau, vợ chồng cùng nhau chăm sóc và tìm các chữa trị cho con cái Bên cạnh việc mời thầy cúng và sử dụng bài thuốc dân gian như trong truyền thống thì vợ chồng người Dao cùng nhau đưa đứa trẻ bị ốm tới cơ sở y tế như trạm y tế xã, hoặc đi bệnh viện cấp huyện, cấp trung ương… để khám chữa bệnh người Dao tại xã Trịnh Tường hiện nay cũng nhận thức được tầm quan trọng của việc tiêm phòng Vắc xin và uống vitamin trong việc nâng cao sức khỏe cho trẻ nên

mỗi khi có đợt tiêm phòng, vợ chồng chủ động phân công nhau đưa con đến các cơ sở y tế để tiêm phòng đủ 6 mũi cơ bản theo quy định

2.2.2 Trong việc dạy dỗ con cái

Việc giáo dục con cái được người Dao chú trọng ngay từ khi còn nhỏ Nuôi dưỡng và giáo dục được đan xen và hòa nhập vào nhau trong mỗi gia đình người Dao Trong những năm đầu đời của đứa trẻ, người

mẹ không chỉ là người lo cho con từng bữa ăn giấc ngủ mà còn là cầu nối giúp đứa trẻ tiếp xúc với thế giới bên ngoài Khi con cái lớn lên, thông qua các hoạt động sinh hoạt hàng ngày của gia đình cũng như những mối quan hệ, các sự việc diễn ra ở trong dòng họ và ở ngoài xã hội, vợ chồng cùng nhau chỉ dạy con cái nhân cách đạo đức làm người,

lễ nghĩa, phong tục truyền thống của gia đình, dòng họ, quan hệ hôn nhân và gia đình, tôn giáo tín ngưỡng và cả cách làm ăn, sinh hoạt Trong gia đình người Dao cũng có sự phân công nhất định giữa vợ

và chồng trong chăm sóc và giáo dục con cái Người chồng giáo dục con cái theo vai trò và nghĩa vụ đối với gia đình, dòng họ và có thể trở thành người chủ gia đình để gánh vác các công việc quan trọng trong gia đình Còn đối với con gái, người mẹ là người giảng dạy cách ứng

xử và những chuẩn mực cần có trong gia đình mình cũng như trong gia đình nhà chồng sau này

Trong xã hội người Dao hiện nay, bố mẹ đảm nhận vai trò giáo dục đạo đức, truyền thống gia đình và của cộng đồng, còn giáo dục kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp thường do nhà trường và xã hội đảm nhiệm

Tỷ lệ trẻ em người Dao ở xã Trịnh Tường phải nghỉ học sớm khá cao bởi vì nhiều lý do khác nhau như giao thông đi lại, chi phí học tập, vấn đề việc làm sau khi học song…Khi đó, hai vợ chồng sẽ phải cùng nhau bàn bạc một cách kỹ lưỡng để đưa ra quyết định cho con tiếp tục

11

đi học hay ở nhà phụ giúp bố mẹ Trong việc quyết định lựa chọn con trai hay con gái đi học, họ vẫn ưu tiên con trai hơn

2.3 Trong phân công lao động và phát triển kinh tế gia đình

cộng đồng

Những hoạt động trong gia đình của người Dao ở xã Trịnh Tường

có sự phân công theo giới một cách rõ rệt Người Dao cho rằng, phụ nữ

có thiên chức quan trọng là sinh con và chăm sóc, nuôi dạy con trưởng thành, và đảm nhiệm các công việc như làm nương, nấu nướng, thêu thùa, đan lát, chăm sóc người già/ người ốm Trong một số trường hợp đặc biệt như người vợ đi vắng hoặc bận đi làm thì người chồng sẽ thay

vợ thực hiện một số công việc nhất định như: nấu cơm, chăm sóc con cái, giặt quần áo…

Trong truyền thống việc thờ cúng tổ tiên thường do chủ gia đình hoặc con trai trưởng chủ trì Khi người chồng đi vắng hoặc gia đình chỉ

có con gái và con gái được quyền thừa kế thì phải nhờ anh em trong dòng họ đến cúng giúp Người phụ nữ không bao giờ được trực tiếp thờ cúng Nhưng hiện nay, một số phụ nữ đặc biệt là những người tham gia hoạt động sản xuất kinh doanh, do bị ảnh hưởng bởi một số quan niệm

về kinh doanh buôn bán cũng như ảnh hưởng của tộc người Kinh sống bên cạnh, do đó ngày rằm hay mùng một hàng tháng, một số phụ nữ vẫn đến chùa để cầu mong những điều tốt lành

Đối với các cặp vợ chồng kết hôn từ những năm 2000 trở về đây, vai trò của người vợ trong các công việc đối nội đối ngoại cũng như phát triển kinh tế gia đình đã được thể hiện một cách rõ ràng hơn Trong tất cả các lĩnh vực của hoạt động sản xuất nhằm tạo thu nhập, làm ra của cải vật chất trong gia đình người Dao đều có sự tham gia của

cả người vợ và người chồng, người vợ ngày càng tự chủ trong các hoạt