Vai trò kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay

Sự tồn tại của nhà nước bao giờ cũng có nguồn gốc từ nguyên nhân kinh tế. Bất kỳ một hoạt động nào của nhà nước cũng là thúc đẩy hoặc kìm hãm sự vận động của nền kinh tế

Lời nói đầu

Xây dựng chủ nghĩa xã hội là sự nghiệp vô cùng khó khăn vì kinh tế là cơ sởcủa xã hội Đất nớc ta trong quá trình đi lên chủ nghĩa xã hội phải xây dựng mộtnền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lợng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuấtphù hợp Lịch sử phát triển kinh tế loài ngời từ trớc đến nay đã trải qua rất nhiềuhình thái kinh tế xã hội, nổi bật và rõ nét đó là hình thái công xã nguyên thuỷ,chiếm hữu nô lệ, phong kiến, t bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Trong tất cả

các hình thái kinh tế đó cha có một hình thái kinh tế nào có một cơ chế quản lý,

điều hành kinh tế một cách phù hợp và hợp lý nhất từ việc phát triển kinh tế chỉdựa vào kinh tế thị trờng để giải quyết vấn đề cơ bản của nền kinh tế cho đếnviệc chỉ dựa vào tổ chức quản lý điều hành của Nhà nớc để phát triển kinh tế Đểgóp phần vào sự lựa chọn cơ chế tổ chức quản lý để phát triển kinh tế cho phù

hợp, đặc biệt là giai đoạn Việt Nam hiện nay đề tài: “Vai trò kinh tế của Nhà

n-ớc trong nền kinh tế thị trờng định hớng Xã hội chủ nghĩa ở nn-ớc ta hiện nay

” Đó là sự kết hợp hài hoà tơng hỗ lẫn nhau giữa “Bàn tay vô hình” và “Bàn tayhữu hình” Nói một cách khác đó là sự kết hợp giữa sự quản lý của Nhà nớc vàcơ chế thị trờng để thúc đẩy nền kinh tế tăng trởng và phát triển ở mức cao nhất,

đồng thời hạn chế và khắc phục đợc những hạn chế và hậu quả xã hội một cách

có hiệu quả nhất

Nền kinh tế nớc ta đang ở vào giai đoạn đặc biệt của sự phát triển, đó là bớcngoặt trong quá trình chuyển từ nền kinh tế quan liêu bao cấp sang nền kinh tếthị trờng có sự quản lý của Nhà nớc Nh chúng ta đã biết, trong thời đại ngày naykhông có nền kinh tế thị trờng thuần tuý ở bất cứ nớc nào trên thế giới, không cómột nền kinh tế nào chịu sự điều tiết của cơ chế thị trờng mà không có sự quản

lý của Nhà nớc ở những mức độ và phạm vi khác nhau Bởi vì bên cạnh nhữngmặt tích cực của kinh tế thị trờng nh: năng suất lao động tăng nhanh công nghệsản xuất không ngừng đợc cải tiến, hàng hoá sản xuất ra nhiều, thu nhập quốcdân tăng thì cơ chế thị trờng cũng nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực cần giải quyếtnh: lạm phát, thất nghiệp, khủng hoảng, tệ nạn xã hội Do vậy Nhà nớc phải canthiệp vào kinh tế để đảm bảo cho sự phát triển kinh tế có hiệu quả, công bằng ổn

định Đặc biệt nền kinh tế nớc ta đang phát triển theo định hớng xã hội chủ nghĩacàng không thể thiếu sự quản lý của Nhà nớc Trong báo cáo của ban chấp hànhTrung ơng khoá VI do Tổng Bí th Nguyễn Văn Linh trình bày tại Đại hội VII cóviết: “ Để phát huy to lớn tiềm năng kinh tế nhiều thành phần phải tiếp tục xoá

bỏ cơ chế tập trung, quan liêu, bao cấp, chuyển sang nền kinh tế thị trờng có sự1

quản lý của Nhà nớc bằng pháp luật, kế hoạch, chính sách và các công cụkhác.Vai trò của Nhà nớc rất quan trọng trong việc tạo lập các cân đối vĩ mô,

điều tiết thị trờng, ngăn ngừa và xử lý những đột biến xấu, tạo môi trờng bình ờng cho sản xuất kinh doanh, đảm bảo sự thống nhất giữa tăng trởng kinh tế vớicông bằng xã hội ”

Sau một thời gian học tập, tìm tòi và nghiên cứu môn kinh tế chính trị, em

đã thu lợm đợc những kiến thức nhất định Trong bài viết này, em xin trình bàynhững vấn đề sau:

_ Tính tất yếu khách quan của vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nớc

_ Mục tiêu và các chức năng quản lý kinh tế của Nhà nớc

_ Các công cụ và biện pháp đổi mới tăng cờng vai trò quản lý kinh tế củaNhà nớc ta hiện nay

_ Quá trình phát triển kinh tế ở Việt Nam

2

nội dung

Sự ra đời và tồn tại của Nhà nớc bao giờ cũng có nguồn gốc từ nguyên nhânkinh tế Bất kỳ một hoạt động nào của Nhà nớc cũng là thúc đẩy hoặc kìm hãm

sự vận động của nền kinh tế

I_ Tính tất yếu khách quan của vai trò quản lý vĩ mô của Nhà nớc.

1.1_ Sự hình thành và phát triển vai trò kinh tế của Nhà n ớc

Nhà nớc là công cụ của giai cấp thống trị đợc sử dụng để duy trì trật tự xãhội cho phù hợp với lợi ích của nó Chức năng ban đầu của Nhà nớc là quản lýhành chính bao gồm các lĩnh vực chủ yếu nh :

Chức năng đối ngoại: quản lý lãnh thổ, thiết lập quan hệ bàn giao với cácnớc láng giềng

Chức năng đối nội: quản lý trật tự xã hội, sắp xếp mối quan hệ giữa cáccá nhân, các giai cấp, các tầng lớp, các cộng đồng dân tộc sao cho phù hợp với ýchí của giai cấp đã sản sinh ra nó

Để thực hiện hai chức năng này, các Nhà nớc đều phải có những cơ sở kinh

tế nhất định Trong lịch sử phát triển các Nhà nớc đã có các phơng pháp khácnhau để nắm giữ kinh tế nhằm phục vụ các chức năng kinh tế của mình

Lịch sử đã chứng minh chức năng kinh tế của Nhà nớc đợc phôi thai ngay

từ buổi ban đầu khi Nhà nớc mới chỉ vừa xuất hiện Sau đó mới đợc nhận thức vàứng dụng vào thực tiễn quản lý kinh tế xã hội Trong mỗi giai đoạn lịch sử khácnhau thì vai trò kinh tế của Nhà nớc cũng biểu hiện ở mức độ khác nhau

Trong thời đại chiếm hữu nô lệ, Nhà nớc chủ nô là kiểu Nhà nớc đầu tiêntrong lịch sử đã trực tiếp dùng quyền lực của mình can thiệp vào việc phân phốicủa cải đợc sản xuất ra Trong giai đoạn này, của cải đợc sản xuất ra bởi nhữngngời nô lệ dới sự chỉ huy, điều khiển quá trình sản xuất của giai cấp chủ nô, nh-

ng khối lợng của cải ấy không đợc phân phối mà bị giai cấp chủ nô chiếm đoạtbằng các thủ đoạn bạo lực Các thủ đoạn bạo lực phi kinh tế ở đây đợc sử dụng

để làm công cụ chiếm đoạt cỡng bức kinh tế

3

Trong thời đại phong kiến, ngoài việc can thiệp vào việc phân phối củacải, Nhà nớc phong kiến còn đứng ra tập hợp lực lợng nhân dân xây dựng kết cấuhạ tầng cho sản xuất nông nghiệp, khuyến khích di dân đi mở mang các vùng đấtmới, đề ra các chính sách ruộng đất thích hợp với từng thời kỳ nhằm phát triểnkinh tế Nhìn chung các hoạt động này diễn ra một cách tự phát Trong sự khácbiệt với các Nhà nớc phong kiến phơng Tây, chức năng quản lý kinh tế đợc cácNhà nớc phong kiến phơng Đông nhận thức sớm hơn ở Trung Quốc, Mạnh Tử

đã nói trong học thuyết của mình là: Chính sách kinh tế Nhà nớc phong kiếnphải hớng vào làm giàu cho dân Dân giàu thì nớc mới mạnh T tởng kinh tế nàyrất tơng đồng với t tởng kinh tế của Adam Smith, mặc dù hai nhà t tởng sống ởhai thời kỳ cách nhau hàng nghìn năm Họ đều cho rằng về bản chất, lợi ích cánhân thống nhất với lợi ích toàn xã hội, mọi ngời trong khi làm giàu cho mình thìcũng đồng thời làm giàu cho xã hội, từ đó đặt lên vai trò Nhà nớc phải điều hoà,sắp xếp các quan hệ lợi ích sao cho sự xung đột lợi ích cá nhân không làm thủtiêu lợi ích xã hội mà ngợc lại phải thúc đẩy lợi ích xã hội ở Việt Nam t tởngNhà nớc can thiệp vào nền kinh tế cũng đợc hình thành rất sớm nh: triều đại nhà

Lý kiểm soát tất cả các thái ấp, bảo vệ chế độ sở hữu Nhà nớc về ruộng đất, Nhà

Hồ ban hành chính sách hạn điền, hạn nô, Nhà Lê ban hành chế độ quân điền

Trong thời đại hình thành và phát triển của chủ nghĩa t bản (từ thế kỷ XV),dới sự hỗ trợ của công cụ bạo lực Nhà nớc t bản non trẻ đã thực hiện phơng thứctích luỹ nguyên thuỷ để giúp cho giai cấp t sản cần có sự hỗ trợ của Nhà nớc.Chính vì vậy vai trò kinh tế của Nhà nớc t sản ngày càng đợc nâng cao

Trớc hết Nhà nớc t bản đã thực hiện một chính sách tiền tệ hết sức nghiêmngặt, họ tìm mọi cách tích luỹ tiền tệ, không cho tiền chạy ra nớc ngoài Nhà nớccủa các nớc t bản trong giai đoạn này đã đề ra luật buộc các thơng nhân nớcngoài không đợc mang tiền ra khỏi nớc họ Nhà nớc còn qui định những nơikhác đợc phép buôn bán để dễ dàng cho việc kiểm tra, kiểm soát

Trong chính sách ngoại thơng họ dùng hàng rào thuế quan bảo hộ, đánhthuế nhập khẩu cao và thuế nhập khẩu các hàng sản xuất ở trong nớc thấp Nhờcác chính sách đó các nớc t bản đã tích luỹ đợc một lợng của cải và tiền tệ đáng

kể Vì vậy đầu thế kỷ 18, giai cấp t sản tập trung phát triển mạnh lĩnh vực sảnxuất Nhờ áp dụng các kỹ thuật và công nghệ mới, nền sản xuất ở các n ớc t bảnphát triển rất nhanh, các nhà t bản đua nhau phát triển các ngành nghề mới và

mở rộng qui mô sản xuất Tự do cạnh tranh đã trở thành đòi hỏi cấp thiết trong

4

đời sống kinh tế của các nơc này Từ hỏi đó tất yếu nảy sinh cơ chế thị trờng_kinh tế thị trờng là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá.

Từ sau năm 1917, với sự ra đời của liên bang Cộng hoà xã hội chủ nghĩaXô viết và sau năm 1945 là sự ra đời hệ thống XHCN thế giới, trong nền kinh tếthế giới còn có nền kinh tế chỉ huy vận động theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung.Trong cơ chế này, Nhà nớc là ngời quản lý trực tiếp mọi hoạt động sản xuất kinhdoanh trong nền kinh tế bằng kế hoạch và thông qua một loạt các chỉ tiêu pháplệnh và chỉ tiêu gián tiếp Trong một thời gian dài, kiểu quản lý này đã làm sơcứng nền kinh tế, do đó các nớc theo cơ chế kế hoạch hoá tập trung nh Liên Xô

và các nớc XHCN đã phải chuyển sang cơ chế thị trờng và đã đổi mới cách thứcquản lý của Nhà nớc

Đầu thập kỷ 90, sự sụp đổ của Liên Xô cũ và Đông Âu lại lần nữa gópphần chứng minh cho hớng đi sai lệch khỏi quỹ đạo kinh tế thị trờng Việc đềcao quá vai trò Nhà nớc đã khiến cho nền kinh tế bớc đi khập khiễng, thiếu năng

động và hiệu quả Điều đó cho thấy vai trò kinh tế của Nhà nớc là không thể phủnhận song sẽ rất sai lầm khi tuyệt đối hoá nó

Chính vì vậy sự can thiệp của Nhà nớc vào nền kinh tế thị trờng luôn luôn

là vấn đề đợc quan tâm và gây tranh cãi giữa các nhà kinh tế học, từ đó xuất hiệnnhững quan điểm không giống nhau về vai trò kinh tế của Nhà nớc Theo một sốnhà kinh tế học thì để đảm bảo cho nền kinh tế phát triển có tính kế hoạch cân

đối, Nhà nớc phải đóng vai trò trung kiện kinh tế, can thiệp sâu sắc và rộng rãivào kinh tế quốc dân ở tầm vĩ mô và vi mô

Theo chủ nghĩa Mác: “Không thể cải biên kinh tế xã hội nếu thiếu vai tròkinh tế của Nhà nớc, sự ra đời vai trò kinh tế của Nhà nớc đã thúc đẩy các điềukiện kinh tế xã hội phát triển và hoàn thiện” Các Mác coi quyền lực của Nhà n -

ớc nh “vai trò bà đỡ cho xã hội cũ thai nghén xã hội mới” Lê Nin chỉ rõ Nhà

n-ớc XHCN có vai trò kinh tế đặc biệt, không còn là bộ máy ăn bám đứng trên quátrình sản xuất mà nó phải chuyển sang tổ chức thực hiện chức năng quản lý nềnkinh tế quốc dân

Theo quan điểm của Paul Samuelson: “Cơ chế thị trờng định giá cả và sảnlợng trong nhiều lĩnh vực, trong khi đó Chính phủ điều tiết thị trờng bằng các ch-

ơng trình thuế, chi tiêu và luật lệ” Các nền kinh tế hiện đại chỉ có thể phát triển

đợc khi sử dụng cơ chế hỗn hợp để điều khiển nền kinh tế Cơ chế đòi hỏi Nhà

n-5

ớc phải can thiệp vào nền kinh tế theo quy luật của thị trờng mà Nhà nớc cầnphải can thiệp vào các quá trình của nó, định hớng nó đến mục tiêu mong muốn,nhng sự can thiệp của Nhà nớc chỉ thành công khi bản thân Nhà nớc cũng phảituân theo những quy luật của thị trờng.

Theo Jonh Mefnand Keynes: Nguyên nhân đa đến khủng hoảng kinh tế vàthất nghiệp là do Nhà nớc không can thiệp vào kinh tế hoặc là có can thiệp nhngchính sách kinh tế lại lạc hậu, bảo thủ Để ngăn chặn những khủng hoảng kinh tế

và thất nghiệp thì Nhà nớc phải can thiệp vào các quá trình kinh tế thông quaviệc sử dụng các công cụ tiền tệ tài chính

Có thể nói rằng, những nhà kinh tế học đều có những quan điểm khônggiống nhau về vai trò kinh tế của Nhà nớc Nhng họ đều có chung quan điểm làvai trò của Nhà nớc là quản lý vĩ mô nền kinh tế, điều tiết nền kinh tế để khắcphục những nhợc điểm của nền kinh tế quốc dân, tạo môi trờng thuận lợi cho nềnkinh tế phát triển

1.2_Cơ chế thị tr ờng và nền kinh tế thị tr ờng có sự quản lý của Nhà n ớc

Quá trình phát triển sản xuất của xã hội loài ngời từ trớc tới nay đã trảiqua những thời kỳ sau:

_ Nền kinh tế tự cung tự cấp

_ Nền kinh tế hàng hoá

_ Nền kinh tế thị trờng

Thị trờng gắn liền với quá trình sản xuất và lu thông hàng hoá Nó ra đời

và phát triển cùng với sự ra đời và phát triển của sản xuất và lu thông hàng hoá

“Thị trờng là trung tâm của toàn bộ quá trình tái sản xuất hàng hoá Những vấn

đề cơ bản của nền sản xuất xã hội là sản xuất mặt hàng gì, số lợng bao nhiêu vàbằng phơng pháp nào đều phải thông qua thị trờng Vì vậy thị trờng đóng vai tròhoạt động và phơng án sản xuất, kinh doanh có hiệu quả ”

Cơ chế thị trờng là cơ chế tự điều chỉnh nền kinh tế hàng hoá dới sự tác

động khách quan của các quy luật kinh tế vốn có Cơ chế thị trờng chính là mộthình thức tổ chức kinh tế, trong đó những ngời tiêu dùng và các nhà kinh doanhtác động lẫn nhau qua thị trờng để giải quyết những vấn đề trung tâm của sản

Kinh tế thị trờng là nền kinh tế vận động theo các quy luật của thị trờng,trong đó quy luật giá trị đóng vai trò chi phối và đợc biểu hiện bằng quan hệcung cầu trên thị trờng Nền kinh tế thị trờng là giai đoạn phát triển cao của nềnkinh tế hàng hoá, nó nằm trong tiến trình phát triển lịch sử khách quan về kinh tếcủa xã hội loài ngời Do vậy, nền kinh tế thị trờng cũng có những u thế và khuyếttật của nó.

a_ Những u thế của nền kinh tế thị trờng thể hiện:

Thứ nhất, thúc đẩy sản xuất và gắn sản xuất với tiêu thụ_thực hiện mụctiêu của sản xuất Do đó, ngời ta tìm mọi cách rút ngắn chu kỳ sản xuất, thựchiện tái sản xuất mở rộng, áp dụng nhanh chóng sản xuất_khoa học_công nghệ

và quay nhanh tiền vốn, đạt tới lợi nhuận tối đa

Thứ hai, thúc đẩy và đòi hỏi các nhà sản xuất năng động thích nghi vớicác điều kiện biến động của thị trờng Thay đổi mẫu mã sản xuất, tìm mặt hàngmới và thị trờng tiêu thụ, mở rộng quan hệ trong kinh doanh, phá thế độc quyền

và khép kín trong một đơn vị kinh doanh, tìm cách đạt tới lợi nhuận tối đa

Thứ ba, thúc đẩy sự tiến bộ khoa học_công nghệ đa nhanh vào sản xuất,kích thích tăng năng suất lao động, nâng cao trình độ xã hội hoá sản xuất vànâng cao chất lợng sản phẩm, hạ giá thành, đáp ứng yêu cầu nhiều mặt củakhách hàng và thị trờng

Thứ t, thúc đẩy quá trình tăng trởng dồi dào sản phẩm hàng hoá, dịch vụ,thúc đẩy và kích thích sản xuất hàng hoá phát triển, đề cao trách nhiệm của nhàkinh doanh với khách hàng, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội

Thứ năm, đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung sản xuất Tích tụ và tậptrung sản xuất là hai con đờng để mở rộng quy mô sản xuất Một mặt, các đơn vịchủ thể sản xuất kinh doanh làm ăn giỏi, có hiệu quả cao cho phép tích tụ, mởrộng qui mô sản xuất Mặt khác, do quá trình cạnh tranh làm cho sản xuất đợctập trung vào các đơn vị kinh tế thực sự đứng đợc trên thị trờng, làm ăn có hiệuquả cao, đồng thời loại bỏ những đơn vị làm ăn kém hiệu quả Chính quá trìnhcạnh tranh kinh tế là động lực thúc đẩy tích tụ và tập trung sản xuất

b_ Những khuyết tật của nền kinh tế thị trờng thể hiện:

7

Thứ nhất nền kinh tế thị trờng mang tính tự phát, tìm kiếm lợi nhuận bằngbất kỳ giá nào, không đi đúng hớng của kế hoạch Nhà nớc, mục tiêu về pháttriển kinh tế vĩ mô của nền kinh tế Tính tự phát của thị trờng còn dẫn đến tậptrung hoá cao độ, sinh ra độc quyền, thủ tiêu cạnh tranh, làm giảm hiệu quảchung và tính tự điều chỉnh của nền kinh tế.

Thứ hai, xã hội phát sinh tiêu cực, tệ nạn gắn liền với hiện trạng kinh tế sasút, gây rối loạn xã hội Nhà kinh doanh thờng tìm mọi thủ đoạn, mánh khoé làmhàng giả, buôn lậu, trốn thuế, lừa đảo không từ một thủ đoạn nào, dù là dơ bẩnnhất để thu lợi nhuận tối đa

Thứ ba, vì lợi ích và lợi nhuận riêng biệt, dẫn đến sự sử dụng bừa bãi, tànphá tài nguyên và huỷ diệt môi trờng sinh thái

1.3_ Tính tất yếu khách quan của vai trò quản lý vĩ mô của Nhà n ớc

Công cuộc đổi mới do Đảng khởi xớng và lãnh đạo trên đất nớc ta hiệnnay đang diễn ra với bối cảnh trong nớc và thế giới có nhiều biến động ViệtNam đã bớc vào thời kỳ mới với quan hệ quốc tế cởi mở, đa phơng và đa dạng

Vai trò quản lý của Nhà nớc bắt nguồn từ sự cần thiết phải phối hợp hoạt

động lao động chung và do tính chất xã hội hoá của sản xuất quy định Lực lợngsản xuất càng phát triển, trình độ xã hội hoá sản xuất càng cao thì phạm vi thựchiện vai trò này càng rộng và mức độ đòi hỏi của nó càng chặt chẽ và nghiêmngặt Nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trờng là b-

ớc phát triển tất yếu của kinh tế tự cung tự cấp Trong thời kỳ quá độ, nền kinh tế

có nội dung rất phong phú, bao gồm những trình độ và khuynh hớng phát triểnkhác nhau trong một kết cấu gồm nhiều thành phần kinh tế khác nhau, nhiều chủthể kinh tế khác nhau, vừa mang tính kinh tế cổ truyền, vừa chứa đựng nhữngyếu tố của nền kinh tế hiện đại, phát triển theo định hớng XHCN với vai trò chủ

đạo của kinh tế quốc doanh Đó là thời kỳ phải giải quyết hai mâu thuẫn chính:Thứ nhất là mâu thuẫn giữa nền kinh tế chậm phát triển với yêu cầu phải pháttriển nền kinh tế hiện đại bằng quá trình đẩy nhanh phát triển nền kinh tế hànghoá, kinh tế thị trờng Thứ hai là mâu thuẫn giữa những yếu tố nhanh nhạy củakinh tế hàng hoá nhiều thành phần với những yếu tố tự giác của quản lý vĩ mô,

định hớng phát triển đi lên chủ nghĩa xã hội

Với t cách là cơ quan đại diện cho lợi ích của nhân dân và là chủ đại diện

sở hữu toàn dân, Nhà nớc quản lý nền kinh tế đó, thực hiện chế độ dân chủ trong8

mọi khâu, mọi mặt của quá trình tái sản xuất Tuỳ theo trình độ phát triển củalực lợng sản xuất, mức độ đạt đợc của sự xã hội hoá trong mỗi nớc, mỗi thời kỳ

mà giữa chúng có quan hệ tỷ lệ nhất định làm cho nền kinh tế phát triển thăngbằng ổn định, khai thác, tận dụng có hiệu quả các nguồn lực bên trong cũng nhbên ngoài Sự phát triển không ngừng của lực lợng sản xuất, sự tác động thờngxuyên của các điều kiện tự nhiên, xã hội, chính trị làm cho các quan hệ tỷ lệ đóluôn biến động Khi các quan hệ kinh tế quốc tế đợc hình thành và phát triển thìcác quan hệ kinh tế trong và ngoài nớc có thể di chuyển phù hợp hay không?Quy mô và có cấu kinh tế có thể dịch chuyển theo hớng tiến bộ, tối u hay lạchậu? Nh vậy có thể nói vận mệnh của nền kinh tế quốc gia không chỉ phụ thuộcvào các quan hệ bên trong mà còn phụ thuộc vào các quan hệ bên ngoài, vào thịtrờng khu vực, thị trờng quốc tế Tình hình đó đặt nên vai Nhà nớc, dân tộcnhiệm vụ không chỉ là ngời bảo vệ trật tự xã hội và an ninh quốc gia mà còn làngời hiểu biết quy luật vận động và phát triển của nền sản xuất xã hội, có khảnăng sử dụng các đòn bẩy kinh tế, thể chế hoá các chủ trơng, chính sách kinh tếthành hệ thống các luật lệ, các quy chế đồng bộ để trực tiếp tác động, khống chế,

điều tiết các hoạt động đối ngoại, định hớng sự phát triển của các ngành, cácvùng, các lĩnh vực, các thành phần kinh tế để đảm bảo yêu cầu thăng bằng, cân

đối trong sự phát triển do chính các quy luật khách quan của đời sống kinh tế, xãhội quy định

Từ đó ta có thể khẳng định rằng: tính tất yếu khách quan của vai trò quản

lý vĩ mô của Nhà nớc Việt Nam là do u khuyết điểm của cơ chế thị trờng và thựctrạng của nền kinh tế Việt Nam Ngoài ra còn do yêu cầu thăng bằng cân đốitrong sự phát triển của kinh tế mà đòi hỏi phải có vai trò quản lý vĩ mô của Nhànớc Trong diễn văn khai mạc Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII do đồngchí Lê Đức Anh, Uỷ viên Bộ chính trị ban chấp hành Trung ơng khoá VII, đọcngày 28/6/1996 có đoạn: “Xây dựng nền kinh tế hành hoá nhiều thành phần vậnhành theo cơ chế thị trờng phải đi đôi với tăng cờng vai trò quản lý của Nhà nớctheo định hớng XHCN”

Từ những phân tích trên, có thể thấy rằng trong điều kiện kinh tế thị trờngnớc ta còn ở giai đoạn thấp, hệ thống pháp luật cha hoàn hảo, những u thế chathể hiện rõ nét, những khuyết tật có cơ hội nảy sinh thì vai trò quản lý vĩ mô củaNhà nớc là rất cần thiết và là một tất yếu khách quan

1.4_ Vai trò kinh tế của Nhà n ớc trong nền kinh tế thị tr ờng.

9

Vai trò của Nhà nớc trong nền kinh tế thị trờng là cần thiết và không thểthiếu đợc vì nó dẫn dắt thị trờng phát triển theo hớng tích cực và khắc phục, sửachữa những gì mà cơ chế thị trờng cha đạt đợc cũng nh những hậu quả mà nógây ra để phát triển nền kinh tế một cách tốt nhất Nh vậy vai trò kinh tế của Nhànớc trong nền kinh tế thị trờng đợc thể hiện ở những điểm sau:

a_ Nhà nớc đóng vai trò định hớng cho sự phát triển nền kinh tế.

Trong nền kinh tế của chúng ta hiện nay, các doanh nghiệp đợc quyền tựlựa chọn phơng án sản xuất kinh doanh Nhà nớc không can thiệp vào quyết địnhcủa họ về việc sản xuất cái gì? Bằng cách nào? Tiêu thụ ở đâu? Trong khi lựachọn các phơng án của sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp lấy lợi nhuận củamình làm thớc đo hiệu quả, đồng thời làm mục tiêu định hớng cho hành vi của

họ Hiện nay rất nhiều các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác nhauhoạt động cạnh tranh với nhau Sự hoạt động của quy luật cạnh tranh vừa thúc

đẩy sản xuất phát triển, vừa có thể dẫn đến sự khai thác bừa bãi các nguồn lực,huỷ hoại môi trờng

Khác với các doanh nghiệp, vai trò quản lý kinh tế của Nhà nớc là ở chỗNhà nớc không theo đuổi mục tiêu lợi nhuận nh một doanh nghiệp cá biệt màtheo đuổi mục tiêu chung của dân tộc là làm cho dân giàu, nớc mạnh, nền kinh tếtăng trởng một cách ổn định, vững chắc trong điều kiện công bằng xã hội và hiệuquả kinh tế của toàn bộ nền kinh tế quốc dân

Thực chất của việc định hớng sự phát triển của nền kinh tế là thống nhất cáclợi ích khác nhau, quy tụ các lợi ích khác nhau về cùng một lợi ích để sao chotrong khi mỗi ngời theo đuổi lợi ích cá nhân của mình cũng đồng thời góp phầnvào việc theo đuổi lợi ích dân tộc Chính vì vậy để có thể hoàn thành chức năng

định hớng nền kinh tế Chính phủ phải tạo ra đợc công cụ định hớng để quy tụhành động của các doanh nghiệp và ngời tiêu dùng cá biệt theo chiều hớng vận

động của nền kinh tế và Nhà nớc ta đã có hai định hớng cho sự phát triển củanền kinh tế, đó là:

_ Chiến lợc phát triển kinh tế xã hội dài hạn

_ Kế hoạch hoá định hớng

b_ Tạo môi trờng thuận lợi cho nền sản xuất hàng hoá nhiều thành phần

Mỗi cơ chế kinh tế chỉ có thể hoạt động khi có môi trờng với những điềukiện kinh tế xã hội cần và đủ Thực tiễn lịch sử cho thấy rằng: con đờng lịch sử

tự nhiên của các nớc có nền kinh tế thị trờng phát triển rất lâu dài Kể từ khi nềnkinh tế thị trờng truyền thống bộc lộ ra các khuyết tật của nó đến khi Chính phủcác nớc này tự nhận thức đợc vai trò điều khiển quản lý kinh tế của mình phảimất hàng trăm năm Ngày nay khi kinh nghiệm lịch sử của các nớc này đã trởthành lý luận, các nớc đi sau có thể rút ngắn chặng đờng phát triển của mìnhbằng cách: chủ động sử dụng kiến trúc thợng tầng và quyền lực Nhà nớc để tạo

ra môi trờng kinh doanh thuận lợi cho các doanh nghiệp yên tâm đầu t mở rộngphát triển sản xuất để hoàn thành vai trò đó Nhà nớc ta đã phải thực hiện nhữngcông việc sau:

_ Tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình tự do hoá giá cả, thơng mại hoánền kinh tế

_ Bảo đảm các quyền của ngời chủ sở hữu về t liệu sản xuất

_ Đa dạng hoá chế độ sở hữu về t liệu sản xuất

_ Xây dựng hệ thống pháp luật của nền kinh tế thị trờng

tế và quyền lực chính trị Tình trạng bất bình đẳng khi vợt quá khuôn khổ chophép sẽ dẫn đến sự phản ứng của dân c trong lĩnh vực chính trị, xã hội, mâuthuẫn gắt gay về lợi ích giữa các giai cấp có thể dẫn đến sự đe doạ ổn định chế

độ Chính vì vậy để ổn định về mặt chính trị tạo ra môi trờng xã hội lành mạnhcho các doanh nghiệp làm ăn, Nhà nớc phải hoàn thành các phân phối và phânphối lại thu nhập của các tầng lớp dân c sao cho thoả mãn yêu cầu công bằng,hiệu quả Mặt khác trong nền kinh tế thị trờng sự khác nhau về sở hữu của cải, vềnăng lực sở trờng,về trình độ tay nghề và sự may mắn dẫn đến sự khác nhau là lẽ

đơng nhiên Do vậy, Nhà nớc phải biết lựa chọn phơng án phân phối lại nh thếnàođó cho các hoạt động kinh tế có hiệu quả trong sự bình đẳng cho phép.11

d_ Can thiệp vào các quá trình kinh tế mỗi khi có chấn động

Định hớng và tạo môi trờng phân phối thu nhập là những công việc cầnthiết thể hiện vai trò của Nhà nớc trong một chiến lợc dài hạn Trong quá trìnhthực hiện các chiến lợc đó, dới ảnh hởng của cơ chế cung cầu giá cả trong thị tr-ờng nội địa, đồng thời dới ảnh hởng của quan hệ kinh tế quốc tế, việc hiện thựchoá mục tiêu định hớng của các chơng trình dài hạn bị những “cú sốc” làmchệch hớng là điều không tránh khỏi Trong trờng hợp đó Nhà nớc cần phải sửdụng những công cụ nh lãi suất, thuế, quỹ dự trữ quốc gia và chi tiêu ngân sách

để là giảm những chấn động do cú sốc gây nên, đa nền kinh tế đi theo định hớng

e_Quản lý tài sản quốc gia, phân bổ các nguồn lực một cách hợp lý.

Trong nền kinh tế thị trờng ở nớc ta Nhà nớc cùng một lúc phải hoàn thànhhai nhiệm vụ lớn trong lĩnh vực kinh tế

Thứ nhất, Nhà nớc điều khiển sự vận động của nền kinh tế bằng cách hoạch

định các chiến lợc phát triển kinh tế xã hội dài hạn và ngắn hạn, quyết định cácphơng án phân phối và phân phối lại thu nhập quốc dân sao cho bình đẳng, côngbằng, hiệu quả, tạo môi trờng thuận lợi, hớng dẫn các doanh nghiệp làm ăn, canthiệp vào nền kinh tế mỗi khi có “cú sốc” để làm giảm các chấn động trên con đ-ờng đi đến mục tiêu

Thứ hai, cùng với chức năng điều khiển nền kinh tế, Nhà nớc còn phải đóngvai trò ngời quản lý tài sản quốc gia Về mặt đối ngoại, Nhà nớc còn có tráchnhiệm bảo vệ các nguồn lực, ngăn chặn mọi âm mu từ bên ngoài đến các vùng

đặc quyền đặc lợi trong lòng đất, vùng trời và vùng biển Về mặt đối nội, Nhà n

-ớc là ngời chủ sở hữu các nguồn lực này và phân bố sử dụng sao cho hợp lý Mặtkhác, Nhà nớc còn là chủ sở hữu của khu vực doanh nghiệp Nhà nớc Với t cách

là chủ sở hữu của doanh nghiệp Nhà nớc, Nhà nớc quản lý trực tiếp và đóng vaitrò độc quyền ở các thị trờng quan trọng, quyết định sự tồn tại của đế chế Với tcách là ngời chủ quản lý đất nớc, Nhà nớc là ngời trọng tài, là chủ thể của quátrình phân công lại vai trò giữa các thành phần kinh tế sao cho lợi ích riêng củacác thành phần kinh tế không làm triệt tiêu lợi ích chung của toàn xã hội

g_ Nhà nớc sử dụng quyền lực kinh tế chính trị của mình để tiếp tục quá trình

tự do giá cả, thơng mại hoá nền kinh tế với những nội dung cơ bản.

12

Xoá bỏ tình trạng độc quyền, xây dựng các đạo luật chống độc quyền bằngcách tạo điều kiện cạnh tranh lành mạnh giữa các doanh nghiệp, tạo ra các điềukiện, các tiền đề kinh tế, pháp lý cho sự hoạt động của các thị trờng cần thiết nhthị trờng vốn, thị trờng chứng khoán, thị trờng lao động

h_ Nhà nớc đảm nhận vai trò thiết lập, duy trì quyền sở hữu các quyền lực

kinh tế theo hớng xác định số chủ sở hữu đích thực của công nhân, của các

doanh nghiệp tập thể, t nhân và Nhà nớc, cụ thể là:

Giao quyền sử dụng ruộng đất lâu dài cho nông dân với các quyền cụ thể

nh thừa kế, thế chấp, cho thuê

Cho thuê hoặc đấu thầu tài sản sản xuất

Cho nớc ngoài thuê đất và các tài sản phục vụ sản xuất kinh doanh

II_ Mục tiêu và các chức năng quản lý kinh tế của Nhà nớc

Phát triển kinh tế xã hội theo con đờng củng cố độc lập dân tộc và xâydựng CNXH ở nớc ta là qúa trình thực hiện dân giàu, nớc mạnh, tiến lên hiện đạitrong một xã hội nhân dân làm chủ, nhân ái, có văn hoá, có kỷ cơng, xoá bỏ ápbức, bất công, tạo điều kiện cho mọi ngời có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc

2.1_ Các mục tiêu:

a_ Mục tiêu phân bố nguồn lực có hiệu quả.

Muốn phân bố sử dụng có hiệu quả nguồn lực Nhà nớc phải dựa vào công

cụ kế hoạch để hoạch định sự phát triển nền kinh tế Thông qua công cụ này,Nhà nớc có thể nắm đợc những yếu tố ảnh hởng đến mức cung và mức cầu, trạngthái nền kinh tế các vùng trong cả nớc để từ đó phân bổ nguồn lực Nhà nớc: vốn,lao động cho phù hợp với từng vùng và có hiệu quả nhất để từ đó nâng cao sảnlợng thực tế tơng ứng với mức sản lợng tiềm năng, tạo điều kiện tốt cho nền kinh

tế tăng trởng và ổn định Nhờ công cụ này mà Chính phủ khẳng định đợc ý đồcủa mình trong nhiều lĩnh vực:xây dựng công trình công cộng, yhíc đẩy sự pháttriển khoa học kỹ thuật và giảm bớt những rủi ro đối với thành phần kinh tế,

đảm bảo các hoạt động kinh tế chung để từ đó thực hiện đợc mục tiêu ngày càngtốt

13