Hoàn thiện hệ thống tổ chức và hoạt động chi trả các chế độ bảo hiểm xã hội ở Việt Nam

Như v6y, mTc dù ñã có nheng công trình nghiên cu có liên quan ñ=n hoMt ñSng BHXH ™ Vi0t Nam trong nheng năm qua và ñ[nh hưUng phát triKn BHXH ™ nưUc ta trong thPi gian tUi.. Bi0n pháp cô

TRƯ*NG ð I H+C KINH T QU C DÂN

L*I CAM ðOAN

Tôi xin cam ñoan ñây là công trình nghiên c)u c+a riêng tôi Các s/ li0u ñư2c s3 d5ng trong lu6n án là trung th7c, có ngu:n g/c rõ ràng Các k=t qu? nghiên c)u trong lu6n án chưa t@ng ñư2c ai công b/ trong bBt c) công trình khoa hCc nào

NgưGi cam ñoan

Nguy n Th Chính

L*I C M ƠN

Trong quá trình vi=t lu6n án tôi ñã nh6n ñư2c s7 quan tâm giúp ñH c+a các thIy cô giáo c+a Khoa B?o hiKm, Vi0n ñào tMo Sau ñMi hCc O TrưPng ðMi hCc Kinh t= Qu/c dân; Ban Lãnh ñMo c+a B?o hiKm xã hSi Vi0t Nam, Vi0n Khoa hCc B?o hiKm xã hSi ðTc bi0t là s7 hưUng dVn t6n tình c+a các thIy giáo hưUng dVn: PGS.TS NguyYn Văn ð[nh và PGS.TS Bùi Huy Th?o; s7 +ng hS, ñSng viên c+a gia ñình và bè bMn

Tôi xin chân thành c?m ơn s7 giúp ñH c+a các thIy cô giáo, các quý cơ quan, gia ñình, bMn bè và ñ:ng nghi0p S7 giúp ñH này ñã c` vũ và giúp tôi nh6n th)c, làm sáng tb thêm c? lý lu6n và th7c tiYn vc lĩnh v7c mà lu6n án nghiên c)u

Lu6n án là công trình nghiên c)u công phu, s7 làm vi0c khoa hCc và nghiêm túc c+a b?n thân, song do kh? năng và trình ñS có hMn nên không thK tránh khbi nheng khi=m khuy=t nhBt ñ[nh

Tôi mong nh6n ñư2c s7 quan tâm, ñóng góp ý ki=n c+a các thIy cô giáo và nheng ñSc gi? quan tâm ñ=n ñc tài này

Tác gi9

Nguy n Th Chính

M C L C

L I CAM ðOAN i

L I CiM ƠN ii

NHkNG Tl VI T TmT TRONG LUnN ÁN iv

DANH MpC CÁC BiNG S LIqU v

DANH MpC CÁC SƠ ðr vi

L I Ms ðtU 1

CHƯƠNG 1: NHkNG VvN ðw LÝ LUnN Vw Hq TH NG Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I 8

1.1 TyNG QUAN Vw BiO HI}M XÃ H|I 8

1.2 Hq TH NG Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I 50

1.3 KINH NGHIqM Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi BHXH s M|T S NƯ„C TRÊN TH GI„I VÀ BÀI H C KINH NGHIqM CHO VIqT NAM 65

CHƯƠNG 2: TH‡C TR NG Hq TH NG Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM 71

2.1 M|T VÀI NÉT Vw BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM 71

2.2 TH‡C TR NG Hq TH NG Ty CHzC CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM 97

2.3 TH‡C TR NG HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM HIqN NAY 103

CHƯƠNG 3: GIiI PHÁP HOÀN THIqN Hq TH NG Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM 144

3.1 ð•NH HƯ„NG PHÁT TRI}N BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM ð N NĂM 2020 144

3.2 NHkNG THUnN L•I VÀ KHÓ KHĂN TRONG QUÁ TRÌNH Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I 156

3.3 GIiI PHÁP HOÀN THIqN Hq TH NG Ty CHzC VÀ HO T ð|NG CHI TRi CÁC CH ð| BiO HI}M XÃ H|I s VIqT NAM 158

K T LUnN 175

NHkNG CÔNG TRÌNH C“A TÁC GIi ðà CÔNG B 178

DANH MpC TÀI LIqU THAM KHiO 179

PHp LpC 188

NHUNG TV VI T TWT TRONG LU%N ÁN

BHXH TN B?o hiKm xã hSi t7 nguy0n

TNLð O BNN Tai nMn lao ñSng O B0nh nghc nghi0p

DANH M C CÁC B NG S LI U

B?ng 2.1 S/ ñơn v[ s3 d5ng lao ñSng tham gia BHXH (2003 O 2008) 78

B?ng 2.2 T/c ñS tăng ñơn v[ s3 d5ng lao ñSng tham gia BHXH (2003 O 2008) 79

B?ng 2.3 S/ lao ñSng tham gia BHXH (2003 O 2008) 80

B?ng 2.4 T/c ñS tăng lao ñSng tham gia BHXH (2003 O 2008) 81

B?ng 2.5 T`ng thu BHXH qua các năm (2003 O 2008) 82

B?ng 2.6 T/c ñS tăng thu BHXH (2003 O 2008) 83

B?ng 2.7 Tình hình ñIu tư tăng trư™ng quš BHXH (2003 O 2008) 85

B?ng 2.8 T– trCng lao ñSng tham gia BHXH th7c t= trong t`ng s/ lao ñSng tham gia hoMt ñSng kinh t= (2003 O 2008) 91

B?ng 2.9 T`ng h2p ticn chi b?o hiKm xã hSi (2003 O 2008) 128

B?ng 2.10 S/ ngưPi ñư2c hư™ng và s/ ticn chi tr? ch= ñS hưu trí hàng tháng (2003 O 2008) 129

B?ng 2.11 S/ ngưPi ñư2c hư™ng và s/ ticn chi tr? ch= ñS MSLð, TuBt hàng tháng và TNLð O BNN hàng tháng (2003 O 2008) 131

B?ng 2.12 S/ lư2t ngưPi ñư2c hư™ng và s/ ticn chi tr? tr2 cBp BHXH mSt lIn (2003 O 2008) 132

B?ng 2.13 S/ lư2t ngưPi ñư2c hư™ng và s/ ticn chi tr? các ch= ñS BHXH ng›n hMn (2003 O 2008) 134

DANH M C CÁC SƠ ðX

Sơ ñ: 2.1 Mô hình t` ch)c c+a B?o hiKm xã hSi Vi0t Nam 75

Sơ ñ: 2.2 H0 th/ng t` ch)c chi tr? các ch= ñS b?o hiKm xã hSi ™ Vi0t Nam 102

Sơ ñ: 2.3 Quy trình chi tr? các ch= ñS BHXH hàng tháng 111

Sơ ñ: 2.4 Quy trình chi tr? tr2 cBp BHXH mSt lIn 114

Sơ ñ: 3.1 H0 th/ng t` ch)c chi tr? BHXH ™ Vi0t Nam trong thPi gian tUi 160

L*I M" đYU

1 Tắnh c[p thi8t c]a ự^ tài

BHXH là mSt trong nheng chắnh sách xã hSi cơ b?n c+a mỦi qu/c gia N=u chắnh sách BHXH ựư2c ban hành và t` ch)c th7c hi0n t/t sỚ tr7c ti=p góp phIn ự?m b?o `n ự[nh cuSc s/ng cho ngưPi lao ựSng và gia ựình hC, t@

ựó góp phIn ự?m b?o ASXH bcn veng

Nh6n th)c rõ vBn ực này, ngay t@ nheng năm 60 c+a th= kỜ XX, đ?ng và Nhà nưUc ta ựã chắnh th)c ban hành và t` ch)c th7c hi0n chắnh sách BHXH cho ngưPi lao ựSng Theo thPi gian, chắnh sách BHXH ựã dIn dIn ựư2c hoàn thi0n và năm 2006, Lu6t BHXH c+a nưUc ta ựã ựư2c ban hành đK chắnh sách pháp lu6t vc BHXH ựi vào cuSc s/ng, Chắnh ph+ ựã giao cho BHXH Vi0t Nam là cơ quan tr7c ti=p ự)ng ra t` ch)c th7c hi0n Tuy nhiên, trong quá trình t` ch)c th7c hi0n vVn còn nheng bBt c6p, phát sinh và mSt trong nheng s/ ựó chắnh là công tác t` ch)c và hoMt ựSng chi tr? các ch= ựS BHXH cho ngưPi lao ựSng XuBt phát t@ th7c t= này, tác gi?

ựã chCn ực tài:

ỘHoàn thi`n h` th?ng ta chbc và hodt ựeng chi tr9 các ch8 ựe b9o hi;m

xã hei i Vi`t Nam" ựK nghiên c)u và làm lu6n án Ti=n sĩ c+a mình

2 Mkc ựắch nghiên cbu c]a lumn án

O Làm rõ nheng vBn ực lý lu6n liên quan ự=n công tác t` ch)c và hoMt ựSng chi tr? các ch= ựS BHXH cho ngưPi lao ựSng

O đánh giá th7c trMng h0 th/ng t` ch)c và hoMt ựSng chi tr? các ch= ựS BHXH cho ngưPi lao ựSng Ỏ Vi0t Nam hi0n nay

O đc xuBt các gi?i pháp nh m hoàn thi0n h0 th/ng t` ch)c và hoMt ựSng chi tr? các ch= ựS BHXH Ỏ Vi0t Nam trong thPi gian tUi

3 ð?i tưnng và phdm vi nghiên cbu

O ð/i tư2ng nghiên c)u c+a lu6n án là các vBn ñc có liên quan ñ=n BHXH, công tác t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH

O PhMm vi nghiên c)u c+a lu6n án là nghiên c)u th7c trMng h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH b›t buSc ™ Vi0t Nam (không bao g:m BHYT) trong s7 ph/i h2p vUi các bS ph6n ch)c năng có liên quan S/ li0u phân tích trong lu6n án t6p trung giai ñoMn t@ năm 2003 O 2008 Thông qua phân tích s• ch¡ rõ nheng vBn ñc còn t:n tMi trong công tác t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ Vi0t Nam, ñưa ra các gi?i pháp hoàn thi0n h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ Vi0t Nam trong thPi gian tUi

4 Phương pháp nghiên cbu

Trong quá trình nghiên c)u, tác gi? ñã s3 d5ng các phương pháp ch+ y=u như: phương pháp duy v6t bi0n ch)ng và duy v6t l[ch s3; phương pháp th/ng kê và các phương pháp phân tích, t`ng h2p ñK làm rõ nheng nSi dung

mà lu6n án ñc c6p

5 Nhrng ñóng góp mHi c]a lumn án

Lu6n án có nheng ñóng góp mUi sau:

O H0 th/ng hoá nheng vBn ñc lý lu6n cơ b?n vc h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH T` ch)c chi tr? các ch= ñS BHXH cho ngưPi lao ñSng c+a mSt s/ nưUc trên th= giUi và nheng bài hCc ñ/i vUi Vi0t Nam

O Phân tích th7c trMng h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ Vi0t Nam, t@ ñó nêu lên nheng k=t qu? ñMt ñư2c và nheng vBn ñc còn t:n tMi c+a h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH cho ngưPi lao ñSng ™ Vi0t Nam

O Căn c) vào th7c trMng, m5c tiêu và ñ[nh hưUng phát triKn c+a BHXH ™ nưUc ta ñ=n năm 2020, lu6n án ñã ñưa ra các gi?i pháp nh m hoàn

thi0n h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ Vi0t Nam trong thPi gian tUi

6 K8t c[u c]a lumn án

Ngoài lPi m™ ñIu, k=t lu6n, danh m5c tài li0u tham kh?o, ph5 l5c, k=t cBu c+a lu6n án ñư2c chia thành 3 chương:

Chương 1: Nheng vBn ñc lý lu6n vc h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS b?o hiKm xã hSi

Chương 2: Th7c trMng h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS b?o hiKm xã hSi ™ Vi0t Nam

Chương 3: Gi?i pháp hoàn thi0n h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS b?o hiKm xã hSi ™ Vi0t Nam

7 Tình hình nghiên cbu

Theo như nghiên c)u sinh ñư2c bi=t, trên th= giUi hi0n nay chưa có ñc tài nghiên c)u nào trùng vUi ñc tài nghiên c)u c+a nghiên c)u sinh; ch¡ có mSt s/ tài li0u liên quan ñc c6p ñ=n vBn ñc ASXH c+a các nưUc trên th= giUi, trong ñó nêu lên các chương trình BHXH mà các nưUc trên th= giUi ñang t` ch)c th7c hi0n Tuy nhiên, nheng tài li0u này ch¡ nghiên c)u mSt cách t`ng quan vc ASXH, vc chương trình BHXH mà không xem xét vBn ñc h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH

s Vi0t Nam, nghiên c)u sinh ñư2c bi=t, t@ trưUc tUi nay ñã có mSt s/ công trình nghiên c)u liên quan ñ=n BHXH C5 thK:

O ðc tài khoa hCc: "Vai trò c a nhà nư c trong vi c th c hi n các chính sách BHXH" năm 1997 do TS Bùi Văn H:ng làm Ch+ nhi0m ñc tài

ðc tài ñã phân tích th7c trMng và vai trò c+a nhà nưUc trong vi0c th7c hi0n các chính sách BHXH ™ Vi0t Nam qua các thPi kỳ (thPi kỳ trưUc năm 1995

và thPi kỳ t@ năm 1995 ñ=n 1997) Tuy nhiên, do thPi kỳ này vVn chưa có Lu6t BHXH và t` ch)c BHXH Vi0t Nam mUi thành l6p, cho nên ñc tài ch¡

làm rõ các chính sách BHXH c+a Nhà nưUc và vBn đc chi tr? cho các đ/i tư2ng hư™ng ch= đS BHXH thơng qua t` ch)c cơng đồn, BS Lao đSng Thương binh và Xã hSi

O ðc tài khoa hCc: "Hồn thi n phương th%c t& ch%c, qu*n lý chi tr* ch- đ /m đau, thai s*n, tai n1n lao đ ng và b nh ngh3 nghi p cho ngư4i tham gia BHXH" năm 1998 do TS Dương Xuân Tri0u làm Ch+ nhi0m đc tài

đã h0 th/ng hố các vBn đc lý lu6n cơ b?n vc ch= đS tr2 cBp /m đau, thai s?n, TNLð & BNN c? trưUc và sau khi BHXH Vi0t Nam đi vào hoMt đSng ðc tài

đã ph?n ánh đư2c quá trình t` ch)c qu?n lý chi ba ch= đS theo cơ ch= cũ, cũng như t@ khi BHXH Vi0t Nam ra đPi, đã phân tích đư2c nheng mTt mMnh, mTt y=u cùng vUi nheng t:n tMi do các văn b?n pháp lu6t vc BHXH gây ra Qua

đĩ, đc tài cũng đã đưa ra nheng ki=n ngh[ làm cơ s™ cho vi0c s3a đ`i các văn b?n pháp lu6t hi0n hành đK đáp )ng các yêu cIu đ`i mUi cơ ch= chính sách vc BHXH Tuy nhiên, đc tài vVn chưa đánh giá đư2c cơng tác t` ch)c qu?n lý chi tr? ba ch= đS và chưa đc xuBt đư2c các gi?i pháp t` ch)c qu?n lý chi tr? các ch= đS BHXH này

O ðc tài khoa hCc: "Qu6 BHXH và nh7ng gi*i pháp đ*m b*o s cân đ/i

&n đ9nh giai đo1n 2000 2020" năm 2001 do Ths ðœ Văn Sinh làm Ch+ nhi0m ðc tài đã h0 th/ng hĩa nheng vBn đc lý lu6n cơ b?n vc BHXH và quš BHXH; phân tích th7c trMng vc qu?n lý và cân đ/i quš BHXH ™ Vi0t Nam qua hai giai đoMn (giai đoMn trưUc năm 1995 và giai đoMn t@ năm 1995 đ=n 2001); cĩ nheng đánh giá vc chính sách BHXH và t` ch)c th7c hi0n chính sách BHXH nĩi chung Thơng qua s7 phân tích và đánh giá, đc tài đã đưa ra các quan điKm, gi?i pháp qu?n lý và cân đ/i quš BHXH ™ Vi0t Nam giai đoMn

2000 O 2020 Như v6y, tồn bS các vBn đc vc t` ch)c qu?n lý và chi tr? các ch= đS BHXH đc tài này cũng khơng nghiên c)u

O TiKu ñc án: "Hoàn thi n quy ch- chi BHXH " năm 2005 do ông TrIn ð)c Nghiêu làm Ch+ nhi0m TiKu ñc án ñã t`ng h2p khá ñIy ñ+ các văn b?n pháp lu6t vc BHXH liên quan ñ=n quy ch= chi BHXH, trình bày nheng nSi dung c5 thK vc chi tr? lương hưu, tr2 cBp BHXH hàng tháng, chi tr? tr2 cBp BHXH mSt lIn, chi tr? tr2 cBp /m ñau, thai s?n và ngh¡ dưHng s)c; quy trình chi tr? lương hưu, tr2 cBp BHXH hàng tháng; quy trình chi tr? tr2 cBp mSt lIn, chi tr? tr2 cBp /m ñau, thai s?n và ngh¡ dưHng s)c TiKu ñc án cũng ñã nêu lên nheng ưu, như2c ñiKm c+a quy trình hi0n hành vc qu?n lý chi BHXH Thông qua ñó ñã ñưa ra các bi0n pháp ñK kh›c ph5c C5 thK tiKu ñc án ñã ñưa

ra ñư2c d7 th?o văn b?n s3a ñ`i b` sung mSt s/ ñicu quy ñ[nh vc qu?n lý chi tr? các ch= ñS BHXH b›t buSc ban hành kèm theo Quy=t ñ[nh s/ 1184/QðOBHXH ngày 26/9/2003 c+a BHXH Vi0t Nam Tuy nhiên, tiKu ñc án mUi ch¡ t6p trung nghiên c)u vc quy trình qu?n lý chi

O ðc tài nghiên c)u khoa hCc cBp BS: "Th c tr1ng và ñ9nh hư ng hoàn thi n tác nghi p chi tr* các ch- ñ BHXH hi n nay" năm 1996, mã s/ 96 O 03

O 03/ðT, do TS Dương Xuân Tri0u làm Ch+ nhi0m ñc tài ðc tài ñã khái quát nheng vBn ñc lý lu6n vc BHXH và quš BHXH; phân tích th7c trMng hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ Vi0t Nam giai ñoMn 1995 O 1996 thông qua vi0c phân tích các mTt như: cơ s™ v6t chBt ph5c v5 công tác chi tr?, h0 th/ng s` sách biKu mVu chi tr? BHXH, qu?n lý ñ/i tư2ng chi tr?, quy trình chi tr? và l0 phí chi tr?; ñ:ng thPi qua vi0c phân tích các phương th)c chi tr? BHXH, ñc tài ñã nêu lên phương hưUng hoàn thi0n các phương th)c chi tr? BHXH ™ nưUc ta K=t qu? c+a ñc tài này là:

+ ðc tài ñã nêu lên ñư2c nheng ưu ñiKm và như2c ñiKm c+a phương th)c chi tr? tr7c ti=p và gián ti=p

+ ðưa ra nheng ki=n ngh[ nh m hoàn thi0n tác nghi0p chi tr? các ch= ñS BHXH cho ngưPi lao ñSng như: cIn hoàn thi0n các văn b?n quy

ñ[nh có liên quan ñ=n qu?n lý ñ/i tư2ng, qu?n lý tài chính tMo hành lang pháp lý ñK cho BHXH các cBp có cơ s™ th7c hi0n; xây d7ng h0 th/ng t` ch)c bS máy chi tr? hoàn ch¡nh t@ Trung ương ñ=n cơ s™; tính toán m)c phí chi tr? giea các vùng, các khu v7c cho h2p lý hơn; tăng cưPng cơ s™ v6t chBt cho BHXH huy0n, th[ ph5c v5 cho công tác chi tr? tr7c ti=p; tăng cưPng công tác kiKm tra, giám sát tài chính trong khâu nghi0p v5, chuyên môn; ñ§y mMnh công tác hCc t6p, rèn luy0n, nâng cao trình ñS nghi0p v5 chuyên môn, ph§m chBt ñMo ñ)c c+a cán bS làm công tác BHXH; tăng cưPng công tác tuyên truycn trên các phương ti0n thông tin ñMi chúng vc chính sách, ch= ñS BHXH

O ðc tài nghiên c)u khoa hCc cBp BS: "Chi-n lư<c phát tri=n BHXH ph>c v> m>c tiêu phát tri=n kinh t- xã h i ñ-n năm 2020" năm 1999, mã s/ 99

O 06 O 29/ðT, do TS NguyYn Huy Ban làm Ch+ nhi0m ñc tài

ðc tài ñã nghiên c)u các vBn ñc:

+ M/i quan h0 giea tăng trư™ng kinh t= và phát triKn hoMt ñSng BHXH Tác gi? ñc c6p ñ=n nheng m5c tiêu cơ b?n trong phát triKn ncn kinh t= và xã hSi ™ Vi0t Nam; hoMt ñSng BHXH là nhân t/ ?nh hư™ng ñ=n s7 phát triKn kinh t=; nheng yêu cIu phát triKn BHXH nh m ñáp )ng s7 phát triKn kinh t=

và xã hSi

+ VBn ñc th7c hi0n BHXH ™ mSt s/ nưUc trên th= giUi và tr7c trMng chính sách ™ BHXH ™ Vi0t Nam Sau khi nêu lên tình hình th7c hi0n BHXH nói chung trên th= giUi, tác gi? ñc tài ñã l7a chCn Philippin, Malaysia và Nh6t B?n ñK nghiên c)u và ñưa ra mSt s/ kinh nghi0m có thK v6n d5ng vào ñicu ki0n Vi0t Nam

+ L[ch s3 phát triKn chính sách BHXH ™ Vi0t Nam qua các giai ñoMn t@ năm 1945 ñ=n 1999; ñánh giá nheng thành t7u, cũng như nheng mTt ñMt ñư2c

c+a h0 th/ng chính sách BHXH và t` ch)c th7c hi0n chính sách BHXH ™ Vi0t Nam

+ Chi=n lư2c phát triKn BHXH Vi0t Nam ñ=n năm 2020 NSi dung này ñc tài ñã nêu lên nheng quan ñiKm và ñ[nh hưUng ñK phát triKn BHXH

™ Vi0t Nam, ñ:ng thPi ñc xuBt các gi?i pháp cho vi0c hoMch ñ[nh chính sách BHXH ™ Vi0t Nam như: d7 báo dân s/ và lao ñSng ñ=n năm 2020; vBn ñc BHXH cho các loMi hình lao ñSng thuSc các khu v7c kinh t= khác nhau; các ngu:n ñóng góp, m)c ñóng góp và cơ ch= qu?n lý s3 d5ng quš BHXH, mô hình t` ch)c qu?n lý hoMt ñSng BHXH

Như v6y, mTc dù ñã có nheng công trình nghiên c)u có liên quan ñ=n hoMt ñSng BHXH ™ Vi0t Nam trong nheng năm qua và ñ[nh hưUng phát triKn BHXH ™ nưUc ta trong thPi gian tUi Tuy nhiên, ñ/i vUi h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ nưUc ta thì chưa có công trình nghiên c)u nào ñc c6p mSt cách c6p nh6t và toàn di0n Cho nên, cIn thi=t ph?i có nheng công trình nghiên c)u có h0 th/ng vc vBn ñc này nh m góp phIn hoàn thi0n công tác t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS BHXH ™ nưUc ta XuBt phát t@ lý do ñó, cùng vUi ñ[nh hưUng c+a ThIy giáo hưUng dVn, tôi ñã th7c hi0n Lu6n án ti=n sĩ vUi ñc tài: Hoàn thi0n h0 th/ng t` ch)c và hoMt ñSng chi tr? các ch= ñS b?o hiKm xã hSi ™ Vi0t Nam”

CHƯƠNG 1: NHUNG VvN ðw LÝ LU%N Vw H TH NG

T CH C VÀ HO T ð NG CHI TR CÁC CH ð

B O HI M XÃ H I

1.1 TyNG QUAN Vw BiO HI}M XÃ H|I

1.1.1 Khái ni`m và b9n ch[t c]a b9o hi;m xã hei

Khi ncn kinh t= hàng hoá phát triKn, vi0c thuê mưUn nhân công tr™ nên ph` bi=n thì m/i quan h0 kinh t= giea ngưPi lao ñSng làm thuê và giUi ch+ cũng tr™ nên ph)c tMp Lúc ñIu ngưPi ch+ ch¡ cam k=t tr? công lao ñSng nhưng vc sau ñã ph?i cam k=t b?o ñ?m cho ngưPi lao ñSng làm thuê có mSt s/ thu nh6p nhBt ñ[nh ñK hC trang tr?i nheng nhu cIu thi=t y=u khi không may b[ r+i ro như: /m ñau, tai nMn, thai s?n Trong th7c t=, nhicu khi các trưPng h2p trên không x?y ra và ngưPi ch+ không ph?i chi ra mSt ñ:ng nào Nhưng cũng có khi x?y ra d:n d6p, buSc hC ph?i bb ra nheng kho?n ticn lUn cho ngưPi lao ñSng mà hC không mu/n Vì th=, mâu thuVn ch+ O th2 phát sinh, giUi th2 liên k=t ñBu tranh buSc giUi ch+ th7c hi0n cam k=t CuSc ñBu tranh này diYn ra ngày càng rSng lUn và có tác ñSng nhicu mTt ñ=n ñPi s/ng kinh t=

O xã hSi Do v6y, Nhà nưUc ñã ph?i ñ)ng ra can thi0p và ñicu hòa mâu thuVn

b ng cách buSc c? giUi ch+ và giUi th2 ph?i ñóng góp mSt kho?n ticn nhBt ñ[nh hàng tháng ñư2c tính toán chTt ch• d7a trên cơ s™ xác suBt r+i ro x?y ra ñ/i vUi ngưPi làm thuê S7 can thi0p này ñã nâng cao ñư2c vai trò c+a Nhà nưUc S/ ticn ñóng góp c+a giUi ch+ và giUi th2 hình thành mSt quš ticn t0 t6p trung, quš này còn ñư2c b` sung t@ ngân sách Nhà nưUc khi cIn thi=t nh m ñ?m b?o ñPi s/ng cho ngưPi lao ñSng khi gTp ph?i nheng r+i ro, bBt l2i Chính nhP nheng m/i quan h0 ràng buSc ñó mà r+i ro, bBt l2i c+a ngưPi lao ñSng ñư2c dàn tr?i, cuSc s/ng c+a ngưPi lao ñSng và gia ñình hC ngày càng ñư2c ñ?m b?o `n ñ[nh GiUi ch+ cũng thBy mình có l2i và ñư2c b?o v0, s?n xuBt kinh doanh diYn ra bình thưPng Vì v6y, ngu:n quš ticn t0 t6p trung ñư2c thi=t l6p ngày càng lUn và nhanh chóng Kh? năng gi?i quy=t các phát sinh lUn c+a quš ngày càng ñ?m b?o

Toàn bS nheng hoMt ñSng vUi nheng m/i quan h0 ràng buSc chTt ch• như ™ trên ñư2c th= giUi quan ni0m là BHXH ñ/i vUi ngưPi lao ñSng Cho ñ=n nay, có khá nhicu khái ni0m vc BHXH

O Theo T` ch)c Lao ñSng qu/c t=: BHXH là s7 b?o v0 c+a xã hSi ñ/i vUi các thành viên c+a mình thông qua các bi0n pháp công cSng, nh m ch/ng lMi các khó khăn vc kinh t=, xã hSi do b[ ng@ng hoTc gi?m thu th6p, gây ra b™i /m ñau, thai s?n, tai nMn lao ñSng, thBt nghi0p, thương t6t, tu`i già, ch=t; ñ:ng thPi ñ?m b?o các chăm sóc y t= và tr2 cBp cho các gia ñình ñông con [91]

VUi khái ni0m này, ñ/i tư2ng ñư2c b?o v0 b ng h0 th/ng BHXH thưPng là nheng ngưPi lao ñSng và thân nhân c+a hC, không ph?i là tBt c? các thành viên c+a xã hSi nói chung Bi0n pháp công cSng ñư2c s3 d5ng trong BHXH thông thưPng là bi0n pháp l6p quš chuyên dùng, t@ s7 ñóng góp c+a ngưPi lao ñSng và ngưPi s3 d5ng lao ñSng, hIu như không bao hàm s7 chu cBp t@ NSNN hoTc t@ các quš xã hSi

O Theo nghĩa rSng, BHXH là mSt phMm trù kinh t= xã hSi t`ng h2p, ña dMng và ph)c tMp Trong ngôn nge ti=ng Vi0t, khi ñưa ra khái ni0m BHXH ngưPi ta xuBt phát t@ khái ni0m chung vc b?o hiKm Có thK hiKu: b?o hiKm là s7 ñ?m b?o b ng quy ñ[nh hoTc tho? thu6n vc vi0c tr? mSt kho?n ticn cho bên tham gia khi có r+i ro x?y ra vUi ñ/i tư2ng ñư2c b?o hiKm, trên cơ s™ mSt kho?n ñóng góp vào quš b?o hiKm Thông qua b?o hiKm, nheng ngưPi tham gia có thK chia sª mSt s/ r+i ro c+a cá nhân mình cho cSng ñ:ng và nhà t` ch)c có thK tính toán ñK qu?n lý các r+i ro ñó T@ quan ni0m này, ñã hình thành nên quan ni0m vc BHXH, bao g:m các hình th)c b?o hiKm mang tính

xã hSi, nh m gi?i quy=t các nhu cIu xã hSi, không nh m m5c ñích kinh doanh Th7c t=, khi ra ñPi, nheng hình th)c b?o hiKm mang tính xã hSi luôn

nh m vào ñ/i tư2ng quan trCng nhBt c+a xã hSi, ñó là l7c lư2ng lao ñSng Các r+i ro ñư2c b?o hiKm xã hSi quan tâm luôn là nheng r+i ro liên quan ñ=n thu nh6p t@ lao ñSng hoTc các chi phí ph?i trang tr?i t@ thu nh6p ñó Như v6y, theo nghĩa rSng, ngưPi ta ñã căn c) vào m5c ñích xã hSi c+a b?o hiKm ñK ñưa

ra khái ni0m: BHXH là hình th)c b?o hiKm thu nh6p và cung cBp các d[ch v5

vi0c làm, chăm sóc y t= thi=t y=u cho ngưPi lao ñSng và mSt s/ thành viên gia ñình hC trong các trưPng h2p /m ñau, thai s?n, tai nMn nghc nghi0p, tàn t6t, hưu trí, t3 tuBt, thBt nghi0p… trên cơ s™ ñóng quš c+a ngưPi tham gia, góp phIn ñ?m b?o `n ñ[nh ñPi s/ng cho hC và an toàn xã hSi [79] Khái ni0m này

ñã xác ñ[nh tính xã hSi, tính phi l2i nhu6n c+a BHXH

O Theo nghĩa h®p, BHXH ch¡ bao g:m trưPng h2p b?o hiKm thu nh6p cho ngưPi lao ñSng Vì v6y, BHYT, BHTN thưPng ñư2c tách ra vUi tên gCi riêng mTc dù ñó cũng là nheng hình th)c b?o hiKm mang tính xã hSi và phi l2i nhu6n s nưUc ta, cũng như mSt s/ nưUc trên th= giUi khi ñưa ra khái ni0m vc BHXH, ngưPi ta cũng xuBt phát t@ nghĩa h®p này C5 thK, Lu6t BHXH ™ Vi0t Nam kh©ng ñ[nh: "BHXH là s7 ñ?m b?o thay th= hoTc bù ñ›p mSt phIn thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng khi hC b[ gi?m hoTc mBt thu nh6p do /m ñau, thai s?n, tai nMn lao ñSng, b0nh nghc nghi0p, thBt nghi0p, h=t tu`i lao ñSng hoTc ch=t, trên cơ s™ ñóng vào quš BHXH" [64]

Ngoài nheng khái ni0m nêu trên, khi nghiên c)u vc vBn ñc này, mSt s/ t@ ñiKn và mSt s/ nhà khoa hCc còn ñưa ra nheng khái ni0m khác nhau vc BHXH Ch©ng hMn:

O Theo t@ ñiKn thu6t nge kinh t= hCc: BHXH là s7 thay th= hoTc bù ñ›p mSt phIn thu nh6p cho ngưPi lao ñSng khi hC b[ mBt hoTc gi?m thu nh6p do /m ñau, thai s?n, tai nMn lao ñSng và b0nh nghc nghi0p, tàn t6t, thBt nghi0p, tu`i già, t3 tuBt, d7a trên cơ s™ mSt quš tài chính do s7 ñóng góp c+a các bên tham gia BHXH, có s7 b?o hS c+a Nhà nưUc theo pháp lu6t nh m ñ?m b?o an toàn ñPi s/ng cho ngưPi lao ñSng và gia ñình hC, ñ:ng thPi góp phIn ñ?m b?o

an toàn xã hSi [86]

O Theo góc ñS tài chính: BHXH ñư2c hiKu là quá trình thành l6p và s3 d5ng quš ticn t0 d7 tre c+a cSng ñ:ng nheng ngưPi lao ñSng, có s7 b?o tr2 c+a nhà nưUc, ñK san sª r+i ro, ñ?m b?o thu nh6p cho hC và gia ñình trong nheng trưPng h2p cIn thi=t theo qui ñ[nh c+a pháp lu6t [79]

O Theo góc ñS pháp lý: BHXH là mSt ch= ñS pháp lý quy ñ[nh ñ/i tư2ng, ñicu ki0n, m)c ñS ñ?m b?o v6t chBt và các d[ch v5 cIn thi=t ñK b?o v0 ngưPi lao ñSng và gia ñình hC trong các trưPng h2p b?o hiKm ñư2c Nhà nưUc xác ñ[nh [79]…

Các khái ni0m nêu trên ñcu có nSi hàm tương ñ/i th/ng nhBt, thK hi0n ™ mSt s/ ñiKm sau ñây:

O BHXH là s7 b?o v0 c+a xã hSi, c+a Nhà nưUc ñ/i vUi ngưòi lao ñSng

O NgưPi lao ñSng s• ñư2c BHXH tr2 giúp v6t chBt và các d[ch v5 y t= cIn thi=t ñK `n ñ[nh cuSc s/ng cho b?n thân và gia ñình hC

O Ch¡ trong các trưPng h2p có nheng r+i ro liên quan ñ=n thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng thì mUi ñư2c hư™ng BHXH

O BHXH ñư2c th7c hi0n trên cơ s™ mSt quš ticn t0

Tuy nhiên, ™ t@ng khái ni0m vVn còn mSt s/ ñiKm chưa ñIy ñ+, ñó là:

O s hIu h=t các khái ni0m ñcu chưa kh©ng ñ[nh BHXH ph?i là mSt chính sách xã hSi c+a Nhà nưUc, do Nhà nưUc quy ñ[nh

O Chưa nêu rõ các ngu:n ñóng góp vào quš BHXH, hoTc mUi nêu ngu:n hình thành quš là do ngưPi lao ñSng ñóng và Nhà nưUc hœ tr2 Trong khi ñó, ngu:n hình thành quš BHXH còn ph?i có s7 ñóng góp c+a ngưPi s3 d5ng lao ñSng

O s khái ni0m theo góc ñS tài chính và góc ñS pháp lý chưa nêu rõ các trưPng h2p r+i ro nào s• ñư2c hư™ng BHXH

Chính vì quan ni0m vc BHXH có s7 khác nhau, nên mô hình t` ch)c h0 th/ng BHXH cũng rBt khác nhau giea các nưUc trên th= giUi Có nheng nưUc (như: Mš, Th5y ðiKn, ð)c…), h0 th/ng t` ch)c BHXH mang tính t`ng h2p,

có nghĩa là BHXH bao g:m c? BHYT và BHTN Có nheng nưUc, mœi loMi hình b?o hiKm (BHXH, BHYT, BHTN) lMi ñư2c t` ch)c thành mSt h0 th/ng

riêng (như: Nh6t B?nẦ) Tuy nhiên, nheng khái ni0m này ựã thK hi0n ựư2c nh6n th)c chung vc BHXH như sau:

O TrưUc h=t ph?i khẹng ự[nh, BHXH là mSt loMi hình b?o hiKm mang tắnh xã hSi rBt cao, bỎi th=, t` ch)c BHXH hoMt ựSng không vì m5c tiêu l2i nhu6n

O đ/i tư2ng c+a BHXH là thu nh6p c+a ngưPi lao ựSng, còn di0n b?o v0 c+a BHXH lMi bao g:m c? ngưPi lao ựSng và gia ựình hC Vì th=, suy cho cùng BHXH ựã, ựang và sỚ b?o v0 cho mỦi thành viên trong cSng ự:ng xã hSi

O Tham gia ựóng góp ựK hình thành quỌ BHXH bao g:m c? ngưPi lao ựSng và ngưPi s3 d5ng lao ựSng QuỌ ựư2c hình thành và s3 d5ng luôn có s7

hỦ tr2 và b?o hS c+a Nhà nưUc

O R+i ro và s7 ki0n trong BHXH ựcu liên quan ự=n thu nh6p c+a ngưPi lao ựSng đó là các r+i ro như: /m ựau, tai nMn lao ựSng, b0nh nghc nghi0p, thBt nghi0p, tàn ph=Ầ và các s7 ki0n như: tu`i già vc hưu, sinh ựế c+a lao ựSng neẦ

O M5c ựắch c+a BHXH là góp phIn `n ự[nh cuSc s/ng cho ngưPi lao ựSng và gia ựình hC, góp phIn ự?m b?o ASXH

XuBt phát t@ nheng quan ựiKm và nh6n th)c trên, lu6n án cho r ng: BHXH là s ự*m b*o thay th- hoEc bù ựGp m t phHn thu nhIp c a ngư4i lao

ự ng khi hJ b9 gi*m hoEc mKt thu nhIp vì r i ro hoEc s ki n b*o hi=m, trên

cơ sM hình thành và sN d>ng m t qu6 ti3n t tIp trung nhPm ự*m b*o &n ự9nh

cu c s/ng cho ngư4i lao ự ng và gia ựình hJ, góp phHn ự*m b*o ASXH

Như v6y, có thK thBy BHXH là mSt vBn ực kinh t= xã hSi t`ng h2p có thK ti=p c6n, nghiên c)u Ỏ nhicu góc ựS khác nhau T@ ựó, có nhicu cách, nhicu tiêu chắ phân loMi, tMo ra nheng k=t qu? phân loMi khác nhau Trong lý lu6n cũng như trong th7c t=, BHXH thưPng ựư2c phân loMi theo các tiêu th)c

cơ b?n sau:

Th% nhKt: Phân lo1i theo lo1i hình BHXH c a ngư4i tham gia BHXH

Theo cách phân loMi này, BHXH ñư2c chia thành hai loMi: BHXH b›t buSc và BHXH t7 nguy0n Cách phân loMi này nh m xác ñ[nh ñ/i tư2ng tham gia và ñicu ki0n t` ch)c, m™ rSng các loMi hình BHXH mSt cách h2p lý Trong ñó, BHXH b›t buSc là loMi hình b?o hiKm mà ngưPi lao ñSng, ngưPi s3 d5ng lao ñSng b›t buSc ph?i tham gia theo quy ñ[nh c+a pháp lu6t LoMi BHXH này ñư2c hình thành khi Nhà nưUc ñã ñ)ng ra lo li0u vUi tư cách là ngưPi t` ch)c, qu?n lý BHXH Vi0c t` ch)c BHXH b›t buSc ch+ y=u ñK th7c hi0n m5c ñích ràng buSc trách nhi0m c+a ngưPi s3 d5ng lao ñSng vUi ngưPi lao ñSng nh m `n ñ[nh ngu:n thu, chi ñK phát triKn BHXH bcn veng Thông qua ñó, có thK ñ?m b?o ñPi s/ng cho ngưPi lao ñSng, ñ?m b?o an sinh xã hSi nói chung Thông thưPng phMm vi b?o hiKm b›t buSc rSng hay h®p ph5 thuSc vào trình ñS, kh? năng qu?n lý r+i ro, qu?n lý ñ/i tư2ng tham gia c+a Nhà nưUc Khi mUi ban hành các chính sách, ch= ñSBHXH b›t buSc, các nưUc thưPng b›t ñIu t@ nheng phMm vi h®p, ñó là nheng lao ñSng làm vi0c có hư™ng lương tương ñ/i `n ñ[nh Ngay c? các ñ/i tư2ng này, ban ñIu, cũng có nheng giUi hMn nhBt ñ[nh vc ngành nghc, thành phIn kinh t= hay khu v7c tham gia Sau ñó, phMm vi tham gia ngày càng ñư2c m™ rSng hơn, trên cơ s™ trình ñS, phương ti0n và kinh nghi0m qu?n lý ñMt ñư2c Vc m)c phí BHXH b›t buSc, ngưPi tham gia có trách nhi0m hàng tháng ph?i ñóng mSt kho?n ticn nhBt ñ[nh, do pháp lu6t quy ñ[nh, tương )ng vUi mSt t– l0 ticn lương c+a ngưPi lao ñSng cho quš BHXH

BHXH t7 nguy0n là loMi hình b?o hiKm mà ngưPi lao ñSng có quycn t7 quy=t ñ[nh tham gia hay không tham gia, ñư2c l7a chCn m)c ñóng, phương th)c ñóng, hư™ng phù h2p, theo các quy ñ[nh linh hoMt c+a pháp lu6t BHXH xuBt phát ñiKm là s7 t7 nguy0n c+a cSng ñ:ng nheng ngưPi lao ñSng cùng có nguy cơ gTp mSt s/ r+i ro và cùng có nhu cIu chia sª các r+i ro ñó Vi0c Nhà nưUc ph?i ñ)ng ra t` ch)c qu?n lý BHXH theo hình th)c b›t buSc cũng

ch)ng tb r ng n=u BHXH thuIn tuý ch¡ là s7 t7 nguy0n c+a ngưPi lao ñSng thì hoTc là không bcn veng, hoTc là không hi0u qu?, r+i ro ch¡ ñư2c qu?n lý, chia sª trong nheng cSng ñ:ng nhb h®p, ít chuyên nghi0p… Vì v6y, ñK có h0 th/ng b?o hiKm t7 nguy0n hi0u qu? cũng cIn có s7 t` ch)c, qu?n lý c+a Nhà nưUc nhưng các nưUc thưPng không l7a chCn ñicu ch¡nh loMi hình này ngay t@ khi b›t ñIu t` ch)c h0 th/ng BHXH B™i vì, nheng lao ñSng không thuSc ñ/i tư2ng tham gia BHXH b›t buSc thưPng không có thu nh6p `n ñ[nh ñK t7 mình ñóng b?o hiKm, trong ñicu ki0n không có s7 chia sª t@ phía ngưPi s3 d5ng lao ñSng T@ ñó, nhu cIu tham gia b?o hiKm c+a các ñ/i tư2ng này cũng không `n ñ[nh N=u không có các bi0n pháp qu?n lý heu hi0u thì quš b?o hiKm t7 nguy0n khó có ñicu ki0n duy trì bcn veng ð/i vUi nheng nưUc mà khu v7c phi chính th)c và các lao ñSng t7 tMo vi0c làm chi=m t– trCng lUn, thì vi0c qu?n lý ñ/i tư2ng tham gia b?o hiKm t7 nguy0n c7c kỳ khó khăn Cơ quan b?o hiKm thưPng có ít thông tin vc các ñ/i tư2ng này ñK kiKm soát thu sao cho ñ+ và xác ñ[nh căn c) chi tr? sao cho quš không b[ lMm d5ng Khó khăn trong t` ch)c BHXH t7 nguy0n còn do yêu cIu ph?i thi=t k= m)c phí b?o hiKm và có quy ñ[nh vc phương th)c ñóng khác nhau ñK ngưPi tham gia t7 nguy0n l7a chCn cho phù h2p vUi ñicu ki0n c+a hC, t@ ñó xác ñ[nh m)c hư™ng tương )ng

Th% hai: Phân lo1i theo th4i gian cân ñ/i và h1ch toán qu6 BHXH N=u căn c) vào thPi gian cân ñ/i và hMch toán quš BHXH, có thK phân loMi BHXH thành BHXH ng›n hMn và BHXH dài hMn Cách phân loMi này ch+ y=u giúp các t` ch)c BHXH l7a chCn phương th)c qu?n lý quš b?o hiKm cho c? h0 h0 th/ng hay cho t@ng loMi ch= ñS, th/ng kê xác suBt r+i ro trong phMm

vi bao ph+ c+a quš, làm cơ s™ ñK xác ñ[nh công th)c ñóng hư™ng và thPi hMn chi tr? b?o hiKm Trong ñó, BHXH ng›n hMn thưPng dùng ñK ch¡ nhóm các ch= ñS BHXH có thPi hMn ng›n, trong kho?ng mSt năm, ch+ y=u trên cơ s™

tương tr2 cSng ñ:ng giea nheng ngưPi tham gia b?o hiKm Như v6y, y=u t/ thPi gian ñóng BHXH không ph?i là ñicu ki0n cơ b?n ñK ñ/i tư2ng hư™ng loMi ch= ñS b?o hiKm này N=u có, nó không nh m m5c ñích cân ñ/i thu chi mà ch+ y=u là ñicu ki0n ñK hMn ch= lMm d5ng quš Nhìn chung, ñ/i tư2ng hư™ng BHXH ng›n hMn thưPng là nheng ngưPi lao ñSng trong ñS tu`i lao ñSng, ñang có quan h0 lao ñSng Do ñó, vi0c hư™ng các ch= ñS BHXH ng›n hMn ch+ y=u là tr2 cBp mSt lIn hoTc trong mSt thPi gian ng›n, ñã ñư2c xác ñ[nh

BHXH dài hMn thưPng ñư2c dùng ñK ch¡ nhóm các ch= ñS BHXH dài hMn, t@ khi ngưPi lao ñSng b›t ñIu tham gia cho ñ=n khi quan h0 BHXH k=t thúc, theo hình th)c l6p quš ti=t ki0m b›t buSc, có k=t h2p vUi tương tr2 cSng ñ:ng Như v6y, y=u t/ thPi gian ñóng BHXH ñư2c coi là mSt trong các ñicu ki0n cơ b?n ñK xác ñ[nh quycn hư™ng b?o hiKm và m)c hư™ng c+a loMi ch= ñS b?o hiKm này Vi0c tương tr2 cSng ñ:ng, n=u có, ch¡ trong phMm vi hMn h®p,

do tính xã hSi c+a b?o hiKm chi ph/i, trong ñicu ki0n có cam k=t bù thi=u, b?o tr2 c+a Nhà nưUc ð/i tư2ng hư™ng BHXH dài hMn ch+ y=u là ngưPi lao ñSng

ñã k=t thúc quan h0 lao ñSng, ngh¡ vi0c hư™ng BHXH sau mSt thPi gian dài ñóng góp hoTc ñK lMi phIn ñóng góp cho thân nhân như mSt kho?n th@a k=, hoTc cIn ph?i tương tr2 nuôi thân nhân… Do ñó, bên cMnh mSt s/ ít trưPng h2p chi tr? mSt lIn, BHXH dài hMn thưPng chi tr? tr2 cBp trong kho?ng thPi gian dài, khó xác ñ[nh rõ thPi gian hư™ng c+a t@ng ñ/i tư2ng Quš ñư2c thu

và qu?n lý trong thPi gian dài nên rBt ph)c tMp trong vi0c tính toán, cân ñ/i ñóng, hư™ng h2p lý và b?o t:n giá tr[ trong ñicu ki0n lMm phát và nhu cIu s/ng ngày càng tăng do kinh t= ngày càng phát triKn

Ngoài hai cách phân loMi cơ b?n và thông d5ng nêu trên, còn có thK phân loMi BHXH theo nheng tiêu th)c khác Ch©ng hMn: n=u căn c) vào các trưPng h2p ñư2c b?o hiKm, có thK phân BHXH thành các ch= ñS c5 thK như ch= ñS BHXH khi /m ñau, thai s?n, tai nMn nghc nghi0p, thBt nghi0p, hưu trí, t3 tuBt, tàn t6t… N=u căn c) vào tIn suBt chi tr? b?o hiKm, có thK phân b?o

hiKm xã hSi thành các loMi b?o hiKm mSt lIn, b?o hiKm mSt thPi kỳ và b?o hiKm thưPng xuyên N=u căn c) vào ự/i tư2ng hưỎng BHXH có thK phân thành BHXH cho ngưPi lao ựSng và tr2 cBp BHXH cho thân nhân c+a ngưPi lao ựSng N=u căn c) vào cơ sỎ chi tr? tr2 cBp có thK phân thành b?o hiKm thu nh6p cho ngưPi lao ựSng và b?o hiKm cho các nhu cIu chi phắ phát sinhẦ Vi0c phân loMi BHXH theo các tiêu th)c trên có thK s3 d5ng trên cơ sỎ các m5c ựắch nghiên c)u khác nhau

1.1.1.2 B n ch t c"a b o hi m xã h i

BHXH là phMm trù kinh t= xã hSi t`ng h2p, là mSt trong nheng chắnh sách kinh t= xã hSi cơ b?n nhBt c+a mỦi qu/c gia Nó thK hi0n trình ựS văn minh, ticm l7c và s)c mMnh kinh t=, kh? năng t` ch)c và qu?n lý c+a mỦi qu/c gia đK thBy rõ b?n chBt c+a BHXH, cIn ph?i xem xét trên tBt c? các phương di0n: xã hSi, kinh t=, chắnh tr[ và pháp lýẦ

V3 phương di n xã h i: BHXH ra ựPi là tBt y=u khách quan, xuBt hi0n trong nheng ựicu ki0n nhBt ự[nh c+a quá trình phát triKn kinh t= và xã hSi Khi trình ựS phát triKn s?n xuBt ngày càng cao thì nheng r+i ro phát sinh càng nhicu

và kh? năng ?nh hưỎng c+a r+i ro ự=n ngưPi lao ựSng ngày càng nghiêm trCng R+i ro trong BHXH bao g:m c? nheng r+i ro thuIn túy, phát sinh ngVu nhiên như: /m ựau, tai nMn lao ựSngẦ và c? nheng r+i ro vc vi0c làm như ngưPi lao ựSng b[ thBt nghi0p đicu ựó làm cho ngưPi lao ựSng ngày càng cIn ự=n các hình th)c chia sế r+i ro c+a b?o hiKm nói chung và BHXH nói riêng Trong BHXH, s7 chia sế r+i ro ựư2c th7c hi0n theo nhicu chicu và giea nhicu ự/i tư2ng C5 thK:

O đó là s7 chia sế giea nheng ngưPi s3 d5ng lao ựSng vUi nhau và giea Nhà nưUc, ngưPi s3 d5ng lao ựSng vUi ngưPi lao ựSng BỎi vì, trong các ựơn v[ s3 d5ng lao ựSng, có nheng ựơn v[, trong nheng thPi gian nhBt ự[nh không phát sinh nheng r+i ro liên quan ự=n ngưPi lao ựSng hoTc kh? năng x?y ra r+i

ro là rBt thBp Ngư2c lMi, có nheng ñơn v[ kh? năng x?y ra r+i ro nhicu, d:n d6p Giea nheng ñơn v[ này cIn san sª r+i ro cho nhau thông qua quš b?o hiKm tai nMn lao ñSng, quš /m ñau… ñK v@a làm tròn trách nhi0m vUi ngưPi lao ñSng, v@a ch+ ñSng vc chi phí s?n xuBt Bên cMnh ñó, Nhà nưUc luôn là ngưPi b?o tr2 ñK ñc phòng r+i ro cho quš BHXH

O Thông qua BHXH, các r+i ro còn ñư2c chia sª c? vc mTt không gian và thPi gian Ch©ng hMn, ™ mSt thPi ñiKm nhBt ñ[nh, n=u có nheng vùng, nheng ngành có m)c ñS r+i ro nghc nghi0p và các r+i ro khác như thiên tai, d[ch b0nh… thBp, kinh t= phát triKn, thì hC cIn san sª cho nheng, vùng, ngành khác

có m)c r+i ro cao hơn, trong khi ñó, m)c ñóng góp BHXH c+a các vùng, ngành không ñ`i Sau nheng kho?ng thPi gian phát triKn `n ñ[nh, trong t@ng vùng, t@ng ngành, cũng không thK tránh khbi nheng thPi kỳ kinh t= kém phát triKn, t– l0 thBt nghi0p gia tăng và ñó chính là lúc cIn có s7 san sª r+i ro c+a thPi kỳ trưUc ñó và c+a nheng ñơn v[, nheng vùng, nheng ngành kinh t= khác

O Vi0c chia sª r+i ro còn ñư2c th7c hi0n ngay trong nSi bS nheng ngưPi lao ñSng như: chia sª giea lao ñSng nam vUi lao ñSng ne; giea ngưPi lao ñSng trª, khoª, may m›n vUi ngưPi lao ñSng hay b[ /m ñau, tai nMn; giea nheng ngưPi còn trong ñS tu`i lao ñSng vUi ngưPi già y=u ñã ngh¡ hưu, giea nheng ngưPi lao ñSng có vi0c làm vUi nheng ngưPi lao ñSng b[ thBt nghi0p…

O Chia sª r+i ro còn ñư2c th7c hi0n trong vi0c chia sª ngu:n tài chính, ngu:n thu nh6p trong cuSc ñPi mœi ngưPi lao ñSng, giea nheng lúc khoª mMnh vUi nheng lúc /m ñau, b0nh t6t; giea lúc trª khoª vUi lúc già y=u, h=t tu`i lao ñSng; giea lúc thu nh6p cao vUi nheng lúc thi=u vi0c làm, thBt nghi0p…

Như v6y, BHXH cũng mang b?n chBt chung c+a b?o hiKm, ñó là s7 chia sª r+i ro, trưUc h=t là giea các ñ/i tư2ng tham gia b?o hiKm Tuy nhiên, khác vUi hình th)c b?o hiKm thương mMi, nheng r+i ro cIn s7 chia sª thông

qua BHXH thưPng là nheng r+i ro liên quan ự=n thu nh6p c+a ngưPi lao ựSng Nó có thK ự:ng thPi là nheng r+i ro thuIn túy c+a hC như /m ựau, tai nMn, cũng có thK là nheng s7 ki0n trong cuSc s/ng như: thai s?n, tu`i giàẦ Ngoài ra, tắnh xã hSi c+a BHXH còn thK hi0n Ỏ m5c ựắch c+a nó, nhìn chung, BHXH ch¡ nh m ựáp )ng nhu cIu ựư2c chia sế r+i ro c+a ngưPi lao ựSng, không nh m m5c ựắch ki=m lPi, ự/i vUi c? ngưPi tham gia và t` ch)c th7c hi0n b?o hiKm Khi ựư2c Nhà nưUc t` ch)c, qu?n lý thì BHXH trỎ thành hình th)c d[ch v5 xã hSi (thưPng là loMi hình d[ch v5 công) Vì v6y, b?n chBt xã hSi c+a BHXH là quá trình qu?n lý và chia sế các r+i ro giea nheng ngưPi tham gia BHXH góp phIn b?o ự?m ựPi s/ng cho ngưPi lao ựSng và gia ựình

hC, t@ ựó ự?m b?o ASXH nói chung

V3 phương di n kinh t-: BHXH là quá trình phân ph/i lMi thu nh6p giea nheng ngưPi tham gia b?o hiKm vUi nhau, thông qua vi0c hình thành quỌ ticn t0 dùng ựK ựáp )ng nhu cIu chi tr? b?o hiKm cho ngưPi lao ựSng và gia ựình

hC khi gTp r+i ro vc thu nh6p trong lao ựSng s?n xuBt hoTc mBt ngu:n nuôi dưHng Vì v6y, th7c hi0n BHXH là quá trình tắnh toán, cân ự/i các y=u t/ kinh t= như thu nh6p, kh? năng ựóng góp, m)c hưỎng có thK ự?m b?o, thông qua th/ng kê xác xuBt r+i ro và d7 toán, hMch toán quỌ BHXHẦ đ/i vUi ngưPi lao ựSng, khi tham gia BHXH, hC sỚ ựMt ựư2c các l2i ắch kinh t= c+a cá nhân mình vì ch¡ ph?i ựóng góp mSt tỜ l0 nhb thu nh6p cho quỌ BHXH, nhưng ựPi s/ng c+a b?n thân và gia ựình hC luôn ựư2c b?o ự?m trưUc nheng r+i ro QuỌ BHXH là mSt bS ph6n c+a thu nh6p qu/c nSi, trưUc h=t, ựư2c s3 d5ng ựK ự?m b?o an toàn ựPi s/ng cho ngưPi lao ựSng, tái s?n xuBt s)c lao ựSng QuỌ còn có thK dùng ựK ựIu tư, phát triKn s?n xuBt, góp phIn tăng trưỎng kinh t=Ầ đó là quá trình t` ch)c, s3 d5ng thu nh6p cá nhân và t`ng s?n phậm trong nưUc nh m tho? mãn nhu cIu an toàn vc tài chắnh trong ựPi s/ng c+a ngưPi lao ựSng và an toàn trong ựPi s/ng kinh t= xã hSi nói chung

V3 phương di n chính tr9, pháp lý: BHXH khi ñư2c Nhà nưUc ñicu ch¡nh b ng pháp lu6t, ñã tr™ thành quycn cơ b?n c+a ngưPi lao ñSng, xét trên c? bình di0n qu/c gia và qu/c t= ð:ng thPi, ñó cũng là trách nhi0m c+a b?n thân ngưPi lao ñSng và ngưPi s3 d5ng lao ñSng là ph?i tham gia BHXH Vì v6y, BHXH là mSt chính sách xã hSi rBt quan trCng, là bS ph6n cơ b?n ñK ñ?m b?o ASXH, t@ ñó góp phIn `n ñ[nh chính tr[, xã hôi

Qua s7 phân tích ™ trên, có thK thBy b?n chBt c+a BHXH thK hi0n ™ nheng nSi dung sau:

O BHXH là hình th)c b?o hiKm thu nh6p cho ngưPi lao ñSng, là s?n ph§m tBt y=u khách quan c+a xã hSi phát triKn Khi kinh t= càng phát triKn thì BHXH càng ña dMng và hoàn thi0n Vì th= có thK kh©ng ñ[nh s7 phát triKn kinh t= là ncn t?ng c+a BHXH

O BHXH là hình th)c d[ch v5 công ñK qu?n lý và ñáp )ng nhu cIu chia

sª r+i ro trong cSng ñ:ng Nheng r+i ro làm gi?m hoTc mBt kh? năng lao ñSng, mBt vi0c làm trong BHXH diYn ra c? trong và ngoài quá trình lao ñSng,

có thK là nheng r+i ro ngVu nhiên trái vUi ý mu/n ch+ quan c+a con ngưPi như: /m ñau, TNLð và BNN hoTc cũng có thK là nheng trưPng h2p x?y ra không hoàn toàn ngVu nhiên như: tu`i già, thai s?n

O BHXH v@a th7c hi0n các m5c ñích xã hSi, v@a th7c hi0n các m5c ñích kinh t= C? hai m5c ñích này luôn ñư2c th7c hi0n ñ:ng thPi, ñan xen lVn nhau và là hai mTt không thK tách rPi nhau Khi ñc c6p ñ=n các l2i ích kinh t= c+a BHXH ñ/i vUi ngưPi lao ñSng và ñ/i vUi xã hSi là ñã bao hàm c? m5c ñích xã hSi c+a nó Ngư2c lMi, các m5c ñích xã hSi c+a BHXH cũng ch¡ ñMt ñư2c khi nó ñ:ng thPi mang lMi các l2i ích kinh t= thi=t th7c cho ngưPi tham gia

O BHXH là quycn cơ b?n c+a ngưPi lao ñSng B™i vì, m5c tiêu c+a BHXH là nh m tho? mãn nheng nhu cIu thi=t y=u c+a ngưPi lao ñSng trong

trưPng h2p b[ gi?m hoTc mBt thu nh6p, mBt vi0c làm M5c tiêu này ñã ñư2c T` ch)c Lao ñSng qu/c t= c5 thK hoá, ñó là: ñcn bù cho ngưPi lao ñSng nheng kho?n thu nh6p b[ mBt ñK ñ?m b?o nhu cIu sinh s/ng thi=t y=u c+a hC; chăm sóc s)c khoª và ch/ng b0nh t6t; xây d7ng ñicu ki0n s/ng ñáp )ng các nhu cIu c+a dân cư và các nhu cIu ñTc bi0t c+a ngưPi già, ngưPi tàn t6t và trª em VUi nheng m5c tiêu ñó, BHXH ñã tr™ thành mSt trong nheng quycn con ngưPi và ñư2c ðMi hSi ñ:ng Liên h2p qu/c th@a nh6n và ghi vào Tuyên ngôn Nhân quycn ngày 10 tháng 12 năm 1948: "TBt c? mCi ngưPi vUi tư cách là thành viên c+a xã hSi có quycn hư™ng BHXH, quycn ñó ñư2c ñTt cơ s™ trên s7 tho? mãn các quycn vc kinh t=, xã hSi và văn hoá cIn thi=t cho nhu cIu vc nhân cách và s7 t7 do phát triKn con ngưPi"

VUi b?n chBt c+a BHXH như trên, ch)c năng c+a BHXH bao g:m: Th% nhKt, BHXH ñ*m b*o bù ñGp hoEc thay th- m t phHn thu nhIp cho ngư4i lao ñ ng ðây là ch)c năng cơ b?n c+a BHXH, ñư2c xác ñ[nh trên cơ s™ ñ/i tư2ng c+a BHXH là thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng Khi thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng b[ gi?m hoTc b[ mBt vì r+i ro hoTc s7 ki0n b?o hiKm, hC s• ñư2c bù ñ›p t@ quš BHXH do các bên tham gia ñóng góp Pháp lu6t BHXH thưPng quy ñ[nh n=u ngưPi lao ñSng ñã th7c hi0n ñIy ñ+ nghĩa v5 ñóng góp thì hC có quycn ñư2c hư™ng BHXH Có nheng trưPng h2p quš b?o hiKm ch¡

bù ñ›p phIn thu nh6p b[ thi=u h5t cho ngưPi lao ñSng khi s7 ki0n b?o hiKm x?y ra, có trưPng h2p quš BHXH ph?i thay th= phIn thu nh6p ñư2c b?o hiKm b[ mBt do ngưPi lao ñSng ph?i ngh¡ vi0c vì /m ñau, thai s?n, thBt nghi0p, tu`i già hoTc phIn nuôi thân nhân khi ngưPi lao ñSng ch=t… Ch¡ khi th7c hi0n t/t ch)c năng này, BHXH mUi th7c s7 là hình th)c b?o hiKm thi=t th7c ñ/i vUi ngưPi lao ñSng, có s)c cu/n hút, thuy=t ph5c hC tham gia rSng rãi và tr™ thành lưUi an toàn ñIu tiên trong chính sách ASXH ™ mœi qu/c gia

Th% hai, BHXH phân ph/i l1i thu nhIp gi7a nh7ng ngư4i tham gia BHXH Phân ph/i lMi là ch)c năng chung c+a mCi hình th)c b?o hiKm Trên cơ s™ ñ/i tư2ng c+a BHXH là thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng mà BHXH xác ñ[nh ch)c năng phân ph/i lMi thu nh6p giea nheng ngưPi lao ñSng tham gia BHXH vUi nhau ðK th7c hi0n hình th)c b?o hiKm này, ngưPi lao ñSng và ngưPi s3 d5ng lao ñSng ph?i ñóng mSt t– l0 nhb trong tương quan vUi thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng vào mSt quš chung Vc nguyên t›c, ngu:n này ñK ñ?m b?o thu nh6p cho mCi ngưPi tham gia b?o hiKm, n=u hC gTp r+i ro, ph?i ngh¡ vi0c Song, th7c t=, ch¡ mSt s/ ít ngưPi lao ñSng gTp r+i ro th7c s7 ñư2c quš chi tr? Thông qua

ñó, BHXH ñã th7c hi0n ch)c năng phân ph/i lMi thu nh6p giea nheng ngưPi may m›n, ít gTp r+i ro cho nheng ngưPi không may b[ r+i ro trong cuSc s/ng Có thK

là s7 phân ph/i lMi theo chicu dCc giea nheng ngưPi trª, th= h0 trª cho nheng ngưPi già thuSc th= h0 trưUc; giea thPi kỳ trª trung, khoª mMnh cho thPi kỳ già y=u trong cuSc ñPi mœi ngưPi… Có thK là phân ph/i lMi thu nh6p theo chicu ngang giea nheng ngưPi khoª mMnh cho nheng ngưPi b[ /m ñau, tai nMn, tàn t6t; giea nheng ngưPi có cơ may vc vi0c làm vUi nheng ngưPi không may b[ thBt nghi0p… Như v6y, quš BHXH là dòng ch?y liên t5c c+a s7 ñóng góp và s7 chi tr? ñK phân ph/i lMi thu nh6p giea nheng ngưPi lao ñSng tham gia BHXH

Th% ba, BHXH góp phHn kích thích nâng cao năng suKt lao ñ ng cá nhân và năng suKt lao ñ ng xã h i Th6t v6y, khi khoª mMnh tham gia lao ñSng s?n xuBt, ngưPi lao ñSng ñư2c ch+ s3 d5ng lao ñSng tr? lương hoTc ticn công Khi b[ /m ñau, thai s?n, tai nMn lao ñSng,… ñã có BHXH tr2 cBp thay th= ngu:n thu nh6p b[ gi?m hoTc b[ mBt, nhP ñó ñPi s/ng c+a b?n thân và gia ñình ngưPi lao ñSng luôn ñư2c ñ?m b?o `n ñ[nh ðicu này ñã giúp ngưPi lao ñSng luôn yên tâm, g›n bó t6n tình vUi công vi0c, vUi nơi làm vi0c, tích c7c tham gia lao ñSng s?n xuBt, nâng cao năng suBt lao ñSng NhP có BHXH, nheng chi phí c+a ngưPi s3 d5ng lao ñSng cho nheng r+i ro trong quá trình s3

d5ng lao ủSng cũng ủư2c `n ủ[nh, cú thK d7 ủoỏn, hMch toỏn ủư2c Ch)c năng này như mSt ủũn bĐy kinh t= kớch thớch ngưPi lao ủSng nõng cao năng suBt lao ủSng cỏ nhõn, t@ ủú gúp phIn nõng cao năng suBt lao ủSng xó hSi

Th% tư, BHXH gúp phHn thu hỳt lao ủ ng, hỡnh thành và phỏt tri=n th9 trư4ng lao ủ ng, gGn bú l<i ớch gi7a ngư4i lao ủ ng v i ngư4i sN d>ng lao

ủ ng và xó h 9 ðõy khụng ph?i là m5c ủớch chớnh c+a BHXH, th= nhưng trong th7c t=, ngưPi lao ủSng thưPng cú nhu cIu ủư2c làm vi0c trong phMm vi bao ph+ c+a BHXH b›t buSc ủK cuSc s/ng ủư2c `n ủ[nh Qua ủú, cú thK thu hỳt moi l7c lư2ng lao ủSng vào th[ trưPng lao ủSng B™i v6y, n=u phMm vi bao ph+ c+a BHXH rSng thỡ nú tr™ thành mSt y=u t/ quan trCng ủK hỡnh thành và phỏt triKn th[ trưPng lao ủSng

Trong quỏ trỡnh hỡnh thành và phỏt triKn, BHXH cũn th7c hi0n ch)c năng ủicu hoà mõu thuVn vc ticn lương, ticn cụng, thPi gian lao ủSng giea ch+ và th2, làm cho cỏc bờn cú trỏch nhi0m vUi nhau hơn T@ ủú, hai bờn g›n bú l2i ớch vUi nhau, h2p tỏc, phỏt triKn và cựng cú l2i ð/i vUi Nhà nưUc và xó hSi, chi phớ cho BHXH là cỏch th)c ph?i chi ớt nhBt nhưng lMi cú hi0u qu? nhBt vỡ cú thK gi?i quy=t ủư2c khú khăn vc ủPi s/ng cho ngưPi lao ủSng và gia ủỡnh hC, t@ ủú gúp phIn phỏt triKn kinh t=, ủ?m b?o `n ủ[nh chớnh tr[ và xó hSi

1.1.2 Vai trũ c]a b9o hi;m xó hei

BHXH ra đời v phát triển đ ng y c ng khẳng định được vai trò của mình trên nhiều phương diện khác nhau trong thực tế cuộc sống cũng như trong phát triển kinh tế , x hội

1.1.2.1 ð%i v&i ngư(i lao ủ ng

BHXH ủó tr7c ti=p gúp phIn `n ủ[nh cuSc s/ng cho ngưPi lao ủSng và gia ủỡnh hC khi ngưPi lao ủSng gTp r+i ro hay s7 ki0n b?o hiKm ð:ng thPi, BHXH cũng là cơ hSi ủK mœi ngưPi th7c hi0n trỏch nhi0m tương tr2 cho nheng khú khăn c+a cỏc thành viờn khỏc T@ ủú, cỏc r+i ro trong lao ủSng s?n

xuBt và trong ựPi s/ng ngưPi lao ựSng ựư2c kh/ng ch= và dàn tr?i H6u qu? c+a r+i ro ựư2c khỈc ph5c k[p thPi

Tham gia BHXH còn giúp ngưPi lao ựSng nâng cao hi0u qu? trong chi dùng cá nhân, giúp hC ti=t ki0m nheng kho?n ticn nhb, ựcu ựTn ựK có ngu:n d7 phòng cIn thi=t chi dùng khi già c? hay mBt s)c lao ựSngẦ đó không ch¡

là ngu:n hỦ tr2 v6t chBt mà còn là ngu:n ựSng viên tinh thIn to lUn ự/i vUi mỦi cá nhân khi gTp khó khăn, làm cho hC `n ự[nh vc tâm lý, gi?m bUt lo lỈng khi /m ựau, tai nMn, tu`i giàẦ NhP có BHXH, cuSc s/ng c+a nheng thành viên trong gia ựình ngưPi lao ựSng, nhBt là trế em, nheng ngưPi tàn t6t, goá b5aẦ cũng ựư2c ự?m b?o an toàn hơn

1.1.2.2 đ%i v&i ngư(i s, d.ng lao ự ng

Mẳc dỉ phời ệãng gãp v o quủ BHXH mét khoờn tiÒn nhÊt ệỡnh ệÓ bờo hiÓm cho ng−êi lao ệéng m mừnh sỏ dông, ệiÒu ệã Ýt nhiÒu còng ờnh h−ẻng

ệạn thu nhẺp cựa ng−êi sỏ dông lao ệéng, song vÒ lẹu d i, BHXH giúp hC `n ự[nh s?n xuBt kinh doanh N=u không có BHXH, các ựơn v[ s3 d5ng lao ựSng tr? ticn b?o hiKm cùng vUi ticn lương hàng tháng ựK ngưPi lao ựSng t7 lo thì ngu:n ticn này có thK b[ s3 d5ng vào nheng nhu cIu, nheng m5c ựắch khác đ=n khi ngưPi lao ựSng /m ựau, tai nMn không có ngu:n thu nh6p, không có chi phắ thu/c menẦ, ựPi s/ng c+a hC b[ ?nh hưỎng thì quan h0 lao ựSng, chBt lư2ng lao ựSng sỚ b[ ?nh hưỎng Qua vi0c phân ph/i chi phắ cho ngưPi lao ựSng h2p lý, BHXH sỚ góp phIn làm cho l7c lư2ng lao ựSng trong mỦi ựơn v[ `n ự[nh, s?n xuBt diYn ra liên t5c, hi0u qu?, các bên trong quan h0 lao ựSng cũng gỈn bó vUi nhau hơn

BHXH còn làm cho ngưPi s3 d5ng lao ựSng có trách nhi0m vUi ngưPi lao ựSng, không ch¡ khi tr7c ti=p s3 d5ng lao ựSng mà trong su/t cuSc ựPi hC N=u không t` ch)c BHXH bỈt buSc thì nhicu khi, vì nheng kho?n l2i trưUc mỈt mà ngưPi s3 d5ng lao ựSng cỈt xén quycn l2i, vô trách nhi0m vUi ngưPi lao ựSng

BHXH cịn giúp cho ngưPi s3 d5ng lao đSng `n đ[nh ngu:n chi, ngay c? khi cĩ r+i ro lUn x?y ra thì cũng khơng lâm vào tình trMng n2 nIn hay phá s?n NhP đĩ, các chi phí đư2c ch+ đSng hMch tốn, `n đ[nh và tMo đicu ki0n đK phát triKn khơng ph5 thuSc nhicu vào hồn c?nh khách quan Tuy nhiên, BHXH hIu như khơng mang lMi các l2i ích tr7c ti=p nên khơng ph?i bao giP ngưPi s3 d5ng lao đSng cũng nh6n th)c đúng đư2c vai trị c+a nĩ

1.1.2.3 ð%i v&i n n kinh t1 2 xã h i

TrưUc tiên, BHXH tMo ra cơ ch= chia sª r+i ro, nâng cao tính cSng đ:ng

xã hSi, c+ng c/ truycn th/ng đồn k=t, g›n bĩ giea các thành viên trong xã hSi ðicu đĩ đã thúc đ§y s7 ra đPi và tr™ thành lý do t:n tMi c+a BHXH Tuy khơng nh m m5c đích kinh doanh, ki=m lPi nhưng BHXH là cơng c5 phân ph/i, s3 d5ng ngu:n quš d7 phịng hi0u qu? nhBt cho vi0c gi?m h6u qu? r+i

ro, tMo đSng l7c phát triKn kinh t=, xã hSi Thơng qua BHXH, nheng r+i ro trong đPi s/ng c+a ngưPi lao đSng đư2c dàn tr?i theo nhicu chicu, tMo ra kh? năng gi?i quy=t an tồn nhBt, vUi chi phí thBp nhBt

MTt khác, BHXH cịn thu hút mSt l7c lư2ng lao đSng đáng kK và tMo thêm cơng ăn vi0c làm cho hC ðicu này làm gi?m bUt tình trMng lao đSng b[ thBt nghi0p trong xã hSi Vc phương di0n tâm lý, b?o hiKm cịn là chœ d7a tinh thIn cho nheng ngưPi tham gia b?o hiKm, giúp hC yên tâm trong cuSc s/ng, trong lao đSng và hoMt đSng s?n xuBt kinh doanh, gĩp phIn đ?m b?o an sinh xã hSi

Là mSt h2p phIn cơ b?n và quan trCng nhBt trong h0 th/ng ASXH, BHXH là cơ s™ đK phát triKn các bS ph6n ASXH khác Chính ph+ các nưUc thưPng căn c) vào m)c đS bao ph+ c+a chính sách BHXH đK xác đ[nh nheng đ/i tư2ng nào cịn gTp khĩ khăn, cIn cSng đ:ng chia sª nhưng chưa đư2c tham gia BHXH đK thi=t k= nheng mMng lưUi khác c+a ASXH như: c)u tr2 xã hSi, ưu đãi xã hSi… Trên cơ s™ đĩ, BHXH là căn c) đK đánh giá

trình ñS qu?n lý r+i ro c+a t@ng qu/c gia và m)c ñS ñ?m b?o ASXH ñMt ñư2c ™ mœi nưUc

BHXH còn là s7 ph?n ánh trình ñS phát triKn kinh t=, xã hSi c+a mSt qu/c gia N=u kinh t= ch6m phát triKn, xã hSi lMc h6u, ñPi s/ng nhân dân thBp kém thì h0 th/ng BHXH cũng ch6m phát triKn ™ m)c tương )ng Khi kinh t= càng phát triKn, ñPi s/ng c+a ngưPi lao ñSng ñư2c nâng cao thì nhu cIu tham gia BHXH c+a hC càng lUn Thông qua h0 th/ng BHXH, trình ñS t` ch)c, qu?n lý r+i ro xã hSi c+a các nhà nưUc cũng ngày càng ñư2c nâng cao thK hi0n

b ng vi0c m™ rSng ñ/i tư2ng tham gia, ña dMng vc hình th)c b?o hiKm, qu?n

lý ñư2c nhicu trưPng h2p r+i ro trên cơ s™ phát triKn các ch= ñS BHXH…

HoMt ñSng BHXH còn góp phIn vào vi0c huy ñSng v/n ñIu tư, làm cho th[ trưPng tài chính phong phú và kinh t= xã hSi phát triKn ðTc bi0t, vUi b?o hiKm hưu trí, ngu:n v/n tích luš trong thPi gian dài, k=t dư tương ñ/i lUn, có thK ñIu tư vào các doanh nghi0p, các d7 án cIn huy ñSng v/n, mang lMi l2i ích cho tBt c? các bên: ngưPi tham gia BHXH, cơ quan BHXH và ncn kinh t=

xã hSi nói chung

1.1.3 H` th?ng ch8 ñe b9o hi;m xã hei

1.1.3.1 Khuy1n cáo c"a T3 ch4c Lao ñ ng qu%c t1

TMi kỳ hCp th) 35, HSi ngh[ toàn thK c+a ILO ñư2c HSi ñ:ng qu?n tr[ c+a Văn phòng Lao ñSng qu/c t= tri0u t6p tMi Giơnevơ ngày 04/06/1952, sau khi quy=t ñ[nh chBp thu6n mSt s/ ñc ngh[ vc các quy phMm t/i thiKu vc an toàn xã hSi, ngày 28/06/1952, ILO ñã thông qua Công ưUc s/ 102 O Công ưUc

vc an toàn xã hSi (Quy phMm t/i thiKu), ñánh dBu mSt bưUc ngoTt quan trCng

vc BHXH trên th= giUi NSi dung c+a Công ưUc s/ 102 vc BHXH bao g:m mSt h0 th/ng 9 ch= ñS như sau:

1 Ch= ñS chăm sóc y t=

2 Ch= ñS tr2 cBp /m ñau

và Khuy=n ngh[ liên quan ñ=n các ch= ñS BHXH nhưng nSi dung ch+ y=u vVn theo tinh thIn c+a Công ưUc s/ 102

Trong các Công ưUc qu/c t=, mœi ch= ñS BHXH ñcu ñư2c c5 thK hoá

b ng nheng ñicu, nheng m5c v@a c5 thK, v@a mang tính ñ[nh hưUng ñK các nưUc v6n d5ng N=u nhìn nh6n mSt cách khái quát, mœi ch= ñS ñcu ñư2c k=t cBu b™i các nSi dung sau:

O M5c ñích th7c hi0n ch= ñS;

O ð/i tư2ng ñư2c b?o hiKm;

O ðicu ki0n ñư2c tr2 cBp;

O M)c tr2 cBp và thPi gian tr2 cBp BHXH

M5c ñích tr2 cBp theo t@ng ch= ñS BHXH s• giúp ngưPi lao ñSng và ngưPi s3 d5ng lao ñSng nh6n th)c rõ trách nhi0m và quycn l2i c+a mình khi tham gia BHXH ð:ng thPi, còn thK hiKn rõ quan ñiKm ñ[nh hưUng và m5c tiêu c+a chính sách BHXH ™ t@ng nưUc Trên phương di0n xã hSi, m5c ñích

tr2 cBp còn ph?n ánh vai trò c+a t@ng ch= ñS và tMo thêm nicm tin cho ngưPi lao ñSng ñ/i vUi chính sách BHXH MSt khi ngưPi lao ñSng và ngưPi s3 d5ng lao ñSng ñã nh6n th)c ñư2c ñIy ñ+ vBn ñc này thì vi0c m™ rSng ñ/i tư2ng tham gia BHXH s• dY dàng và nhanh chóng hơn

ð/i tư2ng ñư2c b?o hiKm thK hi0n phMm vi c+a chính sách BHXH trong t@ng ch= ñS Tuỳ theo t@ng loMi ch= ñS mà ñ/i tư2ng này có thK khác nhau

Có ch= ñS ñ/i tư2ng ñư2c tr2 cBp chính là b?n thân ngưPi lao ñSng tham gia BHXH; có ch= ñS ñ/i tư2ng tr2 cBp lMi là mSt s/ thành viên trong gia ñình c+a ngưPi lao ñSng (v2, ch:ng, con cái và b/ m® c+a ngưPi lao ñSng có thK ñư2c tr2 cBp trong ch= ñS tr2 cBp ticn tuBt) Có ch= ñS ñ/i tư2ng ñư2c b?o hiKm n m trong quá trình lao ñSng (ch= ñS tr2 cBp thai s?n); có ch= ñS ñ/i tư2ng tr2 cBp lMi n m ngoài quá trình lao ñSng (ch= ñS tr2 cBp tu`i già) Xác ñ[nh chính xác ñ/i tư2ng ñư2c tr2 cBp b?o hiKm trong mœi ch= ñS s• giúp cơ quan BHXH ch¡ tr? ñúng ñ/i tư2ng, ñúng m5c ñích, hMn ch= t/i ña nheng hi0n tư2ng nhIm lVn và tiêu c7c phát sinh

ðicu ki0n ñư2c tr2 cBp cũng là mSt nSi dung rBt quan trCng khi thi=t k= các ch= ñS BHXH Nhìn chung các ch= ñS BHXH khác nhau thì ñicu ki0n ñư2c tr2 cBp cũng khác nhau, b™i vì, vi0c giUi hMn ñicu ki0n tr2 cBp xuBt phát t@ các r+i ro hoTc s7 ki0n b?o hiKm liên quan ñ=n t@ng ch= ñS Có nheng r+i

ro làm cho ngưPi lao ñSng b[ gián ñoMn thu nh6p nhưng không ñư2c b?o hiKm như r+i ro chi=n tranh, r+i ro bMo loMn HoTc, ngay c? nheng r+i ro mà theo khuy=n cáo c+a ILO ñư2c b?o hiKm nhưng ñicu ki0n kinh t= O xã hSi không cho phép cũng không ñư2c b?o hiKm như r+i ro thBt nghi0p Vì th=, ñicu ki0n tiên quy=t ñư2c tr2 cBp ph?i có liên quan ñ=n các r+i ro hoTc s7 ki0n b?o hiKm n m ngay trong t@ng ch= ñS Nheng ñicu ki0n ti=p theo thưPng liên quan ñ=n cơ s™ sinh hCc, ñ=n môi trưPng và ñicu ki0n lao ñSng c+a ngưPi lao ñSng; ñ=n kh? năng tài chính c+a h0 th/ng BHXH N=u c5 thK hoá thì ñó

chính là các ñicu ki0n vc tu`i tác, giUi tính, ngành nghc và công vi0c c+a ngưPi lao ñSng, thPi gian ñóng phí BHXH Vi0c xác ñ[nh rõ ñicu ki0n tr2 cBp BHXH cho t@ng ch= ñS có ý nghĩa rBt lUn trong qu?n lý và th7c hi0n chính sách BHXH TrưUc h=t, là tránh ñư2c nheng hi0n tư2ng lMm d5ng ch=

ñS, ti=p ñ=n là giúp cho vi0c tính toán, xác ñ[nh xác suBt r+i ro và nheng s7 ki0n BHXH phát sinh trong t`ng thK theo nheng ngưPi lao ñSng tham gia BHXH ð:ng thPi, còn giúp cho công tác d7 báo ñK cân ñ/i ngu:n quš BHXH trong tương lai

M)c tr2 cBp và thPi gian tr2 cBp là nSi dung quan trCng nhBt cBu thành mœi ch= ñS BHXH M)c tr2 cBp thưPng ñư2c biKu hi0n b ng ticn và kho?n ticn này ngưPi lao ñSng và gia ñình hC nh6n ñư2c t@ cơ quan BHXH khi có các r+i ro hoTc s7 ki0n BHXH phát sinh Vc nguyên t›c, m)c tr2 cBp c+a hIu h=t các ch= ñS BHXH ñcu ph?i thBp hơn ticn lương hay thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng tham gia BHXH Nhưng thBp nhBt cũng ph?i ñáp )ng ñư2c nheng nhu cIu t/i thiKu c+a ngưPi lao ñSng và gia ñình hC Nheng nhu cIu t/i thiKu ph?i kK ñ=n là: nhu cIu vc ăn, mTc, nhu cIu vc nhà ™ và ñi lMi, nhu cIu vc khám chea b0nh và hCc t6p, nhu cIu vc giao ti=p Nheng nhu cIu này có thK khác nhau vc quy mô và t– trCng trong các m)c tr2 cBp BHXH liên quan ñ=n t@ng ch= ñS Ch©ng hMn, nhu cIu khám chea b0nh bao giP cũng chi=m t– trCng lUn nhBt trong các m)c tr2 cBp vc chăm sóc y t= Hay, nhu cIu vc ăn mTc bao giP cũng ph?i ñư2c ưu tiên trong các m)c tr2 cBp gia ñình, tr2 cBp thBt nghi0p ðK xác ñ[nh và lư2ng hoá ñư2c nheng nhu cIu này thông thưPng ph?i d7a vào k=t qu? ñicu tra m)c s/ng dân cư ñư2c ti=n hành ™ t@ng nưUc Ngoài ra, khi xác ñ[nh m)c tr2 cBp BHXH cho t@ng ch= ñS còn ph?i căn c) mSt loMt các y=u t/ như: tình trMng s)c khoª; t– l0 suy gi?m kh? năng lao ñSng; ngành nghc và công vi0c c+a ngưPi lao ñSng; thPi gian ñóng phí b?o hiKm; ticn lương hay thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng; s/ lư2ng ñ/i tư2ng tham gia BHXH; hi0u qu? ñIu tư quš nhàn rœi M)c

tr2 cBp BHXH có hai loMi: M)c tr2 cBp ng›n hMn và m)c tr2 cBp dài hMn M)c tr2 cBp ng›n hMn dùng ñK chi tr? cho nheng nhu cIu phát sinh trong các ch= ñS chăm sóc y t=; tr2 cBp /m ñau; tr2 cBp thai s?n M)c tr2 cBp dài hMn ñư2c áp d5ng chi tr? cho các ch= ñS BHXH dài hMn, như tr2 cBp tu`i già, tr2 cBp tai nMn lao ñSng, b0nh nghc nghi0p nTng ThPi gian tr2 cBp ph5 thuSc ch+ y=u vào các ñicu ki0n ñư2c tr2 cBp ðK tránh lMm d5ng ch= ñS, thPi gian tr2 cBp ñư2c lu6t pháp các nưUc quy ñ[nh khá chi ti=t và c5 thK cho t@ng ch= ñS.

Có thK nói, 9 ch= ñS trong Công ưUc 102 c+a ILO ñã hình thành mSt h0 th/ng ch= ñS BHXH Mœi nưUc tham gia Công ưUc tuỳ ñicu ki0n kinh t= O xã hSi trong mœi giai ñoMn l[ch s3 c5 thK, khi triKn khai BHXH có quycn th7c hi0n Khuy=n ngh[ ñó ™ m)c ñS khác nhau, nhưng ít nhBt ph?i th7c hi0n ñư2c

3 ch= ñS, trong ñó, ph?i có ít nhBt mSt trong năm ch= ñS: (3); (4); (5); (8); (9) 1.1.3.2 Cơ s8 hình thành các ch1 ñ b o hi m xã h i

Khi xây d7ng h0 th/ng ch= ñS BHXH cũng như mœi ch= ñS BHXH, ph?i d7a vào nheng cơ s™ ch+ y=u sau ñây:

a Cơ sM sinh hJc

Cơ s™ sinh hCc t:n tMi ngay trong b?n thân nheng ngưPi lao ñSng tham gia BHXH ðây ñư2c coi là cơ s™ khách quan nhBt, vì nó liên quan ñ=n ñS tu`i, giUi tính, s7 suy gi?m s)c khoª t7 nhiên và nheng nhu cIu t/i thiKu trong cuSc s/ng c+a mœi con ngưPi

O ðS tu`i c+a mœi con ngưPi luôn có giUi hMn ð)ng trên góc ñS qu?n lý dân s/ và ngu:n lao ñSng, ngưPi ta thưPng phân chia dân s/ thành 3 nhóm tu`i: Nhóm dân s/ trª (t@ 0 ñ=n 14 tu`i); nhóm dân s/ trong ñS tu`i lao ñSng (t@ 15 ñ=n 60 tu`i) và nhóm dân s/ già (t@ 61 tu`i tr™ lên) Vi0c phân chia này

có vai trò rBt lUn khi xây d7ng h0 th/ng ch= ñS BHXH và ñTc bi0t là ch= ñS tr2 cBp tu`i già Tu`i già ñK ñư2c hư™ng tr2 cBp ticn hưu trí ™ các nưUc không gi/ng nhau, b™i l• "tu`i già sinh hCc" c+a các nưUc, các vùng có s7 khác nhau

ñáng kK Tu`i già sinh hCc ch+ y=u ch[u s7 chi ph/i c+a các quá trình diYn bi=n sinh lý trong cơ thK c+a con ngưPi Theo tu`i tác, quá trình ñ:ng hoá ngày càng gi?m, quá trình d[ hoá lMi ngày càng tăng, quá trình trao ñ`i chBt gi?m và tính `n ñ[nh kém Nheng quá trình này làm cho kh? năng lao ñSng và s7 ph?n xM nghc nghi0p c+a con ngưPi ngày càng gi?m Ngoài ra, tu`i già sinh hCc còn ch[u s7 ?nh hư™ng mSt phIn c+a ñicu ki0n và môi trưPng s/ng c+a con ngưPi, b™i v6y khi xác ñ[nh ñS tu`i ngh¡ hưu cho ch= ñS tr2 cBp tu`i già thì tu`i già sinh hCc là cơ s™ ch+ y=u

O GiUi tính có liên quan ñ=n nhicu ch= ñS BHXH ð/i vUi ch= ñS tr2 cBp tu`i già, tu`i ngh¡ hưu c+a nam giUi thưPng cao hơn ne giUi, vì kh? năng lao ñSng c+a ne giUi b[ suy gi?m khá nhicu sau khi sinh ñª và nuôi con nhb ð/i vUi ch= ñS tr2 cBp thai s?n, giUi tính liên quan tr7c ti=p ñ=n s7 ki0n mang thai

và sinh con c+a ph5 ne, ñ=n nhu cIu sinh hCc c+a hC trong toàn bS thPi gian ñư2c tr2 cBp BHXH Do ñó, ñK có ñư2c ngu:n tài chính cIn thi=t trang tr?i cho thPi gian b[ gián ñoMn thu nh6p cIn ph?i n›m ñư2c s/ lư2ng và t– suBt sinh ™ t@ng nhóm lao ñSng ne trong ñS tu`i sinh ñª

O MSt y=u t/ khác cũng làm suy gi?m kh? năng lao ñSng c+a ngưPi lao ñSng nói chung ñó là hi0n tư2ng /m ñau m ñau có thK x?y ra vUi bBt c) ai, trong bBt c) thPi gian và không gian nào Khi /m ñau, ngưPi lao ñSng ít nhicu b[ suy gi?m kh? năng lao ñSng và n=u ph?i n m vi0n ñicu tr[, phVu thu6t s• phát sinh các chi phí y t= và thu nh6p b[ gián ñoMn Vì th=, khi xây d7ng ch=

ñS chăm sóc y t= và ch= ñS tr2 cBp /m ñau ph?i n›m ñư2c xác suBt /m ñau cho ngưPi lao ñSng, các chi phí y t= bình quân c+a mSt lIn /m ñau và thPi gian ngh¡ /m bình quân trong năm…

b Môi trư(ng và ñi u ki n lao ñ ng

Môi trưPng và ñicu ki0n lao ñSng giea các ngành nghc, công vi0c và các vùng, micn khác nhau thưPng có s7 khác nhau rBt lUn Ch©ng hMn, cùng làm

vi0c trong ngành khai khoáng, nhưng nheng ngưPi làm các công vi0c gián ti=p như: th/ng kê, k= toán, cung )ng v6t tư… s• ít ch[u s7 tác ñSng c+a ñS b5i c+a ti=ng :n và xác suBt x?y ra TNLð, BNN cũng thBp hơn so vUi nheng ngưPi công nhân tr7c ti=p làm vi0c dưUi hIm lò HoTc, cùng làm mSt công vi0c nào ñó gi/ng nhau nhưng n=u ™ vùng sâu, vùng xa, nơi biên cương, h?i ñ?o thì ñicu ki0n lao ñSng và ñicu ki0n s/ng s• khác h©n so vUi làm vi0c ™ vùng ñ:ng b ng hay ñô th[ Chính vì v6y, môi trưPng và ñicu ki0n lao ñSng cũng là mSt trong nheng cơ s™ rBt quan trCng khi thi=t l6p h0 th/ng ch= ñS BHXH Nheng y=u t/ này s• liên quan ñ=n vi0c xác ñ[nh ñS tu`i khi ngh¡ hưu c+a ngưPi lao ñSng, ñ=n thPi gian ngh¡ ñª c+a lao ñSng ne; ñ=n vi0c phân loMi ngành nghc ñK xác ñ[nh m)c tr2 cBp và thPi gian tr2 cBp trong ch= ñS TNLð

và BNN Ngoài ra, nó còn liên quan c? ñ=n công tác b?o hS lao ñSng, v0 sinh

an toàn lao ñSng và công tác phòng tránh r+i ro

c ði u ki n kinh t1 2 xã h i

Khi ban hành chính sách BHXH và ñTc bi0t là khi thi=t l6p h0 th/ng các ch= ñS BHXH, ñicu ki0n kinh t= O xã hSi có tác ñSng rBt lUn và ñôi khi ñóng vai trò quy=t ñ[nh ðicu ki0n kinh t= O xã hSi biKu hi0n ™ trình ñS dân trí và nh6n th)c xã hSi c+a ngưPi lao ñSng cũng như ngưPi s3 d5ng lao ñSng, ™ ticm l7c và s)c mMnh kinh t= c+a ñBt nưUc cũng như ngưPi s3 d5ng lao ñSng,

™ kh? năng t` ch)c và qu?n lý xã hSi c+a mœi qu/c gia Nheng y=u t/ này không ch¡ quy=t ñ[nh mSt qu/c gia nào ñó có thK th7c hi0n ñư2c bao nhiêu ch= ñS BHXH; mà còn ?nh hư™ng tr7c ti=p ñ=n nSi dung c+a t@ng ch= ñS Ch©ng hMn, khi ncn kinh t= phát triKn, thu nh6p c+a ngưPi lao ñSng ngày càng ñư2c nâng cao thì kh? năng ñóng góp cho quš BHXH s• ngày càng nhicu, t@

ñó có thK nâng cao ñư2c các m)c hư™ng tr2 cBp BHXH trong t@ng ch= ñS và ngư2c lMi HoTc, mSt qu/c gia có ñicu ki0n kinh t= O xã hSi mMnh và veng ch›c, có thK th7c hi0n ñư2c c? 9 ch= ñS BHXH, di0n b?o v0 c+a hC thông qua