Vì sao phải nghiên cứu chuyên đề?Trong lịch sử tư tưởng kinh tế nói chung, lịch sử các các học thuyết kinh tế nói riêng, nhà nước và vai trò của nhà nước đã được đề cập rất sớm và được nhận thức lí giải dưới nhiều góc độ khác nhau. Nguyên nhân dẫn đến sự khác nhau đó là do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và tính chất của quan hệ sản xuất trong từng giai đoạn lịch sử chi phối tác động. Nghiên cứu vai trò của nhà nước trong nền kinh tế dưới góc độ môn lịch sử tư tưởng kinh tế nhằm chỉ ra những thành tựunhững hạt nhân khoa học và những hạn chế những yếu tố tầm thường, của những tư tưởng, những trường phái kinh tế khác nhau trong lịch sử
Trang 1Chuyên đề : LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG KINH TẾ
NHỮNG TƯ TƯỞNG VỀ VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC TRONG NỀN KINH TẾ Đặt vấn đề chung
- Vì sao phải nghiên cứu chuyên đề?
Trong lịch sử tư tưởng kinh tế nói chung, lịch sử các các học thuyết kinh tếnói riêng, nhà nước và vai trò của nhà nước đã được đề cập rất sớm và đượcnhận thức lí giải dưới nhiều góc độ khác nhau Nguyên nhân dẫn đến sự khácnhau đó là do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và tính chất của quan
hệ sản xuất trong từng giai đoạn lịch sử chi phối tác động Nghiên cứu vai tròcủa nhà nước trong nền kinh tế dưới góc độ môn lịch sử tư tưởng kinh tếnhằm chỉ ra những thành tựu-những hạt nhân khoa học và những hạn chế-những yếu tố tầm thường, của những tư tưởng, những trường phái kinh tếkhác nhau trong lịch sử
- Đối tượng nghiên cứu của chuyên đề:
“Vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế”
Mục đích nghiên cứu chuyên đề này nhằm luận giải những vấn đề:
Nhà nước nói chung theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin?
Vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế tiếp cận theo quan điểm lịch sử Nóicách khác là xem xét, luận giải vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế dướigóc độ môn Lịch sử các học thuyết kinh tế?
- Lưu ý:
- Nghiên cứu vai trò của nhà nước trong nền kinh tế dưới góc độ lịch sử tưtưởng kinh tế, nhưng không nghiên cứu tất cả các tư tưởng, các trường pháikinh tế cũng như tất cả các nội dung kinh tế liên quan tới nhà nước
- Đánh giá các thành tựu, những hạn chế của những tư tưởng, những họcthuyết kinh tế về vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế một cách toàn diện,khách quan, lịch sử
Trang 2I Khái lược về phạm trù nhà nước theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin
II Vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế trong những tư tưởng, những học thuyết kinh tế trước C.Mác
III Quan điểm của kinh tế học mác-xit về vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế
IV Vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế trong những tư tưởng, những học thuyết kinh tế tư sản hiện đại
- Cơ sở lý luận và phương pháp luận của vấn đề nghiên cứu
Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về mối quan hệ giữa kinh tế với chínhtrị; về nguồn gốc, bản chất, chức năng của các nhà nước trong lịch sử
Phép biện chứng duy vật: kết hợp lịch sử với lô-gic; khách quan, lịch sử, cụthể
- Tài liệu:
+ Lịch sử các học thuyết kinh tế- PGS, TS Mai Ngọc Cường, Nxb Thống kê,
Hà Nội 1996 (tái bản năm 2000, 2006)
+ Tài liệu tham khảo:
Nhà nước và cách mạng- VI Lênin, Toàn tập, tập 33, Nxb Tiến bộ,Mátxcơva, 1976, tập 33, tr
Nội chiến ở Pháp, C.Mác và Ănghen Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội 1995, tập 17, tr 417 – 487
Lời nói đầu viết cho tác phẩm của C.Mác: Nội chiến ở Pháp của Ph.Ănghen, CMác và Ph.Ănghen, Toàn tập, tập 22, tr 274 – 291
NỘI DUNG
- Khái lược về nhà nước theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin
Lịch sử xã hội loài người đã và đang trải qua 5 hình thái kinh tế xã hội…nhưng không phảI khi nào cũng xuất hiện và tồn tại nhà nước
Trong xã hội nguyên thuỷ, do kinh tế còn ở trình độ thấp kém, chưa có sựphân hoá giai cấp nên chưa có nhà nước Đứng đầu các thị tộc, bộ lạc là cáctộc trưởng do các thành viên bầu ra(những cá thể có tính trội về thể lực, sức
Trang 3khoẻ) Quyền lực của những người đứng đầu thuộc về uy tín, đạo đức…việcđiều chỉnh các quan hệ xã hội được thực hiện bằng các quy định chung Trongtay họ không có công cụ cưỡng bức đặc biệt(tự xử hoặc bị sử theo kiểu hộiđồng)
Lực lượng sản xuất phát triển, xuất hiện chế độ tư hữu và xã hội phânchia thành các giai cấp đối kháng, xuất hiện những mâu thuẫn không thể điềuhoà Điều đó xuất hiện nguy cơ các gia cấp, các nhóm xã hội tiêu diệt lẫnnhau và huỷ diệt luôn toàn bộ sự sống của nhân loại Để thảm hoạ đó khôngxảy ra, một cơ quan quyền lực đặc biệt xuất hiện - nhà nước Nhà nước đầutiên trong lịch sử là nhà nước chiếm hữu nô lệ, tiếp đó là nhà nước phongkiến, nhà nước tư sản, nhà nước xã hội chủ nghĩa Nguyên nhân trực tiếp dẫnđến sự ra đời của nhà nước là do xuất hiện những mâu thuẫn g/ cấp không thểđiều hoà VI.Lênin cho rằng “Nhà nước là sản phẩm biểu hiện của những mâuthuẫn giai cấp không thể điều hoà được Bất cứ ở đâu, hễ lúc nào và chừngnào về mặt khách quan, những mâu thuẫn giai cấp không thể điều hoà đượcthì nhà nước xuất hiện Và ngược lại, sự tồn tại của nhà nước chứng tỏ rằngnhững mâu thuẫn giai cấp là không thể điều hoà”(Lênin toàn tập, tập 33, tr.9)
Về bản chất của nhà nước, Ph.Ănghen: “ Nhà nước chẳng qua là một bộ máycủa giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác, là bộ máy để duy trì sựthống trị cua rgiai cấp này đối với giai cấp khác Là cơ quan quyền lực củamột giai cấp đối với toàn xã hội”(C.Mác và Ph Ănghen, Toàn tập, tập22,tr.290-291)
Thực tế lịch sử đã chứng minh: dù được che dấu dưới hình thức tinh vinhư thế nào; dù bị khúc xạ qua những lăng kính phức tạp ra sao, nhà nướctrong mọi xxã hội có đối kháng giai cấp cũng chỉ là công cụ bảo vệ lợi ích củagiai cấp thống trị(giành và giữ những lợi ích- mà trước hết và cơ bản nhất làlợi ích kinh tế của một giai cấp nhất định) Nhà nước chuyên chính vô sản? Vìsao VI.Lênin lại cho rằng nhà nước chuyên chính vô sản là nhà nước không
Trang 4Đặc trưng của nhà nước theo quan điểm của chủ nghĩa Lờnin:
Mỏc-+ Quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định
+ Có một bộ máy chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế mọi thành viên
+ Hình thành hệ thống tài chính(chính sách tài khóa) để duy trì hoạt động vàđảm bảo sự tồn tại của nhà nước
Chức năng:
Bất cứ nhà nước nào trong lịch sử đều có hai chức năng cơ bản:
+ Thống trị về chính trị và quản lý xã hội
+ Đối nội và đối ngoại
Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin khẳng định: Nhà nước có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của nền kinh tế
Vai trò đó được thể hiện thông qua những tác động của nhà nước đốivới nền kinh tế Sự tác động đó:
Có thể tác động trực tiếp hoặc tác động gián tiếp
Tác động bằng các biện pháp kinh tế hoặc các biện pháp phi kinh tếTác động tích cực(thuận chiều với sự phát triển) hoặc không tíchcực(ngược chiều với sự phát triển)
II Vai trò của nhà nước đối với nền kinh tế trong các tư tưởng, học thuyết kinh tế trước C.Mác(từ thời cổ đại đến giữa TK19)
2.1 Trong tư tưởng kinh tế thời cổ đại và trung cổ
Thời cổ đại bắt đầu từ khi chế độ công xã nguyên thuỷ tan rã, chế độ chiếmhữu nô lệ ra đời(4000, 3000 năm Trước cn đến TK5 SCN)
- Đặc điểm chung: Coi chế độ chiếm hữu nô lệ là hợp lý, đánh giá cao kinh tế
tự nhiên đề cao vai của nhà nước chiếm hữu nô lệ
Platon(427 – 347.tr.CN) trong “Nhà nước lý tưởng” cho rằng, xã hội chiathành nhiều tầng lớp là một quy luật tự nhiên Ông chia xã hội thành 3 đẳngcấp:
- Tầng lớp trên- những nhà thông thái(các nhà quản lý xã hội)
Trang 5- Những chiến binh, có nhiệm vụ bảo vệ chế độ, bảo vệ tầng lớp trên
- Những công dân(thị dân, thợ thủ công) có nhiệm vụ phục vụ hai tầnglớp trên
Có điều, Platon cho rằng tầng lớp 1 và 2 không có quyền sở hữu bất cứ tài sản
gì Quyền sở hữu thuộc đám “dân đen”- tầng lớp thứ 3
Một nhà tư tưởng Hy Lạp thời cổ đại là Aristot(384- 322Tr.CN) chorằng, để củng cố nền kinh tế chiếm hữu nô lệ, việc quan trọng là củng cố giaicấp chủ nô bậc trung bằng cách bảo đảm sự trao đổi công bằng nhờ Nhànước- nhà nước có thể can thiệp và quá trình trao đổi, nghĩa là can thiệp vàocác quá trình kinh tế
Dù ủng hộ nền kinh tế tự nhiên, phê phán hoạt động thương nghiệp vàcho vay nặng lãi nhưng Aristo vẫn thừa nhận việc sản xuất và lưu thông hànghóa Ông cho rằng có 3 loại thương nghiệp là: thương nghiệp trao đổi (H –H); thương nghiệp hàng hoá(H – T – H); đại thương nghiệp (T – H – T)
Loại 1 vì mục đích giá trị sử dụng trao đổi chỉ là phương tiện làm tăng giá trị
sử dụng nên hợp quy luật Loại 2- sản xuất của cải với mục đích làm giàu nó
có quan hệ với loại 3- đại thương nghiệp nên trái với quy luật, cần loại bỏthông qua việc nhà nước hạn chế hoặc nghiêm cấm thương nghiệp hàng hoá
và đại thương nghiệp
Trong tư tưởng kinh tế Phương Đông cổ đại, nhà nước cũng có vai tròquan trọng đối với nền kinh tế tuy là kinh tế nông nghiệp tự cấp nhỏ lẻ, cát cứlạc hậu Sở hữu của các nhà nước thống trị đều dựa trên cơ sở chế độ “quốchữu” về ruộng đất Nhà nước là người sở hữu ruộng đất tối cao và chủ quyềnchỉ là quyền sở hữu ruộng đất trong phạm vi lãnh thổ Nhà nước nô lệ vàphong kiến Á Đông đều có hai chức năng: bóc lột nhân dân và quản lý cáccông trình công cộng, nhất là các công trình thuỷ lợi.(nhà nước không đạidiện cho xã hội để sở hữu đất đai - thực chất là chế độ sở hữu tư nhân vềruộng đất)
Trang 6- Đạo luật của vua Hamurapi – người đứng đầu quốc gia Babilon thời cổ đại
có thể hiện ý nguyện giảm nhẹ đối kháng giai cấp nhằm củng cố chế độ chiếmhữu nô lệ; coi chế độ sở hữu tư nhân là cơ sở tồn tại của chế độ đương thời
Ai vi phạm sẽ bị xử tử hoặc bị xung làm nô lệ
- Phái lão tử ở Trung Quốc(350 Tr.Cn) đánh giá cao vai trò của nhà nước.Theo họ, để xã hội bình yên và hưng thịnh cần có một nhà nước mạnh; họ đốilập nhân dân với sức mạnh nhà nước Coi sự yếu đuối của nhân dân là nguồngốc sức mạnh của nhà nước Họ còn cho rằng nghề nông và nghề binh làchính đáng, còn thương nhân và thợ thủ công là nguy hiểm đối với sự tồn tạicủa nhà nước(đối lập lợi ích của nhà nước với kinh tế hàng hoá)
Tuy nhiên trong tư tưởng kinh tế Châu Á thời cổ đại, cũng có nhiều nội dungtiến bộ Ví dụ như chính sách kinh tế của “ACKHASATER” có kêu gọi nhàvua Chan đraguptơ hãy phát triển lực lượng sản xuất, điều chỉnh giá cả hànghoá bằng cách tạo ra các quỹ dự trữ hàng hoá, cân đối ngân sách quốc gia,
“tăng thu, giảm chi” và cho rằng, việc thực hiện các nguyên tắc này cho phéploại trừ đấu tranh giai cấp
Tóm lại, ở phương Đông thời cổ đại(TQ, Ấn Độ, Babilon…) Nhà nướcchuyên chế là người quản lý các công trình công cộng, đồng thời là kẻ sở hữuruộng đất mà các hoàng đế là địa chủ lớn nhất và cao nhất Đó là hai nguyênnhân dẫn đến tính chất trì trệ của phương thức sản xuất Châu Á (Việt Nam:đất của vua, chùa của làng??)
Đến thời trung cổ(thời kỳ phong kiến từ TK5 – TK15) nhà nước phong kiếntập quyền(thay thế các nhà nước nô lệ) mà vai trò của nó là duy trì nền kinh tếphục vụ lợi ích của giai cấp địa chủ quý tộc với phương thức thống trị xã hộirất hà khắc(những luật lệ, những sắc lệnh của nhà vua ban ra chỉ nhằm mụcđích đó Ví dụ IBIHANĐUN(1332 – 1406)- một nhà tư tưởng của xã hộiphong kiến ở các quốc gia Ả rập trong khi quan tâm đến quan hệ hàng tiền,vẫn có ý định bảo vệ chế độ phong kiến ông cho rằng cái phương tiện hữu
Trang 7hiệu nhất để đạt được sự phồn vinh trong xã hội chính là chính sách thuếkhóa)
Tư tưởng kinh tế thời trung cổ chịu ảnh hưởng của thần học, sự kiểm soát
về tư tưởng của nhà thờ đặc biệt là đạo Cơ đốc giáo thời kỳ đó có quyền lựcrất cao Thomasd Aquin (1225 – 1274) trong tác phẩm “Khái niệm về thầnhọc” cho rằng, quyền lực của Giáo hoàng là tối cao Vua phải phục tùng cácgiáo sĩ mà trước hết là Giáo hoàng La Mã Tư tưởng của Thomasd Aquin làbênh vực lợi ích của đại địa chủ và nhà thờ; bảo vệ chế độ chiếm hữu đại địachủ về ruộng đất
2.2 Nhà nước và vai trò của nhà nước trong các học thuyết kinh tế tư sản
cổ điển
Chủ nghĩa trọng thương Tây Âu xuất hiện và tồn tại 1450-1650) là lý thuyết
kinh tế đầu tiên của giai cấp tư sản khi CNTB đang trong thời kỳ tích luỹnguyên thuỷ Để tích luỹ được nhiều tiền, phải thông qua hoạt động thươngmại- đặc biệt là ngoại thương Chủ nghĩa trọng thương cho rằng, tích luỹ tiền
tệ chỉ thực hiện được với sự giúp đỡ của nhà nước Trong điều kiện mới ra
đời, còn non yếu, CNTB chỉ có thể tồn tại và phát triển được với sự giúp đỡcủa nhà nước
Ở Tây Ban Nha, các nhà kinh tế học khuyên nhà cầm quyền áp dụngcác biện pháp để giữ khối lượng vàng chuyển từ Châu Mĩ về Nhà nước cầnnghiêm cấm xuất khẩu vàng; nhà nước can thiệp vào thương mại, kiểm soátnhập khẩu hàng hóa
Ở Pháp, các nhà kinh tế đại biểu là J Colbert- Bộ trưởng tài chính chủtrương để tích luỹ vàng phảI đẩy mạnh sản xuất công nghiệp, phải biến nướcPháp thành trung tâm công nghiệp của thế giới Muốn vậy, nhà nước phải canthiệp vào kinh tế, đưa ra các chính sách kinh tế nhằm tạo điều kiện cho côngnghiệp phát triển như: quy định mức tiền lương tối đa cho công nhân và lãisuất cho vay tối thiểu; khuyến khích tăng dân số để đảm bảo nguồn lao động
Trang 8Ở Anh, “Bảng cân đối tiền tệ” của W Stafford được coi là cơ sở chocác chính sách của nhà nước để làm tăng của cải tiền tệ, giữ cho khối lượngtiền tệ không ra nước ngoài, tập trung buôn bán vào những vùng có kho tàng
để nhà nước dễ kiểm soát, bắt thương nhân nước ngoài đến Anh buôn bánphải mua hết hàng mang về nước họ, quy định tỉ giá hối đoái, cấm đổi chongười nước ngoài số tiền lớn hơn quy định của nhà nước…
“Bảng cân đối thương mại” của ThomasMun cho rằng, trong thương mại phảiđảm bảo xuất siêu để có chênh lệchvà để tăng tiền tích luỹ cho ngân khố quốc
gia
Các nhà kinh tế của chủ nghĩa trọng thương có chung quan điểm: sựgiàu có không phải là giá trị sử dụng(của cải) mà là giá trị, là tiền Mục đíchhoạt động của thương mại, của thị trường là lợi nhuận Các chính sách củanhà nước tư sản như thuế quan, bảo hộ mậu dịch, hay phát triển côngnghiệp…có tác dụng rút ngắn sự quá độ từ xã hội phong kiến sang xã hội tưbản Tư tưởng nhà nước can thiệp vào kinh tế của chủ nghĩa trọng thươngđược kinh tế học tư sản hiện đại áp dụng
- Nói tới kinh tế tư sản cổ điển phải đề cập đến các lý thuyết kinh tế củaPh.Kêne- trường phái trọng nông Pháp; W.Petty và nhất là A.Smith và D.Ricardo Đây là những đại biểu xuất sắc nhất của kinh tế học tư sản thời kỳgiai cấp tư sản đang lên Họ có nhiều cống hiến cho Khoa kinh tế chính trị
Họ ủng hộ tư tưởng tự do kinh tế, chống lại sự can thiệp của nhà nước vào kinh tế
W.Petty cho rằng: trong các chính sách và trong hoạt động kinh tế phải tính
đến những quá trình tự nhiên, không nên dùng hành động chủ quan để cưỡngbức lại những quá trình đó
A.Smith là người xây dựng nên lý thuyết bàn tay vô hình, là người ủng hộ
mạnh mẽ nhất tư tưởng tự do kinh tế Ông cho rằng Nhà nước không nên can
thiệp vào kinh tế, mà nhà nước có những chức năng cơ bản là bảo vệ quyền sởhữu tư bản, đấu tranh chống kẻ thù bên ngoài, chống tội phạm trong nước
Trang 9Tuy nhiên đôi khi nhà nước có nhiệm vụ kinh tế, khi nhiệm vụ này vượt quásức của một doanh nghiệp như xây dựng đường xá, đào sông, xây dựng cáccông trình lớn khác Ông cho rằng: quy luật kinh tế là vô địch, mặc dù chínhsách kinh tế có thể thúc đẩy hoặc kìm hãm sự hoạt động của quy luật kinh tế.Khi được hỏi chính sách nào phù hợp với trật tự tự nhiên, ông trả lời: tự docạnh tranh Trong tác phẩm “Nghiên cứu bản chất và nguyên nhân sự giàu cócủa các dân tộc” năm 1776 ông xác định kinh tế chính trị có hai nhiệm vụ:một là, phân tích thực tiễn khách quan nền kinh tế và giải thích tính quy luậtphát triển của nó Hai là, đưa ra những đề nghị cụ thể về chính sách kinh tếcho nhà nước và doanh nghiệp
Như vậy, A.Smith một nhà kinh tế học tư sản thời kỳ công trường thủ công
ủng hộ tư tưởng tự do kinh tế, chống lại sự can thiệp trực tiếp của nhà nước
vào các quá trình kinh tế Điều này cũng hoàn toàn phù hợp, vì lúc này nềnkinh tế tư bản chủ nghĩa đứng trước nhiều cơ hội phát triển, chưa cần đến sựcan thiệp trực tiếp của nhà nước
D.Ricardo - đại biểu xuất sắc nhất của kinh tế tư sản cổ điển Anh, tiền bối
trực tiếp của C.Mác, khi phân tích quy luật lưu thông tiền tệ vận dụng cho tiềnvàng, đã khẳng định: nếu một nước nào đó thừa vàng thì ở đó giá cả hàng hoátăng lên, như vậy hàng hoá nhập khẩu vào đây sẽ có lợi Nhưng thiếu hụtthương mại sẽ được trả bằng vàng vàng đi ra khỏi nước làm lượng vàng giảmxuống, giá cả hàng hoá giảm xuống Hàng hoá nhập khẩu vào đây không cólợi sẽ giảm xuống và dừng lại, tất cả trở lại trạng thái cân bằng Từ đó ông kếtluận: tự do thương mại giữa các nước là có lợi Không có gì phải sợ hãi khinhập khẩu hàng hoá vượt quá xuất khẩu hàng hoá Đơn giản vì trong nướcthừa vàng thì giá cả cao Tự do nhập khẩu sẽ làm giảm giá cả và tất cả sẽ cânbằng
Ủng hộ tư tưởng tư tưỏng tự do kinh tế, nhưng D.Ricardo cũng chỉ ra vai tròcủa nhà nước đối với nền kinh tế thông qua lý thuyết về thuế khoá Ông cho
Trang 10rằng, thuế khoá là một bộ phận sản phẩm của đất đai và của công nghiệpthuộc một nước dành cho chính phủ sử dụng Liên quan đến thuế khoá
D.Ricardo đã khuyến cáo nhà nước tư sản:
Một là phần đóng góp về thuế của mỗi người phải rõ ràng, không được
áp đặt một cách độc đoán
Hai là mọi sắc thuế phải được thu đúng hạn và theo một thể thức thuận
lợi nhất cho người đóng thuế
Ba là: mọi thứ thuế phải được tính toán như thế nào để nhân dân chỉ
phải đóng ít nhất và số tiền này nằm trong ngân khố quốc gia một thời gianngắn nhất
Các học thuyết kinh tế thời kỳ hậu cổ điển mà đại biểu là Thomas
Malthus đã xa rời phương pháp luận của trường phái cổ điển, các quan điểmkinh tế của họ có tính chất biện hộ cho chủ nghĩa tư bản và khuynh hướng đềcao vai trò của nhà nước tư sản Trong lí thuyết thực hiện, Malthus cho rằng,
để khắc phục tình trạng khủng hoảng sản xuất thừa, phải có giai cấp thứ không phải công nhân và cũng không phải là nhà tư bản, đó là tầng lớp khôngsản xuất như tăng lữ, quân đội, cảnh sát, bộ máy nhà nước…(tiêu dùng củachính phủ) gọi đó là “người thứ ba” để chống khủng hoảng sản xuất thừa.Trong lý thuyết về nhân khẩu, Thomas Malthus cho rằng, nhà nước cầnkhuyến khích việc cải tiến kỹ thuật canh tác, phát triển lưu thông hàng hoá tự
ba-do, ban hành chế độ tự do xuất, nhập khẩu thực phẩm, khuyến khích hướngdẫn người dân di cư sang những vùng đất mới giàu tài nguyên nhưng chưađược khai thác…
Trong những khuynh hướng phê phán kinh tế tư sản cổ điển,
Sismondi-nhà kinh tế học tiểu tư sản, lúc đầu ủng hộ nhưng về sau lại phê phán tư tưởng
tự do kinh tế không có sự can thiệp của nhà nước của A.Smith Theo ông,
“Đối tượng của KTCT là phúc lợi vật chất của con người do nhà nước quyết
định” Trước những hậu quả của cách mạng công nghiệp, các tệ nạn của
CNTB như thất nghiệp, khủng hoảng, đói nghèo ông kêu gọi nhà nước phải