BÀI GIẢNG KINH tế CHÍNH TRỊ CHUYÊN đề mô HÌNH KINH tế THỊ TRƯỜNG xã hội CHỦ NGHĨA TRUNG QUỐC

Mặc dù cho đến nay, Trung Quốc vẫn thường được các học giải và các nhà phân tích chính sách liệt kê vào số các nền kinh tế chuyển đổi, song kinh nghiệm xây dựng và thực thi mô hình kinh tế thị trường cần được xem xét một cách riêng rẽ. Điều này có nguyên nhân: Trung Quốc gặt hái được những thành tựu to lớn trong cải cách kinh tế khiến cả thế giới phải khâm phục và thừa nhận. Trung Quốc là nước duy nhất (trước cả Việt Nam) đã bắt đầu sự nghiệp xây dựng khung lý luận và thử nghiệm trên thực tế mô hình kinh tế thị trường XHCN đặc sắc Trung Quốc. Việt Nam đang trong quá phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, vì vậy việc nghiên cứu mô hình này có ý nghĩa lý luận và thực tiễn bổ ích.

Chuyên đề 3

MÔ HÌNH KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

XÃ HỘI CHỦ NGHĨA TRUNG QUỐC

Mặc dù cho đến nay, Trung Quốc vẫn thường được các học giải và các nhàphân tích chính sách liệt kê vào số các nền kinh tế chuyển đổi, song kinh nghiệmxây dựng và thực thi mô hình kinh tế thị trường cần được xem xét một cáchriêng rẽ Điều này có nguyên nhân: Trung Quốc gặt hái được những thành tựu tolớn trong cải cách kinh tế khiến cả thế giới phải khâm phục và thừa nhận TrungQuốc là nước duy nhất (trước cả Việt Nam) đã bắt đầu sự nghiệp xây dựngkhung lý luận và thử nghiệm trên thực tế mô hình kinh tế thị trường XHCN đặcsắc Trung Quốc Việt Nam đang trong quá phát triển kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa, vì vậy việc nghiên cứu mô hình này có ý nghĩa lý luận

Năm 1984, trên cơ sở những đổi mới ban đầu, Trung Quốc đã chínhthức thừa nhận nền kinh tế của đất nước là kinh tế hàng hóa và một số công

cụ điều tiết kinh tế vĩ mô theo cơ chế thị trường đã được thử nghiệm

Năm1993, Trung Quốc đã chính thức tuyên bố xây dựng nền kinh tế thịtrường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc Cơ chế kế hoạch hóa tập trungchính thức được thay thế bằng cơ chế thị trường có sự điều tiết của Nhà nước.

Sự chuyển đổi cơ chế này là một nhân tố quan trọng của quá trình chuyển đổi

mô hình kinh tế ở Trung Quốc

Về phương diện lý luận, Trung Quốc đã có sự nghiên cứu và chuẩn bị khá

kỹ những vấn đề lý luận về kinh tế thị trường Quan điểm chính thống của TrungQuốc cho rằng, kinh tế thị trường là thành quả của văn minh nhân loại, là thủđoạn kinh tế có hiệu quả cao, nó không có vấn đề “họ xã” hay “họ tư”; mọi quốcgia đều cần sử dụng nó Song vẫn có sự phân biệt về bản chất giữa “kinh tế thịtrường tư bản chủ nghĩa“ và “kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa“ Sự phân biệtnày chủ yếu thể hiện ở hai mặt: cơ sở của chế độ sở hữu và chế độ phân phối.Với sở hữu, kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa lấy sở hữu tư nhân làm cơ sở,còn kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa lấy sở hữu công cộng làm cơ sở Tuy lấy

sở hữu công cộng làm cơ sở nhưng không có nghĩa là sở hữu công cộng thuầnnhất, tuyệt đối, mà sở hữu công cộng ở những ngành, những lĩnh vực nào nhằmgiữ vai trò chủ đạo đối với các hình thức sở hữu khác như: cá thể, tư nhân, hỗnhợp Và cũng không có nghĩa là, kinh tế công hữu phải có tỷ trọng lớn, vì tỷtrọng với từng ngành kinh tế đến đâu cho thích hợp là trên góc độ có lợi cho sựphát triển của sức sản xuất

Về chế độ phân phối, khẳng định, kết quả cuối cùng của kinh tế thị trường

xã hội chủ nghĩa không nhằm tập trung tài sản vào trong tay một số ít cá nhânnhư kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, mà nhằm đem lại sự sung túc chung chomọi tầng lớp dân cư Chủ nghĩa xã hội lấy phân phối theo lao động là chính,nhưng cũng chấp nhận các hình thức phân phối khác Tuy nhiên, sự khác biệt vềbản chất giữa kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa với kinh tế thị trường tư bảnchủ nghĩa nêu trên, hiện vẫn không ít học giả cho rằng, đấy là những luận điểmthiếu chính xác, quá co dãn, gượng ép và không thuyết phục, do đó vẫn còn

nhiều tranh cãi

Phân đoạn một cách tương đối, thì quá trình chuyển sang kinh tế thị trườngcủa Trung Quốc từ tháng 12 - 1978 đến nay có thể chia thành 5 giai đoạn vàđược thực hiện tập trung vào những vấn đề chính như sau:

- Giai đoạn thứ nhất: Thay đổi phương thức quản lý, từ kế hoạch hóa tập

trung sang quản lý theo nguyên tắc của kinh tế thị trường, mà hạt nhân là từ bỏcách Chính phủ trực tiếp quản lý nền kinh tế, thực hiện quản lý gián tiếp từ sảnxuất kinh doanh đến lĩnh vực phân phối; tách chức năng quản lý hành chính rakhỏi chức năng kinh doanh; tách quyền sở hửu với quyền kinh doanh; mở rộngquyền tự chủ cho các địa phương và các doanh nghiệp Nhà nước theo phươngthức “đẩy xí nghiệp ra thị trường“

- Giai đoạn thứ hai: Cải cách giá Đây là khâu quan trọng nhất và cũng gay

go nhất trong quá trình chuyển sang cơ chế kinh tế thị trường Quá trình tự dohóa giá cả được thực hiện qua các giai đoạn khác nhau Từ việc điều chỉnh giánhiều mặt hàng theo chế độ hai giá là giá quy định và giá hướng dẫn, đồng thờithả nổi giá cả hàng nông sản và hàng công nghiệp nhẹ; cho đến việc bãi bỏ temphiếu, thực hiện giá cả thị trường tự do với nhiều loại nguyên, vật liệu; thừanhận tư liệu sản xuất, thông tin khoa học, kỹ thuật, tiền tệ, sức lao động, đấtđai… là hàng hóa Đến nay, khoảng 75% vật tư và toàn bộ hàng nông sản là dothị trường quyết định giá; hàng tiêu dùng do Nhà nước chỉ định giá chỉ chiếmkhoảng 10% tổng doanh thu

- Giai đoạn thứ ba: Hình thành và phát triển thị trường các yếu tố sản xuất.Chính phủ ban hành luật pháp và các chính sách để thúc sự hình thành và pháttriển các loại thị trường như: thị trường kỹ thuật, vật tư, vốn, sức lao động, đấtđai… Sự xuất hiện và phát triển hệ thống thị trường đã làm cho cơ chế thịtrường ở Trung Quốc hoạt động ngày càng linh hoạt, mềm dẻo và rộng khắptrong toàn bộ nền kinh tế quốc dân

- Giai đoạn thứ tư: Đa dạng hóa các hình thức sở hữu, tạo môi trường thuận

lợi cho sự phát triển của mọi thành phần kinh tế; thừa nhận chính thức sự tồn tạilâu dài và khẳng định vai trò của kinh tế tư nhân trong phát triển kinh tế thịtrường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc Đồng thời đẩy mạnh quá trình cấutrúc lại kinh tế Nhà nước Vì vậy, kinh tế tư nhân trong nước ngày càng đượckhuyến khích phát triển mạnh bằng những chính sách ưu đãi về thuế, tín dụng…

và được liên doanh, liên kết với kinh tế nước ngoài

- Giai đoạn thứ năm: Hình thành phong cách kinh doanh thích ứng với kinh

tế thị trường và kinh doanh quốc tế; tự do hóa thương mại; mở rộng quan hệkinh tế đối ngoại, gia nhập WTO

Tóm lại: Quá trình chuyển từ kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang kinh tếthị trường ở Trung Quốc được thực hiện với nhiều bước đi, nhưng luôn luônnhất quán Và thực tiễn đã chứng minh rằng, xây dựng và phát triển kinh tế thịtrường của Trung Quốc đạt được nhiều thành tựu to lớn, đặc biệt là tốc độ tăngtrưởng kinh tế, đứng vào hàng cao nhất thế giới trong hơn 20 năm qua

2 Bản chất xã hội chủ nghĩa của kinh tế thị trường Trung Quốc

Sau một phần ba thế kỷ thực hiện công cuộc cải cách, Trung Quốc đã đạtđược những thành tựu kinh tế - xã hội to lớn cả thế giới phải khâm phục Kinh tếthị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc là vấn đề mới và có nội hàm vôcùng phong phú, đang trong quá trình hình thành và phát triển cùng với côngcuộc cải cách của nhân dân Trung Quốc Việc làm sáng rõ bản chất của chủnghĩa xã hội và kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa có ý nghĩa lý luận và thựctiễn to lớn, là đòi hỏi khách quan của công cuộc cải cách, xây dựng chủ nghĩa xãhội nói chung cũng như ở Trung Quốc nói riêng

Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin đã bàn về những đặc trưng cơ bảncủa chủ nghĩa xã hội từ những góc độ khác nhau, nhưng tuyệt nhiên không dùng

từ “bản chất” để khái quát chủ nghĩa xã hội Trên cơ sở phát triển nội dung cốtlõi, thực chất quan niệm Mácxít về chủ nghĩa xã hội, đồng thời tổng kết lịch sửxây dựng chủ nghĩa xã hội trong thực tiễn, ông Đặng Tiểu Bình đã đưa ra quan

niệm mới về bản chất chủ nghĩa xã hội: “Bản chất của chủ nghĩa xã hội là giải

phóng lực lượng sản xuất, xóa bỏ bóc lột, loại bỏ phân hóa hai đầu, cuối cùng

là cùng giàu có”1 Tư tưởng nêu trên thể hiện được những vấn đề có tính nguyêntắc của chủ nghĩa xã hội:

Một là, giữ vững và kiên trì chế độ cơ bản của chủ nghĩa xã hội, đồng thời

khắc phục những những quan điểm phiến diện quá cường điệu mặt quan hệ sảnxuất tới mức tách rời lực lượng sản xuất, chỉ bàn luận chung chung về chủ nghĩa

xã hội, do đó góp phần nâng cao nhận thức khoa học về chủ nghĩa xã hội

Hai là, bảo đảm sự thống nhất giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất

xã hội chủ nghĩa; giữa nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của chủ nghĩa xã hội; giữa

cơ sở vật chất và quan hệ xã hội của chủ nghĩa xã hội; sự thống nhất giữaphương tiện phát triển và mục tiêu cuối cùng của chủ nghĩa xã hội

Ba là, “Giải phóng và phát triển lực lượng sản xuất” là nhu cầu bức thiết phải

đặc biệt được chú trọng trong suốt thời kỳ lịch sử lâu dài xây dựng chủ nghĩa xã hộinhất là trong giai đoạn đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Trung Quốc

Bốn là, khi đã xây dựng chế độ cơ bản của chủ nghĩa xã hội phải dần dần

giải phóng sức lao động thông qua cải cách

Năm là, cách thức để Trung Quốc giữ vững và phát triển chế độ xã hội chủ

nghĩa trong quá trình cải cách, đổi mới đất nước là phải kiên trì hai nguyên tắc:Lấy chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa làm chủ thể và thực hiện cùng giàu có.Kiên trì không dao động chế độ công hữu làm chủ thể và phân phối theolao động là tiền đề để thực hiện bản chất của chủ nghĩa xã hội; còn hình thứcthực hiện chế độ công hữu và cơ cấu chế độ công hữu chỉ có thể căn cứ vào nhucầu thực tế của giải phóng và phát triển sức sản xuất, căn cứ vào tiến trình thực

tế dần dần thực hiện cùng giàu có để xác định

Sáu là, kết hợp kế hoạch và thị trường Phá vỡ quan niệm truyền thống coi

kinh tế kế hoạch là đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội Ông Đặng Tiểu Bình

1 Võ Đại Lược, Nghiên cứu so sánh đổi mới kinh tế Việt Nam và cải cách kinh tế Trung Quốc, CTQG, H, 2003, tr 288.

nói: “Kế hoạch nhiều hơn một chút hay thị trường nhiều hơn một chút, không phải là

sự khác biệt về bản chất giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản Kinh tế kế hoạch không phải là của chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa tư bản cũng có kinh tế kế hoạch; kinh tế thị trường không phải là chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội cũng có thị trường Kế hoạch và thị trường đều là công cụ kinh tế”1 Những nhận thức mớinày đã loại bỏ tư tưởng trói buộc, thủ cựu, mở ra phương hướng mới cho việc cải tổthể chế kinh tế kế hoạch hóa trước đây của Trung Quốc và là một cống hiến cho khotàng lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học

Bảy là, bản chất của chủ nghĩa xã hội phản ánh lợi ích thiết thân của nhân

dân Trung Quốc và nhu cầu của thời đại Khẳng định nghèo đói không phải làchủ nghĩa xã hội Phát triển quá chậm và tụt hậu, chủ nghĩa bình quân khôngphải là chủ nghĩa xã hội Hai cực phân hóa giàu nghèo và bất bình đẳng cũngkhông phải là chủ nghĩa xã hội Không có luật pháp và không coi trọng vănminh tinh thần cũng không làm tốt chủ nghĩa xã hội

Tóm lại: Chủ nghĩa xã hội mang đặc sắc Trung Quốc là không ngừng giảiphóng, phát triển lực lượng sản xuất, là thực hiện cùng giàu có, cải cách mở cửa,phát huy dân chủ và kiện toàn pháp chế, phát triển văn minh vật chất và vănminh tinh thần, chủ trương duy trì hòa bình thế giới, lấy chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Mao Trạch Đông và lý luận Đặng Tiểu Bình làm kim chỉ nam, do ĐảngCộng sản lãnh đạo, thực hiện chuyên chính dân chủ nhân dân

3 Đặc trưng chủ yếu của kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Trung Quốc

3.1 Đặc điểm cơ bản về giai đoạn sơ cấp của chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc.

Để hiểu rõ đặc trưng của kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Trung Quốc cầnphải nắm chắc những đặc điểm cơ bản của giai đoạn sơ cấp của chủ nghĩa xã hộiđặc sắc Trung Quốc Chính những đặc điểm này chi phối làm cho kinh tế thịtrường xã hội chủ nghĩa Trung quốc mang những đặc trưng riêng

1 Sđd tr 290

Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng XV Đảng Cộng sản Trung Quốc đã nêunhững đặc điểm sau:

Một là, giai đoạn lịch sử từng bước thoát khỏi tình trạng không phát triển,

thực hiện về cơ bản hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa

Hai là, giai đoạn lịch sử từ quốc gia nông nghiệp với dân số nông nghiệp

chiếm tỷ trọng lớn chủ yếu dựa vào lao động thủ công, từng bước trở thành nướccông nghiệp hóa, bao gồm công nghiệp - dịch vụ hiện đại, dân số phi nôngnghiệp chiếm đa số

Ba là, giai đoạn lịch sử nền kinh tế tự nhiên, bán tự nhiên chiếm tỷ trọng

lớn, khoa học, kỹ thuật, văn hóa và giáo dục lạc hậu từng bước chuyển thànhquốc gia có khoa học, kỹ thuật, văn hóa và giáo dục tương đối phát triển

Bốn là, giai đoạn lịch sử từ dân số mù chữ, bán mù chữ chiếm tỷ trọng rất

lớn, khoa học, kỹ thuật, văn hóa và giáo dục lạc hậu, từng bước chuyển thànhquốc gia có khoa học, kỹ thuật, văn hóa và giáo dục tương đối phát triển

Năm là, giai đoạn lịch sử từ tỷ trọng dân số nghèo khổ rất lớn, mức sống

nhân dân tương đối thấp, từng bước trở thành quốc gia có đời sống tương đốisung túc

Sáu là, giai đoạn lịch sử từ chỗ kinh tế, văn hóa giữa các vùng rất chênh

lệch và không cân đối, thông qua phát triển có trước, có sau từng bước thu hẹpkhoảng cách phát triển

Bảy là, giai đoạn lịch sử thông qua cải cách và thể nghiệm, xây dựng và

hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa dồi dào sức sống, tươngđối phát triển, hoàn thiện thể chế chính trị dân chủ xã hội chủ nghĩa và thể chế ởcác lĩnh vực khác

Tám là, giai đoạn lịch sử mà quảng đại nhân dân giác ngộ, vững vàng lý

tưởng chung xây dựng chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc, phấn đấu tựcường, rèn luyện chí tiến thủ, cần kiệm xây dựng đất nước, đồng thời xây dựngvăn minh vật chất, cùng nỗ lực xây dựng văn minh tinh thần

Chín là, giai đoạn lịch sử thu hẹp từng bước khoảng cách so với trình độ

tiên tiến của thế giới, trên cơ sở chủ nghĩa xã hội thực hiện sự nghiệp phục hưngdân tộc Trung Hoa

Đặc điểm thứ nhất là đặc điểm cơ bản của giai đoạn này; đặc điểm thứ chín

là khái quát chung về nhiệm vụ lịch sử; và bảy đặc điểm còn lại là sự triển khaicác mặt kinh tế, chính trị, văn hóa đối với đặc điểm cơ bản và nhiệm vụ lịch sử

3.2 Đặc trưng chủ yếu của kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc.

Đặc trưng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc TQ được thể hiện ở bốnnội dung:

Thứ nhất, xây dựng chế độ kinh tế đa sở hữu, trong đó lấy công hữu làm

chủ thể, kinh tế nhiều chế độ sở hữu cùng phát triển

- Đây là kết quả tổng kết kinh nghiệm và bài học về chế độ sở hữu trước đây ởTrung Quốc Là chế độ kinh tế cơ bản của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩađặc sắc Trung Quốc Do vậy, Hội nghị TW3 khóa XI Đảng Cộng sản Trung Quốccho rằng cần thiết phải xây dựng chế độ kinh tế đa sở hữu, trong đó xác lập chế độcông hữu làm chủ thể, kinh tế nhiều chế độ sở hữu cùng phát triển

- Kiên trì xây dựng chế độ công hữu làm chủ thể Điều đó là do: Nhà nướcTrung Quốc là nhà nước xã hội chủ nghĩa, do đó để bảo đảm từng bước đạt tớimục tiêu cùng giàu có Mặt khác, củng cố và phát triển nền chuyên chính dânchủ nhân dân, cần phải kiên trì địa vị chủ thể của kinh tế công hữu

- Kinh tế công hữu bao gồm cả kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể và còn baogồm cả thành phần quốc hữu và tập thể tham gia trong kinh doanh sở hữu hỗn hợp

- Địa vị chủ thể của kinh tế công hữu được thể hiện:

Tài sản vốn công hữu chiếm ưu thế trong tổng tài sản vốn xã hội Ưu thếnày thể hiện ở chỗ cần bảo đảm về chất lượng nhất định nhưng phải chú trọngnâng cao chất hiệu quả Vận dụng vào thực tế, xem xét trong phạm vi cả nướcthì tùy nơi, tùy ngành mà có sự khác biệt

Kinh tế quốc hữu khống chế huyết mạch của nền kinh tế quốc dân, có vai tròthen chốt đối với việc phát huy tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa, tăng cườngthực lực kinh tế, sức mạnh quốc phòng và sự gắn bó của dân tộc Trung Quốc.

- Giải pháp để thực hiện vai trò của kinh tế quốc hữu:

Điều chỉnh lại cơ cấu kinh tế nhà nước Đối với những ngành quan trọng vàlĩnh vực then chốt, liên quan đến huyết mạch của nền kinh tế quốc dân, kinh tếquốc hữu phải chiếm vị trí chi phối

Ở những lĩnh vực khác có thể thông qua việc tổ chức lại tài sản và điềuchỉnh cơ cấu kinh tế mà tăng cường trọng điểm, nâng cao chất lượng chung chokinh tế quốc hữu

Tiêu chuẩn về tối ưu hóa kết cấu và bố cục kinh tế quốc hữu không phải lànhất thành bất biến mà sẽ thay đổi cùng với sự thay đổi của tình hình phát triển

và môi trường kinh tế

Chỉ cần kiên trì kinh tế quốc hữu là chủ thể, kinh tế quôc hữu khống chếcác huyết mạch của nền kinh tế quốc dân, sức điều tiết và sức cạnh tranh củanền kinh tế quốc dân sẽ được tăng cường Dưới tiền đề này, tỷ trọng kinh tếquốc hữu có thể giảm đi một chút cũng sẽ không ảnh hưởng đến tính chất xã hộichủ nghĩa của Trung Quốc

- Kinh tế tập thể: là bộ phận hợp thành quan trọng của kinh tế quốc hữu(công hữu) Kinh tế tập thể có ba đặc trưng cơ bản:

Người làm việc trong các doanh nghiệp vừa là chủ sở hữu vừa là người laođộng, họ tạo thành tập thể và có quyền điều hành doanh nghiệp;

Thành quả kinh doanh được phân phối trong nội bộ doanh nghiệp Mọi tổchức, cá nhân không thuộc doanh nghiệp, không được chiếm hữu tài sản doanhnghiệp cũng như không được hưởng thành quả của nó

Về quan hệ với bên ngoài, doanh nghiệp không chịu sự can thiệp trực tiếpcủa chính phủ cũng như sự ràng buộc của kế hoạch pháp lệnh, mà chủ yếu quan

hệ với thị trường và chịu sự chi phối của cơ chế thị trường

Thực tiễn cải cách kinh tế ở Trung Quốc đã chứng minh, sự phát triển mạnh

mẽ của kinh tế tập thể ở cả thành thị và nông thôn có sức sống và khả năng thíchứng với những nhu cầu và trình độ phát triển sản xuất khác nhau, do đó nó khôngthể được thay thế bằng kinh tế nhà nước Ví dụ, chế độ hợp tác cổ phần nhiều hìnhthức là một biện pháp có hiệu quả thực hiện sự kết hợp giữa sức lao động và vốn,giữa phân phối theo lao động và phân phối theo yếu tố sản xuất

- Một đột phá quan trọng trong lý luận cải cách chế độ sở hữu của TrungQuốc là tách chế độ công hữu với hình thức thực hiện chế độ công hữu TrungQuốc lập luận về vấn đề này như sau:

Chế độ sở hữu nhà nước và sở hữu tập thể truyền thống là hai hình thứcthực hiện chế độ công hữu, ngoài ra còn bao gồm thành phần nhà nước và thànhphần tập thể trong chế độ sở hữu hỗn hợp Nếu đồng nhất chế độ công hữu vàhình thức thực hiện nó sẽ làm cản trở sự phát triển và hạn chế tính ưu việt củachế độ công hữu

Hình thức thực hiện chế độ công hữu không hề quyết định trực tiếp tínhchất của chế độ công hữu, thậm chí hình thức này có thể đa dạng hóa

Tất cả phương thức sản xuất kinh doanh và hình thức tổ chức kinh tế phảnánh quy luật xã hội hóa đều có thể được mạnh dạn sử dụng Hình thức tổ chứcdoanh nghiệp cụ thể không hề quyết định công hữu hay tư hữu, điểm mấu chốt

là phải xem xét quyền kiểm soát cổ phần nằm trong tay ai

Nếu Nhà nước và tập thể kiểm soát cổ phần doanh nghiệp thì tính chất cônghữu rõ ràng điều này có lợi cho việc mở rộng phạm vi chi phối của tài sản cônghữu cũng như tăng cường vai trò chủ đạo của chế độ công hữu

- Đặc biệt, chế độ cổ phần cũng là một hình thức tổ chức tiền vốn và quản

lý của doanh nghiệp hiện đại, cho phép tách quyền sở hữu với quyền kinhdoanh, nâng cao hiệu quả vận hành của doanh nghiệp cũng như hiệu quả tiềnvốn Chủ nghĩa tư bản đã sử dụng và chủ nghĩa xã hội cũng có thể áp dụng hìnhthức doanh nghiệp cổ phần Từ những năm 1980, khi áp dụng doanh nghiệp chế

độ cổ phần đã phát huy và tận dụng tốt các mặt sau:

Mở các kênh huy động tiền vốn mới; nâng cao hiệu quả sử dụng tài sảnquốc hữu, thúc đẩy điều chỉnh kết cấu sản nghiệp và chuyển đổi cơ chế kinhdoanh của doanh nghiệp phù hợp với thị trường

Đồng thời, chế độ hợp tác xã cổ phần thành lập rất nhiều ở thành phố và nôngthôn Trung Quốc lấy liên hiệp lao động và tiền vốn của người lao động làm chủ yếu,bắt đầu trở thành hình thức quan trọng tổ chức doanh nghiệp hợp tác

Kinh tế chế độ hợp tác xã cổ phần cũng phát huy vai trò quan trọng thu húttiền vốn phân tán trong xã hội, làm dịu áp lực việc làm, gia tăng tích lũy côngcộng và tăng thuế cho Nhà nước

- Thực tiễn Trung Quốc chứng minh, kinh tế công hữu chỉ cần tìm đượchình thức thực hiện thích hợp thì sẽ có sức sống mạnh mẽ, có thể chiếm đượcđịa vị ưu thế trong cạnh tranh thị trường, thực sự củng cố địa vị chủ thể của chế

độ công hữu

TQ cũng đưa ra khuyến cáo, trong quá trình tìm tòi hình thức thực hiện chế

độ công hữu, cần giữ được tỉnh táo và xử lý thận trọng, chú ý phòng ngừa phátsinh tình huống lượng hóa không giới hạn, biến tài sản quốc hữu thành tài sản cánhân (cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước ở Việt Nam đã xuất hiện tình trạngtiêu cực này) và cuối cùng tập trung vào tay một số ít người, tránh để cho chế độ

xã hội chủ nghĩa mất đi nền móng kinh tế (Hội nghị TW 3 khóa XVI, ĐảngCộng sản Trung Quốc coi chế độ cổ phần trở thành hình thức thực hiện chủ yếucủa chế độ công hữu xã hội chủ nghĩa)

- Kinh tế phi công hữu

Trung Quốc xác định: Kinh tế phi công hữu là bộ phận cấu thành quan trọngcủa nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Vấn đề được lập luận là: phát triểnkinh tế phi công hữu trong điều kiện kinh tế quốc hữu làm chủ thể là yêu cầukhách quan của sự phát triển sức sản xuất của giai đoạn đầu của chủ nghĩa xã hội.Đồng thời, quá trình cải cách chế độ công hữu của Trung Quốc hướng vào việc

cải tạo chế độ công hữu đơn nhất cũng chính là quá trình phát triển từng bước củakinh tế phi công hữu Sự nhìn nhận, đối xử đúng đắn hay không đối với kinh tếphi công hữu có liên quan trực tiếp đến sự phát triển kinh tế thị trường xã hội chủnghĩa Trung Quốc

Bởi lẽ, giữa kinh tế phi công hữu và kinh tế thị trường có mối quan hệ chặt chẽ, tựnhiên Và, kinh tế phi công hữu có đặc trưng là quyền sở hữu được xác định rõrệt, quyền tự chủ trong các quyết sách và do đó cơ chế vận hành linh hoạt Điều

đó thống nhất với các nguyên tắc và yêu cầu của thị trường “Không có chế độ công

hữu thì không có chủ nghĩa xã hội; không có chế độ phi công hữu thì cũng không thể xây dựng thành công kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc”1.Thực tiễn Trung Quốc chứng minh rằng: kinh tế phi công hữu đóng vai trò quantrọng với việc thỏa mãn các nhu cầu đa dạng của đời sống vật chất và văn hóa xã hội;

mở rộng việc làm; tăng tích lũy của Nhà nước; thúc đẩy toàn bộ nền kinh tế phát triển.Quan điểm của Trung Quốc đối với kinh tế phi công hữu là:

Nhà nước bảo vệ quyền lợi hợp pháp của kinh tế phi công hữu theo phápluật và khuyến khích phát triển lành mạnh, liên hệ mật thiết với kinh tế công hữuđang chiếm vai trò chủ thể, làm cho kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắcTrung Quốc phát triển sôi động, mạnh mẽ và tràn đầy sức sống

Đáng chú ý, kinh tế phi công hữu không chỉ được nhìn nhận và đánh giánhư một lực lượng quan trọng trong phát triển nền kinh tế quốc dân, mà cònnhìn nhận và đánh giá ở góc độ biến đổi tính chất của nó dưới ảnh hưởng của hạtầng cơ sở cũng như thượng tầng kiến trúc trong một nền kinh tế mới - kinh tếthị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc

- Về sở hữu đất đai: Đất đai ở thành phố thuộc sở hữu nhà nước Đất đai ởnông thôn thuộc sở hữu tập thể

Nông dân chỉ có quyền duy nhất với đất đai là quyền sử dụng, không cóquyền chuyển nhượng, thừa kế, thế chấp Khi nông dân chuyển ra thành phố hay

1 Hội đồng lý luận Trung ương, Hội thảo lý luận giữa Đảng Cộng sản TQ và Đảng Cộng sản VN: Chủ nghĩa xã hội và kinh tế thị trường - Kinh nghiện của TQ và kinh nghiệm của VN, Nxb CTQG, H, 2003, tr 110.

đi nơi khác thì phải trả lại đất cho tập thể để giao cho người khác sử dụng.

Tuy nhiên, một số nơi vẫn có sự chuyển nhượng đất nông nghiệp, theo đó,đất đai được tập trung vào một số người có ưu thế để hình thành doanh nghiệp

tư nhân, nhưng phải có điều kiện: Công nghiệp phải phát triển để thu hút nôngdân ly nông và ly hương và phải bảo đảm tốt về mặt xã hội cho nông thôn

Ngoài ra, đất đai ở Trung Quốc còn được tập trung bằng phương thức dichuyển theo gia đình (Việc quản lý, sử dụng đất đai ở nông thôn Trung Quốckhông nhất thiết theo một phương thức cụ thể, mà rất linh hoạt cho phù hợp vớitình hình phát triển kinh tế - xã hội của mỗi địa phương)

Thứ hai, xây dựng và hoàn thiện phương thức phân phối xã hội chủ nghĩa,

lấy phân phối theo lao động làm chủ thể, cho phép một bộ phận người và khuvực giàu có trước, lôi kéo giúp đỡ những người, khu vực khác giàu có sau, từngbước đi tới cùng giàu có, xây dựng xã hội khá giả toàn diện

Đảng Cộng sản Trung Quốc và giới lý luận cho rằng:

- Chế độ kinh tế cơ bản lấy công hữu làm chủ thể, kinh tế nhiều chế độ sởhữu cùng phát triển thực hiện ở giai đoạn đầu của chủ nghĩa xã hội, quyết địnhphương thức thực hiện phân phối, trong đó phải kiên trì chế độ phân phối theolao động làm chủ thể, nhiều phương thức phân phối cùng tồn tại

- Lý luận phân phối mới đã phá vỡ lý luận phân phối truyền thống ở nhữngnội dung sau:

Một là, lấy chế độ phân phối theo lao động làm chủ thể, các phương thức

phân phối song song cùng tồn tại, kết hợp phân phối theo lao động với phânphối theo yếu tố sản xuất

Một mặt, kiên trì lấy phân phối theo lao động làm chủ thể trong xã hội,làm cho tỷ trọng phân phối theo lao động chiếm địa vị chủ thể trong tất cả cácphương thức phân phối; lượng thu nhập phân phối theo lao động của người laođộng trong kinh tế công hữu làm tiêu chuẩn đối chiếu về mức thu nhập củangười lao động trong các hình thức sở hữu khác