PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN TỪ THỰC TIỄN TỈNH LONG AN

Nghị quyết số 08–NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới chỉ rõ cần: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục p

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN LƯU THỦY

PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN

TỪ THỰC TIỄN TỈNH LONG AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2017

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN LƯU THỦY

PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN

HÀ NỘI - 2017

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu trích dẫn trong luận văn dựa trên số liệu bảo đảm độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Nguyễn Lưu Thủy

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN 9

1.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của phổ biến giáo dục pháp luật 9 1.2 Phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án 12 1.3 Các yếu tố ảnh hưởng và điều kiện bảo đảm đối với phổ biến, giáo dục pháp luật qua hoạt động của tòa án 24

Chương 2: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN TỪ THỰC TIỄN TỈNH LONG AN 30

2.1 Khái quát về tỉnh Long An 30 2.2 Thực trạng hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An 31 2.3 Những tồn tại, hạn chế trong công tác phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An 51

Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN TỪ THỰC TIỄN TỈNH LONG AN 56

3.1 Phương hướng nâng cao hiệu quả phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An 56 3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét

xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An 59

KẾT LUẬN 70 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 73

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

CT/TW Chỉ thị của Ban Bí thư Trung ương

PBGDPL Phổ biến, giáo dục pháp luật

QĐ-TTg Quyết định của Thủ tướng Chính phủ

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của dân, do dân và vì dân Đảng và Nhà nước chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa, hợp hiến, quản lý và điều hành xã hội bằng pháp luật Chính

vì vậy, Đảng và Nhà nước ta rất chú trọng công tác giáo dục pháp luật cho mọi tầng lớp nhân dân nhằm đưa các quy định của pháp luật đi vào cuộc sống

xã hội, giáo dục ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa cho nhân dân nhằm nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước bằng pháp luật trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam Xuất phát từ vai trò, ý nghĩa quan trọng đó, trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền, Công tác giáo dục pháp luật đã ngày càng khẳng định là một bộ phận không thể thiếu của quá trình xây dựng và thực hiện pháp luật Trong rất nhiều văn kiện của Đảng

và pháp luật của Nhà nước đã đề cập đến công tác giáo dục pháp luật Tại Nghị quyết Đại hội lần thứ VIII của Đảng đã khẳng định: Triển khai mạnh mẽ công tác tuyên truyền và giáo dục pháp luật; huy động lực lượng của các đoàn thể chính trị, xã hội, nghề nghiệp, các phương tiện thông tin đại chúng tham gia các đợt vận động thiết lập trật tự, kỷ cương và các hoạt động thường xuyên xây dựng nếp sống và làm việc theo pháp luật trong cơ quan nhà nước

và trong xã hội [6, tr.28] Nghị quyết số 08–NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới chỉ rõ cần: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật với nhiều hình thức phong phú, sinh động, đặc biệt là thông qua các phiên toà xét

xử và bằng những phán quyết công minh để tuyên truyền, nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ và nhân dân [10] Nhiều văn bản pháp luật của Thủ tướng Chính phủ đã đề cập đến việc tăng cường công tác phổ biến, giáo dục pháp luật như: Chỉ thị số 02/1998/CT-TTg ngày 07/01/1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc tăng cường công tác phổ biến, giáo dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay [5]; Quyết định số 03/1998/QĐ-TTg ngày 07/01/1998 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành Kế hoạch triển khai công tác phổ biến, giáo dục pháp luật từ năm 1998 đến năm 2002 và thành lập Hội đồng phối

2

hợp công tác phổ biến, giáo dục pháp luật của Chính phủ (Toà án nhân dân tối cao là một cơ quan thành viên); Quyết định số 13/2003/QĐ-TTg ngày 17/01/2003 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật từ năm 2003 đến năm 2007 Đặc biệt, Chỉ thị số 32-CT/TW ngày 09/12/2003 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng trong công tác phổ biến, giáo dục pháp luật, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân đã khẳng định: “Phổ biến, giáo dục pháp luật là một bộ phận của công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, là nhiệm vụ của toàn bộ hệ thống chính trị đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng” Tiếp đó, Chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 61/2007/NQ-CP ngày 07/12/2007 của Chính phủ về việc tiếp tục thực hiện Chỉ thị số 32-CT/TW ngày 09/12/2003 của Ban

Bí thư Trung ương Đảng (khoá IX) [4]; Quyết định số 37/2008/QĐ-TTg ngày 12/03/2008 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật từ năm 2008 đến năm 2012; Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XIII, kỳ họp thứ 3 thông qua ngày 20/6/2012 Thực hiện các văn kiện của Đảng và pháp luật của Nhà nước về công tác giáo dục pháp luật, thời gian qua công tác giáo dục pháp luật đã đạt được nhiều kết quả quan trọng với sự tham gia của nhiều lực lượng, nhiều chủ thể

Phổ biến, giáo dục pháp luật góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản

lý Nhà nước, quản lý xã hội Vai trò này bắt nguồn từ vai trò và giá trị xã hội của pháp luật Phổ biến, giáo dục pháp luật góp phần đem lại cho mọi người

có trí thức pháp luật, có hành vi hợp pháp, biết sử dụng pháp luật làm phương tiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình quản lý Nhà nước, quản lý xã hội Phổ biến, giáo dục pháp luật góp phần nâng cao ý thức pháp luật, văn hóa pháp lý của mọi thành viên trong xã hội trong đó có học sinh, sinh viên

Tòa án được xác định là một trong các chủ thể tham gia vào công tác phổ biến giáo dục pháp luật một cách hiệu quả qua hoạt động xét xử Do hoạt động của Tòa án đặc thù là công tác xét xử nên trong công tác giáo dục của Tòa án chủ yếu thực hiện lồng ghép giáo dục pháp luật thông qua hoạt động

3

xét xử Thông qua hoạt động của mình, Tòa án chủ động giáo dục pháp luật một cách trực tiếp tới người dân, góp phần cung cấp kiến thức pháp luật đến người dân nhằm hình thành ý thức tôn trọng và chấp hành pháp luật Từ đó nâng cao ý thức đấu tranh phòng ngừa tội phạm cho mọi tầng lớp nhân dân Tuy nhiên trong thời gian qua, công tác giáo dục pháp luật qua hoạt động xét

xử tại Tòa án chưa thực sự được chú trọng, các Tòa án đều chưa coi trọng vấn

đề này, cho rằng hoạt động chủ yếu của Tòa án là xét xử nên công tác giáo dục pháp luật cho người dân còn xem nhẹ Hoạt động giáo dục pháp luật chỉ chủ yếu thông qua một số các phiên tòa dẫn đến hiệu quả giáo dục pháp luật chưa cao

Để tiếp tục pháp huy hiệu quả của công tác phổ biến pháp luật nói chung và của tỉnh Long An nói riêng, cũng như góp phần xây dựng một xã hội tuân thủ pháp luật là vô cùng quan trọng và cần thiết để xây dựng một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Nhà nước của Nhân Dân, do Nhân

Dân và vì Nhân Dân Vì vậy tôi chọn Đề tài “Phổ biến giáo dục pháp qua hoạt động xét xử của Tòa Án từ thực tiễn tỉnh Long An” làm đề tài luận văn

cao học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Trong thời điểm hiện nay, công tác phổ biến giáo dục pháp luật là công việc hết sức quan trọng Công tác này đã và đang được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm Việc nghiên cứu về phổ biến pháp luật dưới góc độ khoa học pháp lý được các nhà khoa học Việt Nam rất quan tâm Cho đến nay có nhiều công trình nghiên cứu về phổ biến, giáo dục pháp luật của các nhà khoa học được công bố Tìm hiểu về các công trình nghiên cứu đã được công bố trong nước cho thấy, Công tác phổ biến, giáo dục pháp luật được nhắc đến với nhiều khái niệm khác nhau

Nhiều công trình nghiên cứu về lĩnh vực này đã được công bố như:

"Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới" của Viện nghiên cứu Khoa học Pháp lý Bộ Tư pháp, Hà Nội 1995;

"Công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật ở nước ta- Thực trạng và giải pháp" [27], Luận văn Thạc sỹ của Hồ Quốc Dũng, 1997; "Một số vấn đề giáo

4

dục pháp luật trong giai đoạn hiện nay", của Vụ phổ biến giáo dục pháp luật,

Bộ Tư pháp, Nxb Thanh niên, 1997; "Đổi mới giáo dục pháp luật hệ đào tạo trung học chính trị ở nước ta hiện nay", Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Ngọc Hoàng, 2000; "Hoạt động giáo dục pháp luật của đội ngũ báo cáo viên pháp luật ở tỉnh Quảng Bình hiện nay", Luận văn thạc sỹ của Lê Thanh Hải, 2008;

"Giáo dục pháp luật cho đội ngũ cán bộ công chức hành chính trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam", Luận án tiến sỹ của Nguyễn Quốc Sửu, 2010; "Giáo dục pháp luật trong các trường cao đẳng, đại học qua thực tiễn ở tỉnh Nam Định", Luận văn thạc sỹ của Đoàn Quốc Đại, 2011 Luận án tiến sỹ luật học của Lê Thị Phương Nga "Giáo dục pháp luật cho trẻ em", Học viện Khoa học xã hội, 2014

Đề tài khoa học cấp Bộ: Một số vấn đề lý luận về thực tiễn về giáo dục pháp luật trong công cuộc đổi mới Nguyễn Đình Lộc (Đề tài khoa học cấp

Bộ năm 1994 của Bộ Tư pháp) Trong đó nêu lên được những nội dung cơ bản về giáo dục pháp luật và giải pháp cho việc giáo dục pháp luật trong giai đoạn đổi mới

Sách "Bàn về giáo dục pháp luật", tác giả Trần Ngọc Đường, Dương Thanh Mai, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, năm 1995 Sách đưa ra và nghiên cứu các khái niệm, phạm trù cơ bản của khoa học giáo dục pháp luật, bao gồm: Bản chất của giáo dục pháp luật, mối quan hệ giữa giáo dục pháp luật với giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục đạo đức và các dạng giáo dục khác; mục đích của giáo dục pháp luật, vai trò của giáo dục pháp luật ở nước

ta hiện nay; chủ thể, khách thể, đối tượng, nội dung hình thức, phương pháp

và hiệu quả giáo dục pháp luật

Bài báo "Các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức hành chính ở nước ta hiện nay" của Nguyễn Quốc Sửu, Đăng trên tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4/2010 trong đó nghiên cứu khái quát hoạt động giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức bị ảnh hưởng bởi những yếu tố nào

Công trình khoa học của Bộ Tư pháp đã đăng trong cuốn Kỷ yếu "Tọa đàm tiêu chí đánh giá hiệu quả công tác phổ biến, giáo dục pháp luật" của Ban

5

chỉ đạo Đề án 2 - Bộ Tư pháp, Hà Nội - 2011 với sự pham gia của nhiều nhà khoa học, nhà quản lý, cán bộ thực tiễn làm công tác phổ biến, giáo dục pháp luật Nội dung các bài khoa học trong công trình này đã tập trung nghiên cứu

về hiệu quả giáo dục pháp luật trên hai phương diện cơ bản là hiệu quả quản

lý và hiệu quả xã hội

Sách chuyên khảo: "Ý thức pháp luật" Nxb Chính trị quốc gia 2011, của PGS TS Nguyễn Minh Đoan, trong đó đề cập đến những vấn đề về giáo dục pháp luật nhằm nâng cao ý thức pháp luật trong nhân dân

Hoạt động giáo dục pháp luật có rất nhiều chủ thể tham gia nên trong thời gian qua cũng đã có rất nhiều nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động này Tuy nhiên, mỗi công trình nghiên cứu lý luận về giáo dục pháp luật thường đề cập đến một khía cạnh, một phương diện cụ thể khác nhau, chủ yếu đề cập theo các nhóm vấn đề sau: Một là: Nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về giáo dục pháp luật nhằm làm sáng tỏ khái niệm, chủ thể, mục đích, đối tượng, nội dung, hình thức, 3 phương pháp của giáo dục pháp luật; các mối quan hệ giữa giáo dục pháp luật với giáo dục đạo đức, học vấn, văn hoá… thể hiện qua các công trình nghiên cứu như: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về giáo dục pháp luật trong thời kỳ đổi mới, Đề tài khoa học cấp Bộ năm 1994, mã số 92-98-223-ĐT, của Viện Nghiên cứu Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp; Giáo dục ý thức pháp luật, Nguyễn Trọng Bích, Tạp chí Xây dựng Đảng, số 4/1989; Bàn về giáo dục pháp luật, Trần Ngọc Đường và Dương Thanh Mai, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995; Cơ sở khoa học của việc xây dựng ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật, Đề tài khoa học cấp Nhà nước, mã

số KX.07-17, Viện Nhà nước và pháp luật - Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn chủ trì… Hai là, nhóm nghiên cứu hoạt động giáo dục pháp luật cho từng đối tượng cụ thể, như giáo dục pháp luật cho cán bộ, công chức, cho thanh, thiếu niên, học sinh, sĩ quan, phụ nữ, cho đồng bào dân tộc thiểu số như: Giáo dục pháp luật trong các trường đại học, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề ở nước ta hiện nay, Luận án Phó tiến sĩ khoa học luật, Đinh Xuân Thảo, 1996; Phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh thiếu niên dân tộc thiểu

số người Tây Bắc, thực trạng và giải pháp, Luận văn thạc sỹ luật học, Đinh

6

Công Sỹ, 2006; Giáo dục pháp luật trong các trường sỹ quan quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay, Luận văn thạc sỹ luật học, Phạm Trung Nghĩa, 2000; Giáo dục pháp luật cho nhân dân các dân tộc ít người ở tỉnh Đắc Lắk - thực trạng và giải pháp, Luận văn thạc sỹ luật học, Phạm Hàn Lâm, 2001 Hướng nghiên cứu này hướng tới công tác giáo dục pháp luật cho các đối tượng cụ thể có giá trị thực tiễn áp dụng cao Những nghiên cứu này cơ bản làm rõ những đặc trưng trong giáo dục pháp luật đối với các nhóm đối tượng cụ thể, xác định phương pháp, nội dung giáo dục phù hợp với từng đối tượng giáo dục, với nhu cầu pháp luật của đối tượng giáo dục, những đặc thù về không gian, thời gian, địa lý văn hóa từ đó góp phần nâng cao hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật Ba là, nhóm những nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan đến các hoạt động giáo dục pháp luật, các hình thức, phương pháp giáo dục cụ thể: Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động tư pháp ở Việt Nam, Luận án phó tiến sĩ khoa học luật, Dương Thị Thanh Mai, 1996; Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động Báo chí, Luận văn thạc sỹ luật học, Nguyễn Sỹ Hùng, 2003 Những nghiên cứu làm rõ công tác giáo dục pháp luật được lồng ghép một cách có hiệu quả qua hoạt động cụ thể của chủ thể nhất định Qua hoạt động đặc thù, bằng những phương pháp và hình thức giáo dục pháp luật phù hợp cũng đã góp phần nâng cao hiệu quả của công tác giáo dục pháp luật Thực tế các công trình nghiên cứu, các bài viết của các tập thể, cá nhân

về giáo dục pháp luật cũng đã đóng góp rất nhiều vấn đề về lý luận và thực tiễn dưới nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau về giáo dục pháp luật Tuy nhiên, các nghiên cứu về hoạt động giáo dục trong hoạt động xét xử tại Tòa án thực

tế mới chỉ dừng lại ở những đề tài nghiên cứu, bài viết và tham luận của một

số tác giả qua công tác nghiên cứu của Viện khoa học xét xử, Tòa án nhân dân Tối cao

Các công trình này đã nghiên cứu khá toàn diện về những vấn đề giáo dục, tuyên truyền, phổ biến pháp luật tới các tầng lớp nhân dân Tuy nhiên, hiện chưa có công trình nào nghiên cứu về PBGDPL qua hoat động xét xử của Tòa Án từ thực tiễn tỉnh Long An

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu, làm rõ cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật, Luận văn phân tích rõ tính đặc thù của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét

xử của Toà án nhân dân Nghiên cứu, đánh giá thực trạng, phân tích nguyên nhân thực trạng công tác giáo dục pháp trong hoạt động xét xử của Toà án nhân dân tỉnh Long An hiện nay

- Đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật trong hoạt động của Tòa án nhân dân tỉnh Long An hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Phổ biến giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án nhân dân tỉnh Long An

4.2 Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn tập trung nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật, đặc điểm của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án nhân dân; nghiên cứu, đánh giá thực trạng và đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa

án nhân tỉnh Long An hiện nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được xây dựng trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác - Lênin và

tư tưởng Hồ Chí minh về nhà nước và pháp luật Quan điểm, đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam Phương pháp luận trong nghiên cứu là phương pháp duy vật biện chứng của triết học Mác - Lênin

8

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp xã hội học pháp luật; phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh; phương pháp khảo sát thực tế; phương pháp thống kê

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn góp phần làm phong phú thêm kho tàng lý luận về phổ biến pháp luật, nêu được vai trò của công tác phổ biến GDPL trong cộng đồng dân

cư Luận văn làm rõ thêm những vấn đề lý luận về nội dung hình thức giáo dục pháp trong hoạt động xét xử của Tòa án - Phân tích, đánh giá thực trạng, đồng thời rút ra những kinh nghiệm về giáo dục pháp luật trong hoạt động xét

xử của Toà án từ thực tiễn tỉnh Long An hiện nay

Những giải pháp được đề ra trong Luận văn sẽ được áp dụng trong việc xây dựng chương trình, kế hoạch phổ biến giáo dục pháp luật và thực tiễn

Luận văn góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm chỉ đạo tổ chức hoạt động thực tiễn của các cơ quan Đảng và Nhà nước trong việc phổ biến GDPL trong cộng đồng dân cư nói chung và tỉnh Long An nói riêng để đưa pháp luật vào cuộc sống

7 Cơ cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của Tòa án

Chương 2: Thực trạng hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An

Chương 3: Phương hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An

9

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN

1.1 Khái niệm, đặc điểm, vai trò của phổ biến giáo dục pháp luật

Khi pháp luật ra đời và muốn pháp luật đi vào thực tế đời sống của người dân thì việc phổ biến pháp luật là nhu cầu cần thiết Nhưng cho đến nay các khái niệm về phổ biến pháp luật vẫn còn có những quan điểm khác nhau

Theo từ điển Tiếng Việt năm 2009: "Giáo dục là hoạt động nhằm tác động có hệ thống đến sự phát triển tinh thần thể chất của một đối tượng nào

đó làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra" [29, tr 510]

Phổ biến giáo dục pháp luật luôn có ý nghĩa nhất định là đưa pháp luật vào cuộc sống, xây dựng ý thức và lối sống theo pháp luật, làm cho đông đảo quần chúng nhân dân biết các văn bản pháp luật mà Nhà nước ban hành bằng các hình thức phổ biến, giáo dục pháp luật

Khái niệm giáo dục theo định nghĩa chung về giáo dục được hiểu là hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra Từ việc định nghĩa giáo dục như trên thì tùy từng lĩnh vực giáo dục cụ thể mà hình thành nên khái niệm giáo dục tương ứng như giáo dục đạo đức, giáo dục văn hóa, giáo dục quốc phòng, giáo dục thể chất, giáo dục công dân…

Trên cơ sở một số nghiên cứu gần đây, có thể khái quát về khái niệm PBGDPL như sau: PBGDPL là những định hướng có tổ chức, có chủ định của chủ thể làm công tác PBGDPL tác động lên đối tượng được PBGDPL một cách có hệ thống và thường xuyên nhằm mục đích hình thành ở họ tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành

Phổ biến pháp luật là việc giới thiệu tinh thần văn bản pháp luật cho đối tượng của nó; theo đó phổ biến pháp luật là việc tuyên truyền pháp luật cho

Xuất phát từ khái niệm PBGDPL trên cho thấy PBGDPL là hình thức giáo dục cụ thể, là "cái riêng, cái đặc thù" trong mối quan hệ với giáo dục nói chung PBGDPL với tư cách là một bộ phận trong hệ thống giáo dục, vừa mang những nét của quá trình giáo dục pháp luật, sử dụng các hình thức và phương pháp của quá trình PBGDPL nói chung vừa có những nét đặc thù Những nét riêng có được thể hiện trước hết ở mục đích của nó là hình thành tri thức, hình thành tình cảm, lòng tin đối với pháp luật và xây dựng thói quen thực hiện hành vi hợp pháp [24, tr.17]

Qua sự phân tích trên có thể hiểu PBGDPL là sự tác động một cách có

hệ thống, có mục đích và thường xuyên tới nhận thức của con người nhằm trang bị cho mỗi người một trình độ kiến thức pháp lý nhất định để từ đó có ý thức đúng đắn về pháp luật, tôn trọng và tự giác xử sự theo yêu cầu của pháp luật PBGDPL là nhân tố chủ quan của quá trình hình thành ý thức pháp luật ở

cá nhân con người và đóng vai trò chủ đạo trong quá trình đó

Đặc điểm của công tác phổ biến giáo dục pháp luật

Thứ nhất, PBGDPL là khâu đầu tiên trong quá trình thực thi pháp luật,

là cầu nối để đưa pháp luật vào cuộc sống Trên thực tế, các chính sách, quy định của pháp luật dù có tốt đẹp, có phản ánh đầy đủ ý chí, nguyện vọng của đông đảo quần chúng nhân dân trong xã hội nhưng nếu không được truyền tải kịp thời tới người dân thì hệ thống pháp luật đó cũng không mang tính thực

tế, khả thi Do đó, có thể khẳng định PBGDPL là phương tiện nâng cao hiểu

11

biết pháp luật cho nhân dân

Thứ hai, nội dung PBGDPL là những tri thức về nhà nước và pháp luật,

về hoạt động của bộ máy nhà nước và đặc biệt là nội dung cơ bản của hệ thống pháp luật thực định Đó có thể là các thông tin pháp luật (kiến thức pháp luật cơ bản và văn bản quy phạm pháp luật), các thông tin về việc thực hiện pháp luật, về tình trạng phạm pháp, về việc điều tra, xử lý các vi phạm pháp luật, các thông tin về kết quả nghiên cứu điều tra xã hội học về thực hiện, áp dụng pháp luật, về vị trí, tác động của từng văn bản pháp luật lên từng đối tượng; đồng thời phản ánh những yêu cầu, đề xuất của các tầng lớp dân cư, các chuyên gia pháp luật và các ngành khác trong việc hoàn thiện pháp luật; các thông tin hướng dẫn hành vi pháp luật cụ thể của công dân (quyền và nghĩa vụ theo pháp luật, các quy trình, thủ tục để bảo vệ các quyền

và lợi ích hợp pháp)

Thứ ba, PBGDPL là một quá trình tác động thường xuyên, liên tục, lâu

dài lên đối tượng tác động Khác với loại hình dịch vụ pháp lý khác, hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật được tiến hành thường xuyên trong mọi gia đình, tập thể, người lao động, trong mọi cấp trường học, mọi tổ chức, cơ quan Nhà nước…

Thứ tư, PBGDPL là sự tác động có tổ chức theo một hệ thống và có

mục đích rõ rệt lên mỗi thành viên xã hội nhằm hình thành một cách bền vững

ý thức pháp luật và những thói quen tích cực trong mọi hành vi xử sự của công dân trong đời sống xã hội

1.1.2.Vai trò của phổ biến giáo dục pháp luật

PBGDPL là hoạt động định hướng, có tổ chức, có chủ định, có hệ thống và thường xuyên nhằm hình thành ở đối tượng bị tác động những tri thức pháp lý, tình cảm và hành vi phù hợp với các đòi hỏi của hệ thống pháp luật hiện hành Với cách tiếp cận đó, hoạt động PBGDPL có vị trí, vai trò rất quan trọng và là khâu đầu tiên của hoạt động thực hiện pháp luật, là cầu nối

để đưa pháp luật vào đời sống xã hội Để đưa pháp luật vào cuộc sống, trở thành hành vi của chủ thể pháp luật thì trước hết và chủ yếu, các chủ thể pháp luật đều phải có kiến thức nhất định về pháp luật

12

Dù ở bất cứ chế độ nào, nhất là chế độ xã hội chủ nghĩa thì pháp luật luôn tồn tại và có vai trò to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc xã hội chủ nghĩa là tất yếu Pháp luật là công cụ chủ yếu để thiết lập, duy trì trật

tự, kỷ cương xã hội xã hội chủ nghĩa; là công cụ pháp lý quan trọng để Đảng

và Nhà nước thực sự lãnh đạo, quản lý đối với toàn xã hội, là phương tiện chủ yếu để nhân dân thực hiện quyền làm chủ đối với xã hội Sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật là yêu cầu và tiêu chí quan trọng của mỗi công dân

Phổ biến giáo dục pháp luật là một bộ phận của công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, là nhiệm vụ của toàn hệ thống chính trị với mục tiêu là "Giáo dục kịp thời, đầy đủ những nội dung pháp luật liên quan đến cuộc sống của các tầng lớp nhân dân, tạo điều kiện để công dân sử dụng pháp luật làm phương tiện, công cụ bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của mình, của Nhà nước và xã hội Nâng cao ý thức tự giác, chủ động tìm hiểu và chấp hành pháp luật của cán bộ, nhân dân" [16, tr.63]

Có thể nói rằng mỗi một quy phạm pháp luật đều là phương tiện để củng cố, ghi nhận, một quy tắc mà xã hội cần, xã hội ủng hộ nhằm bảo vệ những lợi ích của Nhà nước mà còn là của mỗi công dân Bởi vậy, khi thực hiện hoạt động PBGDPL sẽ tạo ra khả năng cho việc giáo dục chính trị tư tưởng, góp phần hình thành ở đối tượng giáo dục những quan hệ giá trị xác định với chính trị tư tưởng Ngược lại trong giáo dục chính trị tư tưởng có chức năng đan xen trong nội dung của mình những hiện tượng của pháp luật, củng cố những quan hệ tích cực đối với những đòi hỏi của pháp luật, kích thích lợi ích điều chỉnh bằng pháp luật Mối quan hệ mật thiết qua lại chặt chẽ giữa PBGDPL và giáo dục ý thức chính trị tư tưởng đòi hỏi các chủ thể PBGDPL phải kết hợp và bổ sung cho nhau

1.2 Phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án

1.2.1 Khái niệm của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án

Khái niệm của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án theo cách hiểu của các nhà luật học là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý

vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án Trong hoạt động tư pháp, xét xử được coi là khâu trung tâm có vai trò quyết định Thông qua hoạt động xét xử của mình, Tòa án nhân danh Nhà nước đưa ra phán quyết bảo vệ lợi ích của Nhà nước, tổ chức, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; giáo dục công dân tuân thủ pháp luật Toà án có thể thực hiện việc giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức nhưng hình thức giáo dục hiệu quả nhất là thông qua hoạt động xét

xử Thông qua hoạt động xét xử, Tòa án có thể giúp cho những người tham gia tố tụng (bị can, bị cáo, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự )

và những người tham gia theo dõi phiên tòa trực tiếp hoặc gián tiếp hiểu sâu sắc, hiểu rõ hơn các quy định của pháp luật được áp dụng khi giải quyết vụ

án Hoạt động này có hiệu quả giúp cho các đối tượng được giáo dục tự đánh giá về hành vi và trách nhiệm pháp lý của mình tạo cho họ có những hành vi

xử sự phù hợp với quy định pháp luật Giáo dục cho mọi người ý thức tôn trọng pháp luật, rèn luyện thói quen tuân thủ pháp luật, cần làm cho mọi người tin rằng bất cứ sự vi phạm nào cũng sẽ bị Tòa án và xã hội lên án, giáo dục mọi công dân ý thức tham gia vào hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm Giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của Tòa án được thể chế hóa tại Điều 1 Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002: “Bằng hoạt động của mình, Toà án góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng những quy tắc của cuộc sống xã hội, ý thức đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm, các vi phạm pháp luật khác” Hoạt động đặc thù của Tòa án là xét xử nên tạo ra hình thức giáo dục pháp luật đặc trưng riêng, bởi nó tổng hợp các hình thức giáo dục pháp luật như; giáo dục qua hình ảnh trực tiếp (sự trang nghiêm của quang cảnh phiên tòa, Hội đồng xét xử, trình tự thủ tục tố tụng…), giáo dục pháp luật qua lời nói trực tiếp (Thông qua quá trình giải quyết các vụ việc tại tòa án khi tiến hành hòa giải,

14

xét xử….), giáo dục pháp luật qua các bài viết là các văn bản tố tụng (công bố cáo trạng của Viện kiểm sát, công bố các chứng cứ có tại hồ sơ và đặc biệt là các phán quyết của Tòa án thể hiện qua lập luận sắc bén, phán quyết nghiêm minh, thấu tình đạt lý khi ban hành Bản án, Quyết định) Có thể nói giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử tại Tòa án là hình thức giáo dục pháp luật tổng hợp, trực tiếp của ba loại hình báo nói, báo viết và báo hình Giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa án được coi là hình thức giáo dục pháp luật đi từ trực quan sinh động theo con đường logic biện chứng của

sự nhận thức, là hình thức tuyên truyền hiệu quả nhất trong việc thực hiện nhiệm vụ giáo dục pháp luật của Tòa án Từ những nhận định trên, có thể đưa

ra một khái niệm chung về giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử tại Tòa án: Giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa án là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức, có chủ định và có kế hoạch của các chủ thể trong hoạt động tố tụng bao gồm Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Luật sư, Thư ký Tòa án đến các đối tượng giáo dục là những người tham gia tố tụng và tham dự phiên tòa Giúp hình thành ở họ ý thức xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật, qua đó hỗ trợ, củng cố và phát huy tác dụng của chính hoạt động xét xử

Từ khái niệm về giáo dục pháp luật như trên, có thể thấy mục đích chung nhất của giáo dục pháp luật là tạo cho đối tượng được giáo dục ý thức pháp luật, thái độ ứng xử phù hợp với pháp luật hiện hành Để đạt được mục đích chung nhất như trên, giáo dục pháp luật cần đạt được các mục đích cụ

thể như sau: Thứ nhất, giáo dục pháp luật nâng cao nhận thức pháp luật của

đối tượng được giáo dục Trong đời sống xã hội, việc giáo dục pháp luật nhằm nâng cao nhận thức pháp luật của người dân được coi là tiền đề hình thành nên cách ứng xử của họ trước các quy định pháp luật Khi nhận thức pháp luật của người dân còn thấp sẽ tạo ra một bộ phận người dân có ý thức chấp hành pháp luật kém, hành vi vi phạm pháp luật nhiều; ngược lại nhận thức pháp luật cao hình thành nên thái độ chấp hành nghiêm chỉnh các quy định pháp luật Chính vì vậy, đây được coi là mục đích quan trọng nhất của giáo dục pháp luật Chỉ có nâng cao nhận thức pháp luật cho người dân thì

15

mới thay đổi được tư duy, ý thức tuân thủ pháp luật của toàn xã hội Thứ hai,

hình thành ý thức tôn trọng và lòng tin đối với pháp luật Cách ứng xử của mọi người trước pháp luật phụ thuộc rất nhiều vào yếu tố cảm xúc của họ đối với pháp luật Ngoài nhận thức về pháp luật thì ý thức tôn trọng và lòng tin của mọi người cũng có tác động rất lớn đến hành vi của họ trong việc tuân thủ pháp luật Trường hợp, nếu có nhận thức pháp luật mà không có ý thức tôn trọng pháp luật thì con người rất dễ có hành vi vượt ra ngoài các chuẩn mực pháp luật, dẫn đến việc vi phạm pháp luật Để đạt được mục đích trên, giáo dục pháp luật cần giáo dục cho con người nhận thức được tính công bằng pháp luật, nhận thức được nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước từ đó hình thành ý thức tuân thủ pháp luật mọi lúc, mọi nơi; ý thức đấu tranh là lên án các hành vi sai trái, bảo vệ sự nghiêm minh của pháp luật

Cách ứng xử của con người trước pháp luật thể hiện qua hành vi cụ thể của họ Hành vi có tuân thủ hay không tuân thủ pháp luật, có chuẩn mực hay

vi phạm pháp luật phụ thuộc vào nhận thức và cảm xúc của họ trước pháp luật Con người sẽ sống và làm việc theo pháp luật nếu họ có nhận thức pháp luật đầy đủ, có lòng tin đối với pháp luật Giáo dục pháp luật tạo cho con người thói quen tuân thủ pháp luật, là hình thức thực hiện pháp luật giúp các chủ thể kiềm chế, giữ mình để không thực hiện những hành vi mà pháp luật cấm; Thói quen thi hành pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật trong đó các chủ thể thực hiện các nghĩa vụ pháp lý của mình bằng hành động tích cực

và Sử dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật trong đó các chủ thể thực hiện quyền chủ thể của mình, tức là thực hiện những hành vi mà pháp luật cho phép

Giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử tại Tòa án và các hình thức giáo dục pháp luật khác đều có mục đích chung của giáo dục pháp luật như đã phân tích ở trên Tuy nhiên, đây được coi là hoạt động giáo dục pháp luật đặc thù nên có những mục đích riêng cụ thể sau: Giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử tại tòa án là hình thức lồng ghép giữa hoạt động xét xử với hoạt động giáo dục pháp luật nhằm trang bị cho những người tham gia vào quá trình tố tụng hoặc theo dõi phiên tòa những kiến thức pháp luật cần thiết

16

Trong quá trình xét xử, thông qua từng vụ án cụ thể, Tòa án tạo điều kiện thuận lợi để những người tham dự phiên tòa cũng như nhân dân tiếp cận với pháp luật, nhằm nâng cao trình độ nhận thức về pháp luật trong quần chúng nhân dân, tạo niềm tin của người dân vào đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, trang bị cho người dân những kiến thức pháp luật cần thiết để tự bản thân họ tránh xa những hành vi vi phạm pháp luật và giáo dục con em mình phải tuân theo pháp luật Đồng thời đấu tranh với những hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong cộng đồng nhân dân Một bản án nghiêm minh, đúng đắn, khách quan, toàn diện là mục đích của hoạt động xét

xử Mục đích giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử là tạo nên một trạng thái mới trong ý thức pháp luật về hành động tự giác tuân theo pháp luật của người dân khi trực tiếp hoặc gián tiếp quan tâm, theo dõi phiên tòa Thực tiễn cho thấy, tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật thông qua công tác xét xử các phiên tòa đã có tác dụng tích cực góp phần nâng cao nhận thức pháp luật trong cộng đồng dân cư, góp phần làm hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật, đặc biệt là các loại tội phạm hình sự, các tranh chấp trong cộng đồng dân cư giảm đáng kể Thông qua hoạt động xét xử, Toà án thực hiện việc kiểm tra xã hội đối với hành vi của công dân, của tổ chức và cơ quan nhà nước, trên cơ sở

đó, sử dụng quyền lực được nhà nước giao để áp dụng pháp luật vào giải quyết các vụ việc cụ thể theo các trình tự, thủ tục tố tụng rất chặt chẽ do luật định Chính vì vậy, hoạt động giáo dục pháp luật của Tòa án cũng phụ thuộc vào hoạt động xét xử vì Tòa án là đại diện của quyền lực Tư pháp có chức năng giải quyết các vấn đề cụ thể, từng tình huống, sự kiện trong đời sống xã hội nên cách thức tổ chức hoạt động mang tính thụ động “chờ” có việc thì mới xử Kết quả của quá trình xét xử là ra các văn bản cá biệt dưới dạng bản

án, quyết định đòi hỏi các công dân, tổ chức có liên quan phải thực hiện các trách nhiệm pháp lý cụ thể theo đúng quy định của pháp luật Giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử nhằm giúp cho những người tham gia vào quá trình tố tụng hiểu sâu sắc và rõ hơn về những quy định pháp luật được áp dụng để giải quyết vụ án Giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử giúp những người tham gia tố tụng (nguyên đơn, bị đơn, bị cáo, người bị hại…) và

17

những người tham dự phiên toà nói riêng, người dân nói chung tự đánh giá về hành động và trách nhiệm pháp lý của mình Hoạt động này cũng giúp họ nhận thức đầy đủ ý thức về sự công bằng, nghiêm minh của pháp luật, củng

cố lòng tin và thái độ tôn trọng pháp luật; giúp họ định hướng hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật Những phán quyết của Tòa án, phát huy tác dụng giáo dục pháp luật còn thể hiện qua ý nghĩa phòng ngừa đối với các hành vi vi phạm pháp luật, tạo ra ý thức pháp luật chuẩn mực dẫn tới hành động tự giác tuân theo pháp luật của những người trực tiếp hoặc gián tiếp quan tâm, theo dõi phiên toà Mục đích giáo dục pháp luật, như trên đã phân tích muốn đạt được phải đặt lồng ghép trong quá trình tiến hành tố tụng Do

đó giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử, trước hết là việc giải thích, cung cấp cho đối tượng của hoạt động tố tụng những kiến thức pháp luật cụ thể liên quan trực tiếp đến vụ việc đang giải quyết Đồng thời nội dung giáo dục còn bồi dưỡng nhận thức, tình cảm về sự công bằng và nghiêm minh của pháp luật trong hoạt động tố tụng; định hướng hành vi để công dân tự giác tuân thủ, chấp hành những quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng Giúp những người được giáo dục sử dụng đúng đắn quyền, nghĩa vụ trong các tình huống pháp luật cụ thể liên quan đến hoạt động tố tụng; nhận thức đầy đủ hơn về trách nhiệm pháp lý của cá nhân tự kiểm tra, giám sát hành vi của mình cũng như của người khác Bên cạnh đó, mục đích chính trong hoạt động tố tụng của Tòa

án cũng tạo điều kiện hỗ trợ cho công dân, tổ chức sử dụng các công cụ pháp luật để bảo vệ, khôi phục các quyền và lợi ích hợp pháp đã bị vi phạm của mình

1.2.2 Nội dung phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án

Việc người dân được tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật tốt sẽ

có tác dụng răn đe phòng ngừa tội phạm, cũng như giảm các vụ tranh chấp trong cộng đồng dân cư Tòa án nhân dân là cơ quan tư pháp vừa góp phần tích cực vào việc giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, của công dân, bảo

vệ pháp chế xã hội chủ nghĩa, vừa giữ vai trò quan trọng trong việc phổ biến,

18

tuyên truyền, giáo dục pháp luật thông qua việc xét xử các vụ án

Giáo dục pháp luật cho nhân dân thông qua hoạt động xét xử là một trong những nhiệm vụ quan trọng mà các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng cần thực hiện Do đó, việc tăng cường và nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử vừa là đòi hỏi khách quan, vừa là trách nhiệm của Hội đồng xét xử

Trong những năm qua, TAND đã tổ chức truyền thanh trực tiếp nhiều

vụ án được Tòa án đưa ra xét xử án tại trụ sở của Tòa án nhân dân huyện, tỉnh hoặc tổ chức các phiên toà xét xử lưu động để nhân dân trong toàn huyện, toàn tỉnh và các vùng lân cận trực tiếp theo dõi Ngoài các vụ án hình sự nghiêm trọng, loại tội phạm xảy ra nhiều, đơn vị còn truyền thanh trực tiếp phiên tòa xét xử hoặc tổ chức phiên tòa xét xử lưu động các vụ án tranh chấp dân sự, nhất là tranh chấp đất đai, chia thừa kế, án hôn nhân và gia đình Đặc biệt là các vụ án xin ly hôn mà nguyên nhân từ bạo lực gia đình như: đánh đập, ngược đãi, hắt hủi… Tại các phiên tòa xét xử được truyền thanh trực tiếp hoặc các phiên tòa xét xử lưu động, Hội đồng xét xử đều lồng ghép để phổ biến giáo dục pháp luật đến mọi người dân, nhất là Luật giao thông đường bộ, Luật đất đai, Luật hôn nhân và gia đình, Bộ luật dân sự, Bộ luật tố tụng dân sự, Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự…Công tác tổ chức phiên tòa xét xử lưu động, truyền thanh trực tiếp tại TAND huyện, tỉnh được Huyện

ủy, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân, Ủy bạn nhân dân, các ban, ngành, đoàn thể, chính quyền địa phương và nhân dân quan tâm, đồng tình ủng hộ Trong những năm qua, Tòa án đã phối hợp với các cơ quan ban ngành thực hiện tốt

và duy trì thường xuyên công tác xét xử lưu động, truyền thanh trực tiếp các

vụ án đế phổ biến tuyên truyền giáo dục pháp luật cho người dân trên địa bàn huyện, tỉnh

Mục đích của việc đưa các vụ án ra xét xử lưu động và truyền thanh trực tiếp là phục vụ công tác phổ biến, giáo dục nhằm nâng cao ý thức pháp luật cho quần chúng nhân dân Mỗi phiên tòa được đưa lên mạng lưới truyền thanh cơ sở thì không chỉ những người tham dự phiên tòa được biết mà là cả huyện và các vùng lân cận đều được nghe thông tin về vụ án đang được xét

19

xử [12] Người dân dù đang lao động ở ngoài đồng ruộng hay ở nhà đều có thể nghe và theo dõi được toàn bộ diễn biến phiên tòa Vì hệ thống truyền thanh của huyện được lắp đặt theo chế độ tắt mở tự động, nên khi đài truyền thanh huyện mở thì tất cả hệ thống truyền thanh của xã, thị trấn với trạm truyền thanh ở các ấp và hệ thống loa cực đại sẽ phát đến mọi người dân Qua nghe thông tin về việc xét xử các vụ án, các văn bản pháp luật liên quan và quyết định của Hội đồng xét xử, người dân tự nâng cao nhận thức của mình

về pháp luật và đấu tranh với các hành vi sai phạm trong cộng đồng và góp phần đảm bảo tình hình an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội trên địa bàn huyện, tỉnh Hiệu quả tuyên truyền, giáo dục pháp luật đã đi vào cuộc sống của các tầng lớp nhân dân ở địa phương Đây là công tác cần được Đảng, Nhà nước quan tâm hơn nữa trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa, Nhà nước của dân, do dân và vì dân Các cấp chính quyền, đoàn thể và các tổ chức trợ giúp pháp lý cần có nhiều hình thức, nội dung đa dạng, phong phú, dễ hiểu để tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân nhằm trang bị cho họ kiến thức pháp luật cần thiết, để tự bản thân họ nhận thức được quyền và lợi ích hợp pháp của mình cũng như lợi ích của toàn xã hội Từ đó thì pháp luật mới đi vào cuộc sống, từng người dân sẽ có ý thức sống và làm việc theo Hiến pháp và Pháp luật

Để tổ chức các phiên tòa lưu động hoặc truyền thanh trực tiếp phiên tòa xét xử nhằm mục đích phổ biến, tuyên truyền, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho quần chúng nhân dân một cách hiệu quả thì phải xây dựng kế hoạch từ khâu lựa chọn vụ án, địa điểm mở phiên tòa, lựa chọn thẩm phán chủ tọa phiên tòa, Hội thẩm nhân dân, Thư ký phiên tòa… bố trí lực lượng bảo vệ trước, trong và sau phiên tòa xét xử lưu động Tòa án phải lựa chọn vụ án có tính chất điển hình về tội danh, hành vi phạm tội, đặc biệt là các vụ án nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, vụ án gây dư luận xấu được quần chúng nhân dân ở địa phương quan tâm, các vụ án tranh chấp dân sự mang tính chất phức tạp,

có đông người tham gia tố tụng, quan hệ tranh chấp gần gũi với đời sống nhân dân như: tranh chấp quyền sử dụng đất, tranh chấp hợp đồng vay tài sản, các

vụ án hôn nhân gia đình mà nguyên nhân ly hôn do bạo hành, hắt hủi… Địa

20

điểm mở phiên tòa có thể là nơi xảy ra vụ án, nơi có tài sản tranh chấp, hoặc nơi bị cáo thường trú, tạm trú sao cho phù hợp để khi xét xử sẽ thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia Chủ tọa phiên tòa phải nghiên cứu kỹ hồ

sơ vụ án trước đưa ra khi xét và phải là người linh hoạt, có bản lĩnh, có kỹ năng xử lý các tình huống phát sinh tại nơi xử án Hoạt động tranh tụng tại phiên tòa phải đề cao tinh thần dân chủ, công khai, áp dụng tranh tụng tại phiên tòa Trang phục của Hội đồng xét xử phải đồng bộ, đúng quy định của ngành Thái độ của thành viên Hội đồng xét xử phải nghiêm túc, bình tĩnh, từ ngữ sử dụng phải dễ hiểu để đông đảo quần chúng nhân dân tiện theo dõi Cần chủ động để Hội thẩm nhân dân tham gia xét hỏi, tạo sự bình đẳng giữa các thành viên Hội đồng xét xử Cần xem xét hợp lý thời gian và địa điểm tổ chức xét xử lưu động Bên cạnh đó cần phải tính đến tập quán sinh hoạt, lao động sản xuất của người dân địa phương Không mở phiên tòa xét xử lưu động ở nông thôn vào lúc gieo trồng, thu hoạch hoặc khi chính quyền địa phương đang tập trung chỉ đạo và thực hiện các công tác đột xuất.Tại mỗi phiên tòa xét xử lưu động hoặc truyền thanh trực tiếp, Hội đồng xét xử phải căn cứ vào tính chất, nội dung từng vụ án mà lồng ghép các văn bản pháp luật cần được việc phổ biến, tuyên truyền Khi hội đủ các tiêu chí trên, chất lượng phiên tòa xét xử lưu động chắc chắn sẽ được nâng cao, thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham dự

Việc phổ biến giáo dục pháp luật có thể thông qua hoạt động hòa giải các vụ việc dân sự, thông qua phiên tòa xét xử các loại vụ án (phiên tòa xét xử tại tòa án và phiên tòa xét xử lưu động)

Bên cạnh việc xét xử, áp dụng hình phạt cho đối tượng phạm tội cụ thể thì việc tuyên truyền, giáo dục pháp luật đến mọi tầng lớp xã hội qua hoạt động này là nhiệm vụ đặc thù và quan trọng của tòa án Nhận thức rõ vấn đề này, những năm qua, Tòa án Nhân dân (TAND) hai cấp của tỉnh luôn đề cao

và thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ cung cấp quy định, uốn nắn, định hướng hành vi và thái độ đúng đắn cho mỗi người dân trước pháp luật

Căn cứ quy định của Luật Phổ biến giáo dục pháp luật, ngay từ đầu mỗi năm, TAND tỉnh đều xây dựng chương trình phổ biến, giáo dục pháp luật gắn

21

với nhiệm vụ chuyên môn trong công tác xét xử, xử lý vi phạm hành chính, hoạt động tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo Để tiếp tục triển khai thực hiện có hiệu quả việc phổ biến, giáo dục, pháp luật thông qua hoạt động xét xử, TAND tỉnh có phương hướng chỉ đạo các đơn vị trực thuộc chú trọng công tác bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ cho thẩm phán, cán bộ công chức và đội ngũ hội thẩm nhân dân các cấp; làm tốt công tác hòa giải; đối thoại trong

vụ án hành chính Với đặc thù của Ngành, việc xét xử là hình thức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật sinh động, hiệu quả và tác động tích cực đến nhiều người nhất (đặc biệt là các phiên tòa lưu động)

Nội dung của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử tại Tòa án được thực hiện ở tất cả các giai đoạn quá trình tố tụng tại Tòa án Quá trình giải quyết các vụ án tại Tòa án đều tuân thủ theo quy trình và các giai đoạn được qui định rất chặt chẽ trong các Bộ luật tố tụng Ở mỗi giai đoạn xét xử khác nhau việc giáo dục pháp luật được thực hiện bởi những chủ thể khác nhau, nội dung và hình thức giáo dục khác nhau

Giai đoạn bắt đầu phiên tòa: trong giai đoạn này hoạt động giáo dục pháp luật đầu tiên được thể hiện qua việc Thư ký phổ biến nội quy phiên tòa đến những người tham gia tố tụng và những người tham dự phiên tòa, giúp họ hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình tại phiên tòa Qua đó làm cho những người tham gia tố tụng và tất cả những người tham dự phiên tòa có được những khái niệm tối thiểu về tính tôn nghiêm trong hoạt động xét xử tại tòa

án Tiếp theo, chủ tọa phiên tòa phổ biến các quyền và nghĩa vụ của từng người tham gia tố tụng theo quy định của pháp luật, đồng thời giúp họ hiểu rõ trách nhiệm, hậu quả khi vi phạm những quy định đó Bằng hoạt động giáo dục pháp luật của mình, thẩm phán chủ tọa phiên tòa trang bị nhận thức tối thiểu về vị trí, quyền và trách nhiệm cá nhân của mình trong suốt quá trình xét

xử, tạo cho họ sự tôn trọng tuân thủ các yêu cầu của pháp luật trong quá trình tham gia tố tụng Trong giai đoạn này, hành vi tố tụng của những người tiến hành tố tụng đã tác động đến đương sự của vụ án và những người tham dự phiên tòa, để họ hiểu được vị trí, quyền và trách nhiệm cá nhân của mình trong suốt quá trình xét xử Đồng thời tạo nên ở họ sự chú ý, quan tâm và một

22

tâm thế sẵn sàng tôn trọng và tuân thủ các yêu cầu của pháp luật tố tụng

Giai đoạn hỏi tại phiên tòa: quá trình hỏi công khai những tình tiết, những vấn đề liên quan đến vụ án tại phiên tòa giúp làm sáng tỏ vụ án để Hội đồng xét xử có căn cứ vũng chắc đưa ra phán quyết thấu tình đạt lý đúng với

sự thật khách quan

Giai đoạn tranh luận: trong quá trình xét xử tại Tòa án, để đảm bảo tính công khai, dân chủ, nghiêm minh; nâng cao chất lượng tranh tụng tại các phiên tòa xét xử, được coi là khâu đột phá của hoạt động tư pháp Việc tranh luận tại phiên tòa được bình đẳng, dân chủ, công khai, giúp Tòa án tìm ra được sự thật khách quan của vụ án Khi tranh luận, Hội đồng xét xử chủ trì để các bên tranh luận, không tham vào việc đối đáp mà cần tập trung lắng nghe ý kiến, lí lẽ cũa từng bên, chú ý đến quan diểm của các bên trên những vị trí tố tụng của họ để điều chỉnh hoạt động của họ làm giảm bớt những căng thẳng, những mâu thuẫn không cần thiết Đồng thời đảm bảo không khí trang nghiêm, mọi diễn biến tại phiên tòa phải tuân theo sự điều khiển của chủ tọa phiên tòa, tôn trọng Hội đồng xét xử, giáo dục mọi người ý thức tôn trọng pháp luật

Nghị án và công bố quyết định của Tòa án: chức năng chính của Tòa án

là xét xử và hoạt động xét xử thường được kết thúc bằng việc Tòa án nhân danh Nhà nước ban hành bản án, quyết định Nội dung giáo pháp luật được thể hiện trong nội dung và hình thức của bản án, quyết định của Tòa án Bản

án của Tòa án khi được ban hành có ý nghĩa giáo dục, vừa có nghĩa chính trị -

xã hội sâu sắc nên khi giải quyết vụ án, Thẩm phán chủ tọa phiên tòa phải chú trọng tới việc ban hành một bản án đúng pháp luật cả về hình thức và nội dung Sự phân tích, lập luận chặt chẽ trên cơ sở các qui định pháp luật của bản án quyết định chấp nhận hay không chấp nhận yêu cầu cuả các đương sự

có tác động rất lớn tới nhận thức pháp luật của các đương sự

Sau khi tuyên án: nôi dung giáo dục thể hiện qua việc chủ tọa phiên tòa giải thích cho bị cáo, người bị hại, người đại diện hợp pháp của bị cáo, đại diện hợp pháp của người bị hại và các đương sự biết về quyền kháng cáo của

họ theo quy định pháp luật Đối với những vụ án lớn được dư luận xã hôi

23

quan tâm theo dõi, nội dung giáo dục sau phiên tòa còn thể hiện qua những thông tin chính thức của các cơ quan tiến hành tố tụng về vụ án đã xét xử hoặc những bình luận thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng về kết quả xử án Sau khi tuyên án, nội dung giáo dục thể hiện ở việc kết quả giải quyết vụ án cụ thể đó có tác dụng và hiệu quả đến đau trong công tác phòng chống đấu tranh tội phạm, đối với việc khắc phục những yếu kém trong hệ thống pháp luật, nhằm hạn chế nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tranh chấp, tội phạm

1.2.3 Hình thức, phương pháp phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án

Tuy nhiên cùng với việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị là công tác xét xử, trong năm qua, ngành Tòa án nhân dân đã quan tâm và làm tốt công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức đa dạng, phong phú, từng bước nâng cao nhận thức, ý thức chấp hành pháp luật trong quần chúng nhân dân, góp phần giữ vững an ninh trật tự địa phương Trong các hình thức tuyên truyền đó thì công tác xét xử lưu động là công tác trọng tâm được triển khai đồng bộ, có hiệu quả tại Tòa án hai cấp

Được sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên của Toà án nhân dân tối cao, Tỉnh uỷ, Hội đồng nhân dân tỉnh; sự phối hợp giúp đỡ của UBND các cấp, các sở ban ngành của tỉnh trong việc thực hiện nhiệm vụ chính trị của đơn vị; đặc biệt có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan trong khối nội chính trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, do vậy chất lượng công tác xét xử được nâng lên rõ rệt, các chỉ tiêu công tác của Tòa án nhân dân hai cấp của tỉnh đều đảm bảo theo Nghị quyết 37/2012/QH13, Nghị quyết 63/2013/QH13 của Quốc hội Các phiên tòa được thực hiện đúng quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, dân sự, Luật tố tụng hành chính Việc tranh tụng tại phiên tòa được thực hiện theo tinh thần Nghị quyết 08 và 49 của Bộ chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020

Đối với các vụ án đã giải quyết không có vụ án nào xử oan, sai hoặc bỏ lọt tội phạm; không có án kéo dài, quá hạn luật định Các hình phạt đối với bị cáo đảm bảo nghiêm minh, tương xứng với hành vi và mức độ phạm tội của

án tỉnh đã phối hợp với các cơ quan chức năng, đồng thời chỉ đạo các đơn vị Toà án cấp huyện quan tâm, lựa chọn đưa các vụ án hình sự ở nhiều lĩnh vực

đi xét xử lưu động để tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người dân

Xác định rõ tầm quan trọng của công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật nói chung và công tác xét xử lưu động nói riêng trong phát triển kinh tế, xã hội, giữ vững an ninh trật tại các địa bàn trong toàn tỉnh, trong năm qua, UBND tỉnh đã tăng cường chỉ đạo các cơ quan, đặc biệt là các cơ quan khối nội chính quan tâm làm tốt công tác đấu tranh, phòng ngừa tội phạm, đặc biệt là công tác xét xử, trong đó có công tác xét xử lưu động, đồng thời đưa công tác này gắn với việc thực hiện các nhiệm vụ chính trị của địa phương, đề nghị các đơn vị chủ động xây dựng kế hoạch, lựa chọn, đa dạng hóa hình thức tuyên truyền phù hợp với từng đối tượng, lĩnh vực cụ thể

Khắc phục những hạn chế, khó khăn; cùng với sự cố gắng, nỗ lực của đội ngũ cán bộ, Tòa án hai cấp đã đạt được nhiều kết quả trong công tác giải quyết các loại án nói chung và công tác xét xử án lưu động nói riêng Do vậy trong nhiều năm, Tòa án hai cấp của tỉnh luôn được UBND tỉnh, TAND tối cao đánh giá là cờ đầu trong công tác tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật; góp phần bảo vệ an ninh, chính trị, đáp ứng yêu cầu trong công tác phòng chống tội phạm tại địa phương; đồng thời hàng năm đều được khen thưởng bằng nhiều hình thức cao do Đảng và Nhà nước trao tặng

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng và điều kiện bảo đảm đối với phổ biến, giáo dục pháp luật qua hoạt động của tòa án

1.3.1 Các yếu tố ảnh hưởng

Trong hoạt động tư pháp, xét xử được coi là khâu trung tâm có vai trò quyết định; bởi hoạt động xét xử bao giờ cũng gắn với việc Tòa án nhân danh Nhà nước ra một quyết định, một bản án bảo vệ lợi ích Nhà nước, tổ chức xã

25

hội, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân; giáo dục công dân tuân thủ pháp luật Tòa án có thể thực hiện việc giáo dục pháp luật bằng nhiều hình thức, nhưng tập trung nhất và quan trọng nhất vẫn là giáo dục qua hoạt động xét xử

Giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử được ghi nhận trong Luật tổ chức tòa án nhân dân năm 2002, bằng hoạt động của mình “Tòa án giáo dục cho mọi người ý thức tôn trọng pháp luật, rèn luyện thói quen tuân thủ pháp luật, cần làm cho mọi người tin rằng bất cứ sự vi phạm pháp luật nào cùng sẽ

bị Tòa án và xã hội lên án, giáo dục mọi công dân ý thức tham gia vào hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm”

Giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức, có chủ định và có kế hoạch của các chủ thể giáo dục (Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư, Thư ký tòa án, Giám định viên) đến các đối tượng giáo dục (những người tham gia tố tụng và những người tham dự phiên tòa) nhằm hình thành ở họ ý thức pháp luật, trạng thái xúc cảm, tình cảm pháp luật đúng đắn là cơ sở cho hành vi, ứng xử phù hợp với yêu cầu của pháp luật

Như vậy, cùng với Thẩm phán và các thành viên trong hội đồng xét xử, còn có các chủ thể khác như Kiểm sát viên, Thư ký tòa án, Luật sư… cũng có những tác động giáo dục đến các đối tượng khác nhau Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư luôn phải ý thức được rằng mọi hoạt động của họ đều hướng tới đảm bảo cả chức năng giáo dục Họ phải tác động đến cả bị cáo, thức tỉnh trong bị cáo cảm giác lầm lỗi và mong muốn được sửa chữa lỗi lầm đó Họ cần phải tác động đến tất cả những người tham dự phiên toà, hình thành cho những người này ý thức pháp luật xã hội chủ nghĩa, chỉ ra cho họ con đường đấu tranh chống hành vi vi phạm pháp luật, củng cố phẩm chất ý chí cần thiết cho họ trong cuộc đấu tranh này

Thông qua hoạt động xét xử, có thể giúp cho những người tham gia tố tụng (bị cáo, người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn, bị đơn, người khởi kiện, người bị kiện) và những người theo dõi phiên toà (trực tiếp tại Tòa án hay gián tiếp qua các phương tiện thông tin đại chúng) hiểu sâu sắc và rõ ràng hơn về những quy định của pháp luật được áp dụng để giải quyết vụ án Từ đó

họ có thể tự đánh giá về hành vi và trách nhiệm pháp lý của mình, giúp hình

26

thành ở họ những cảm xúc về sự công bằng nghiêm minh của pháp luật, tôn trọng các đại diện của công lý, giúp họ định hướng hành vi phù hợp với yêu cầu của pháp luật (cụ thể là phù hợp với những bản án, quyết định đúng đắn của hội đồng xét xử), giúp định hướng dư luận xã hội, nhờ đó mà phát huy tác dụng phòng ngừa riêng và phòng ngừa chung của hoạt động xét xử cũng như hoạt động giáo dục

Với mỗi hình thức giáo dục pháp luật khác nhau đều chịu sự ảnh hưởng của những nhân tố khác nhau phụ thuộc vào đặc điểm chủ thể và đối tượng của hình thức giáo dục pháp luật tương ứng Đối với hình thức giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của tòa án cũng chịu sự tác độngvà phụ thuộc vào các yếu tố chủ quan và khách quan

1.3.2 Các điều kiện bảo đảm

Việc tuyên truyền pháp luật thông qua các phiên tòa lưu động mang tính trực quan sinh động, vì vậy, phiên tòa là nơi tốt nhất để thực hiện việc tuyên truyền, phổ biến và giáo dục pháp luật trong nhân dân Địa điểm mở phiên tòa thường được lựa chọn để xét xử là nơi xảy ra vụ án hoặc nơi bị cáo thường trú, tạm trú; nơi có tài sản tranh chấp; nơi thuận tiện giao thông, thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia Các đơn vị cũng căn cứ vào tính chất, nội dung vụ án để tập trung đối tượng cần được chú trọng tuyên truyền pháp luật, từ đó lựa chọn địa điểm xét xử phù hợp Thời gian tổ chức xét xử lưu động cũng là một vấn đề được các Tòa án rất quan tâm vì thời gian xét xử phải phù hợp mới tập trung được đông đảo người dân đến tham dự phiên tòa, công tác tuyên truyền pháp luật mới phát huy được hiệu quả Một trong những vấn đề quan trọng luôn được các Tòa án quan tâm thực hiện là căn cứ vào tính chất, nội dung từng vụ án, các Hội đồng xét xử lồng ghép các văn bản pháp luật cần thiết, sát với tính chất của vụ án để phổ biến tại phiên tòa

Bằng thủ tục trực tiếp, công khai, qua nghe ý kiến và đề xuất của các bên tham gia tố tụng, Tòa án tiến hành xác định sự thật khách quan của vụ án

và ra các phán quyết giải quyết vụ án một cách đúng đắn, đầy đủ, khách quan, đúng pháp luật Khi phiên tòa xét xử được tổ chức, Tòa án luôn tạo điều kiện thuận lợi để những người tham dự phiên tòa cũng như quần chúng nhân dân

27

tiếp cận pháp luật; trang bị cho người dân những kiến thức pháp luật cần thiết

để tự bản thân họ tránh xa những hành vi vi phạm pháp luật, qua đó giáo dục con em mình phải tuân theo pháp luật, đấu tranh với những hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trong cộng đồng dân cư Mặt khác, thông qua phiên tòa, người dân có thêm thông tin về các thủ đoạn phạm tội mới, qua đó nâng cao ý thức cảnh giác, đấu tranh và phòng ngừa tội phạm; nâng cao trình độ nhận thức, ý thức về pháp luật, củng cố niềm tin vào đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước

Thông qua việc giải quyết, xét xử từng vụ án, các quy phạm pháp luật đến với cộng đồng dân cư một cách cụ thể, dễ hiểu; qua đó nhận thức, hiểu biết về pháp luật của người dân được nâng lên, tạo sự chuyển biến cơ bản về ý thức tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật trong quần chúng nhân dân, nên đây là hình thức tuyên truyền có ý nghĩa thiết thực và dễ dàng đi vào đời sống nhân dân Những người tham dự phiên tòa được chứng kiến toàn bộ diễn biến quá trình Tòa án giải quyết, xét xử một vụ việc cụ thể, họ sẽ hiểu rõ hơn pháp luật quy định đối với từng trường hợp như thế nào và bị xử lý ra sao, từ đó sẽ có ứng xử phù hợp với quy định của pháp luật

Hiệu quả giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử tại Tòa án có những tiêu chí cụ thể sau:

Thứ nhất, tiêu chí thể hiện hiệu quả của chính hoạt động xét xử: Với

đặc thù giáo dục pháp luật được lòng ghép trong quá trình xét xử nên hiệu quả của hoạt động xét xử cũng đánh giá hiệu quả giáo dục pháp luật Thể hiện cụ thể qua chất lượng và số lượng các vụ việc tòa án tiến hành giải quyết, trong

đó tỷ lệ các vụ việc giải quyết các loại án cao, đúng thời hạn, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, tỷ lệ hòa giải thành cao, tỷ lệ án sơ thẩm có kháng cáo, kháng nghị thấp, tỷ lệ án bị hủy, án bị sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán thấp, số lượng vụ án oan sai ít… Những tiêu chí cụ thể trên thể hiện chất lượng hoạt động xét xử càng cao thì lòng tin của người dân vào pháp luật và các chủ thể áp dụng pháp luật càng cao

Thứ hai, các tiêu chí đánh giá những thay đổi về nhận thức pháp luật

của đối tượng được giáo dục qua hoạt động xét xử Trước hết hiệu quả giáo

28

dục pháp luật phải căn cứ vào trạng thái ý thức pháp luật và hành vi của các chủ thể khi chưa tiến giáo dục pháp luật và những thay đổi về nhận thức pháp luật và hành vi sau khi được giáo dục pháp luật Trong hoạt động xét xử của mình, Tòa án lồng ghép việc giáo dục pháp luật trong hầu hết các giai đoạn tố tụng Hiệu quả của hoạt động này thể hiện cụ thể qua việc cung cấp cho những người tham gia tố tụng và những người quan tâm tới vụ án những nhận thức và hiểu biết cơ bản về pháp luật Cụ thể trong các vụ án hình sự, Thẩm phán giải thích quyền và nghĩa vụ cho bị cáo giúp bị cáo, trong quá trình tố tụng tại Tòa án có thể tự mình thực hiện quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình Đối với các vụ án Dân sự, Lao động, Kinh doanh thương mại… thì hiệu quả giáo dục pháp luật lại thể hiện ở tỷ lệ hòa giải thành công các tranh chấp, bản án quyết định được các cá nhân tổ chức, tự nguyện thi hành…Ngoài ra các tiêu chí khác như: tỷ lệ bị cáo, đương sự thi hành tự nguyện các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, tỷ lệ người tái phạm, tái phạm nguy hiểm…cũng là một trong những tiêu chí phản ánh mức độ nhất định của hiệu quả giáo dục pháp luật lên các đối tượng giáo dục

Thứ ba, tiêu chí đánh giá tự tác động đến thái độ, tình cảm, niềm tin

pháp luật lên toàn xã hội Phản ánh qua sự quan tâm, đánh giá của dư luận xã hội đồng tình hay không đồng tình với bản án, quyết định của Tòa án, lòng tin của nhân dân vào công lý và sự nghiêm minh của pháp luật Thể hiện cụ thể qua số lượng người tham dự các phiên tòa công khai tại trụ sở hay tại phiên tòa lưu động, hoạt động đua tin về công tác xét xử trên các phương tiện thông tin đại chúng … Qua đó có thể đánh giá được giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử đạt được hiệu quả đến đâu, lòng tin của nhân dân vào công lý thể hiện thái độ đồng tình, ủng hộ hay thái độ nghi ngờ, coi thường, không tin tưởng pháp luật và hoạt động của Tòa án

Tiểu kết chương 1

Luận văn tập trung nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về giáo dục pháp luật, đặc điểm của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án; nghiên cứu, đánh giá thực trạng và đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm tăng cường hiệu quả giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa án từ

29

thực tiễn tỉnh Long An hiện nay

Khái niệm của giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Toà án theo cách hiểu của các nhà luật học là hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lý của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lý của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình

sự, dân sự, hành chính) Xét xử cũng được hiểu theo nghĩa là một giai đoạn tố tụng quan trọng được tiến hành dưới hình thức phiên toà nhằm xem xét, phán xét, nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết theo trình tự luật định những

vụ án thuộc thẩm quyền của Toà án Có thể nói giáo dục pháp luật thông qua hoạt động xét xử tại Tòa án là hình thức giáo dục pháp luật tổng hợp, trực tiếp của ba loại hình báo nói, báo viết và báo hình Giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa án được coi là hình thức giáo dục pháp luật đi từ trực quan sinh động theo con đường logic biện chứng của sự nhận thức, là hình thức tuyên truyền hiệu quả nhất trong việc thực hiện nhiệm vụ giáo dục pháp luật của Tòa án Từ những nhận định trên, có thể đưa ra một khái niệm chung

về giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử tại Tòa án: Giáo dục pháp luật trong hoạt động xét xử của Tòa án là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức, có chủ định và có kế hoạch của của các chủ thể trong hoạt động tố tụng bao gồm Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Kiểm sát viên, Luật sư, Thư ký Tòa án đến các đối tượng giáo dục là những người tham gia tố tụng và tham dự phiên tòa Giúp hình thành ở họ ý thức xử sự phù hợp với yêu cầu của pháp luật, qua đó hỗ trợ, củng cố và phát huy tác dụng của chính hoạt động xét xử

30

Chương 2 THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG PHỔ BIẾN GIÁO DỤC PHÁP LUẬT QUA HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ CỦA TÒA ÁN TỪ THỰC TIỄN TỈNH

LONG AN 2.1 Khái quát về tỉnh Long An

2.1.1 Khái quát điều kiện tự nhiên và dân số

Long An là một tỉnh thuộc vùng đồng bằng sông Cửu Long, phía Đông giáp thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Tây Ninh, phía Bắc giáp Vương quốc Campuchia, phía Tây giáp tỉnh Đồng Tháp và phía Nam giáp tỉnh Tiền Giang Tổng diện tích đất tự nhiên của toàn tỉnh là 4.491,87 km2 Trên địa bàn tỉnh

có 1 thành phố 1 thị xã và 13 huyện, trong đó có 6 huyện nằm trong khu vực Đồng Tháp Mười, địa hình trũng bao gồm Tân Hưng, Vĩnh Hưng, Mộc Hoá, Tân Thạnh, Thạnh Hoá và Đức Huệ với diện tích đất tự nhiên là 298.243 ha

Sở hữu vị trí địa lý khá đặc biệt bên cạnh đó còn thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, Long An được xác định là vùng kinh tế động lực có vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế Việt Nam

Long An có điều kiện thu hút vốn đầu tư trong và ngoài nước Với 137,7 km biên giới, Long An có điều kiện thuận lợi trong việc trao đổi hàng hoá với Campuchia và các nước Đông Nam Á khác Với cửa sông Soài Rạp hướng ra biển Đông, Long An có khả năng phát triển công nghiệp, dịch vụ vận tải, xuất nhập khẩu

Dù xếp vào vùng Đồng bằng sông Cửu Long nhưng Long An là phần đất chuyển tiếp giữa Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ, nên địa hình có xu hướng thấp dần từ đông bắc xuống tây nam; giữa tỉnh là vùng đồng bằng và phía tây nam tỉnh là vùng trũng Đồng Tháp Mười, trong đó có khu rừng tràm ngập phèn rộng 46.300 ha

Tính đến năm 2014, dân số toàn tỉnh Long An đạt gần 1.477.300 người, mật độ dân số đạt 329 người/km² Tỷ lệ tăng tự nhiên dân số phân theo địa phương tăng 8.3%

2.1.2 Khái quát về các cơ quan tòa án ở Long An

Tình hình tổ chức, biên chế: Tổng số biên chế Tòa án nhân dân tỉnh

33, dư: 07; Chức danh khác: 26, đã thực hiện: 21, thiếu: 05

- Biên chế Tòa án nhân dân cấp huyện được phân bổ: 218; Đã thực hiện 217; còn thiếu 01 Cụ thể: Thẩm phán: 112, đã thực hiện 104 (có 07 Thẩm phán trung cấp), còn thiếu 08; Thư ký: 83, đã thực hiện 87, dư 04; Chức danh khác: 23, đã thực hiện: 26, dư: 03

Toàn tỉnh đã đưa đi đào tạo lớp nghiệp vụ xét xử 07 công chức, 09 công chức đang học Thạc sĩ Luật, 06 công chức đang học Đại học, 13 công chức đang học lớp Cao cấp lý luận chính trị và 10 công chức đang học lớp Trung cấp lý luận chính trị Tổng số Tòa án nhân dân hai cấp có 18 Thạc sỹ Luật, 260 công chức có trình độ Đại học, 03 Cao đẳng, 09 Trung cấp, 01 Cử nhân chính trị, 36 Cao cấp lý luận chính trị, 31 Trung cấp lý luận chính trị

Tòa án hai cấp đều đã bổ sung đủ Chánh án và Phó Chánh án, trong có

có 04 Tòa án cấp huyện có 02 Phó Chánh án; Công chức có chức danh tư pháp đã được đào tạo về kỹ năng nghề nghiệp

2.2 Thực trạng hoạt động phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án từ thực tiễn tỉnh Long An

2.2.1 Thực trạng phổ biến giáo dục pháp luật qua hoạt động xét xử của tòa án cấp huyện từ thực tiễn tỉnh Long An

Theo Hiến pháp năm 2013, Tòa án nhân dân được xác định có vị trí trung tâm của hoạt động tư pháp, là cơ quan thực hiện quyền tư pháp Việc quy định bổ nhiệm Thẩm phán theo ngạch sơ cấp, trung cấp thay cho việc bổ nhiệm theo cấp hành chính là phù hợp, tạo điều kiện thuận lợi trong công tác điều động, biệt phái cán bộ, công chức Tòa án, góp phần hoàn thành nhiệm vụ chính trị chung của hệ thống Tòa án Theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW

Bộ Chính Trị (Khóa IX) chủ trương xây dựng, tổ chức hệ thống Tòa án theo thẩm quyền xét xử, không phụ thuộc vào đơn vị hành chính Tuy nhiên, theo Luật tổ chức Tòa án có hiệu lực thi hành từ ngày 01/6/2015, mô hình Tòa án

vụ, đạt tỷ lệ 99.2% trên tổng số án thụ lý, so với cùng kỳ tăng 497 vụ, giải quyết tăng 508 vụ; án Hành chính thụ lý 97 vụ, giải quyết 95 vụ đạt tỷ lệ 97.9% trên tổng số án thủ lý, so với cùng kỳ thụ lý 103 vu, giải quyết giảm 99 vụ; án Lao động thụ lý 115 vụ, giải quyết 114 vụ đạt tỷ lệ 99.1% trên tổng số

án thụ lý, so với cùng kỳ thụ lý giảm 25 vụ, giải quyết giảm 25 vụ; án Kinh doanh thương mại thụ lý 308 vụ, giải quyết 297 vụ, đạt tỷ lệ 96.4% trên tổng

số án thụ lý so với cùng kỳ thụ lý giảm 90 vụ, giải quyết giảm 83 vụ Xét xử lưu động 177 vụ, chiếm tỷ lệ 1,79% trên tổng số án giải quyết, so với cùng kỳ tăng 26 vụ Mỗi thẩm phán giải quyết bình quân 7,92 vụ/tháng, so với cùng

kỳ giảm 2,4 vụ/tháng Án bị hủy do lỗi chủ quan của Thẩm phán 39,5 vụ, chiếm tỷ lệ 0,39% trên tổng số án giải quyết, so với cùng kỳ giảm 33,5 vụ

Những năm gần đây, trước tình hình các loại tội phạm gia tăng nhất là tội phạm về án hình sự việc tổ chức những phiên tòa xét xử lưu động đối với những vụ án điển hình trở nên hết sức cần thiết Đây là biện pháp tuyên truyền giáo dục pháp luật hiệu quả thiết thực nhất đối với người dân trên địa bàn

33

Trong số những vụ án được đưa ra xét xử lưu động chiếm một tỷ lệ lớn

là những vụ án về ma túy để tuyên truyền hưởng ứng “tháng hành động phòng, chống ma túy” và “ngày toàn dân phòng chống ma túy 26/6” hàng năm Đẩy mạnh việc lựa chọn các vụ án về ma túy để đưa ra xét xử lưu động nhằm tuyên giáo dục về tác hại của tệ nạn ma túy, nhất là tác hại của các loại

ma túy tổng hợp và các chất gây nghiện khác đã và đang xuất hiện tại Long

An Thông qua các phiên tòa xét xử lưu động về ma túy của Tòa án nhân dân tỉnh Long An đã giáo dục pháp luật, tác động đến từng đối tượng, nhất là đối tượng có nguy cơ cao nghiện ma túy, đến cơ quan, đơn vị, trường học, phường, xã và đến tận hộ gia đình; góp phần nâng cao nhận thức của các nghành, các cấp, của mỗi cá nhân, gia đình về công tác phòng, chống ma túy

và tác hại của tệ nạn ma túy để tự phòng, chống và từng bước đẩy lùi, xóa bỏ

tệ nạn ma túy ra khỏi đời sống xã hội

Bên cạnh các vụ án về ma túy được đưa ra xét xử lưu động, với mục đích giáo dục pháp luật, phòng chống tội phạm, đáp ứng đòi hỏi của dư luận

xã hội, phục vụ nhiệm vụ chính trị của địa phương, của ngành, của đất nước, còn một số loại án được lựa chọn đưa ra tổ chức xét xử lưu động là các vụ án

về tội cướp tài sản, cướp giật tài sản, trộm cắp tài sản, chống người thi hành công vụ…Đây cũng là những loại án trong nhiều năm qua xảy ra thường xuyên trên địa bàn tỉnh Long An gây mất trật tự trị an, bức xúc trong quần chúng nhân dân, tạo dư luận xấu trong xã hội

Xét xử lưu động là một trong những hình thức tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật được người dân dễ tiếp thu và mang tính thực tiễn cao Vì vậy, những năm gần đây, Tòa án nhân dân các cấp trên địa bàn tỉnh đẩy mạnh công tác phối hợp với các cấp, các ngành và địa phương tăng cường mở các phiên tòa xét xử lưu động, góp phần nâng cao nhận thức pháp luật trong cộng đồng dân cư, hạn chế các hành vi vi phạm pháp luật

Hình thức xét xử lưu động là điều kiện thuận lợi để những người tham

dự phiên tòa tiếp cận với kiến thức pháp luật, nâng cao trình độ nhận thức về pháp luật, tạo niềm tin của người dân vào đường lối, chính sách pháp luật của Đảng và Nhà nước, trang bị cho người dân kiến thức pháp luật cần thiết để tự

34

bản thân họ tránh xa những hành vi vi phạm pháp luật; giáo dục con cháu chấp hành pháp luật đồng thời, xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng nhằm đấu tranh với những hành vi vi phạm pháp luật

Thực tế cho thấy, các phiên tòa xét xử lưu động trực tiếp đã chuyển tải được các quy định của pháp luật đến với người dân Xét xử lưu động cũng là môi trường thực tiễn để những người tiến hành tố tụng nâng cao kỹ năng chuyên môn cũng như thực thi nhiệm vụ tuyên truyền pháp luật theo chức năng nhiệm vụ của mình Đồng thời, việc giáo dục thông qua những giao tiếp, giữ kỷ luật phiên tòa và cao nhất là ra được bản án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, được dư luận đồng tình ủng hộ

Tuy nhiên, bên cạnh những hiệu quả đạt được, công tác này còn tồn tại một số hạn chế như: Sự phối hợp giữa các ban, ngành, đơn vị trong công tác phổ biến giáo, dục pháp luật qua công tác xét xử lưu động chưa thường xuyên, chặt chẽ, nhất là giữa Tòa án nhân dân hai cấp và chính quyền địa phương trong việc đưa vụ án ra xét xử lưu động Một số địa phương còn chưa tạo điều kiện về cơ sở vật chất, địa điểm cho việc xét xử; kinh phí cho công tác tuyên truyền phổ biến, giáo dục pháp luật còn hạn chế, phần nào cũng làm hạn chế hiệu quả việc thực hiện các chương trình, kế hoạch phổ biến giáo dục pháp luật

Tuy nhiên công tác xét xử lưu động còn gặp rất nhiều khó khăn đặc biệt

là phương tiện phục vụ Hầu hết các đơn vị cấp huyện phải tự thuê xe, thuê phương tiện để phục vụ công tác xét xử tại các địa bàn trong toàn tỉnh Những hạn chế này cũng đã ảnh hưởng không nhỏ đến công tác xét xử lưu động của Tòa án hai cấp, đặc biệt là Tòa án cấp huyện Vì vậy, rất mong trong thời gian tới UBND các cấp quan tâm hỗ trợ kinh phí, phương tiện phục vụ, nhất là công tác xét xử lưu động

Trong các vụ án hình sự, Tòa án cấp huyện của tỉnh Long An đã đưa ra xét xử nhiều vụ án gấy mất trật tự an ninh xã hội ở địa phương Đây cũng là một trong các loại án khi xét xử có tác dụng giáo dục pháp luật hiệu quả nhất đến những người tham gia và tham dự phiên tòa Trong số những vụ án đã giải quyết tại Tòa án cấp huyện của tỉnh Long An trong những năm gần đây,

35

điển hình là một số vụ án hình sự trọng điểm được dư luận quan tâm Đây là những vụ án mà khi giải quyết và xét xử có tác dụng giáo dục pháp luật sâu rộng không những tới những người liên quan đến vụ án như bị can, bị cáo, các đương sự,…mà còn có ý nghĩa giáo dục pháp luật tới toàn thể nhân dân Một số vụ án được dư luận đông đảo người dân quan tâm có tác dụng giáo dục pháp luật thông qua các phiên tòa lưu động và các phiên tòa tại trụ sở Tòa

án

Vụ án “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” xảy ra tại thị trấn Thủ Thừa, huyện Thủ Thừa, tỉnh Long An được đưa ra xét xử lưu động năm 2010 Bị cáo trong

vụ án nguyên là Trưởng Công an thị trấn Thủ Thừa, Đảng Ủy viên, nội dung

vụ án: Tháng 06 năm 2007, Trần Văn Cám được một người bạn tên Liêm ngụ quận 4 - TP.Hồ Chí Minh (không rõ địa chỉ) gợi ý tham gia gửi tiền qua mạng Côlôni hưởng lãi suất cao Cám đồng ý Để có nhiều tiền gửi vào hưởng được nhiều lãi, Trần Văn Cám vay tiền của anh Phan Văn Để 74.000.000đ với lãi suất 4% tháng, cùng tiền của gia đình tổng cộng là 150.000.000đ, Trần Văn Cám đưa số tiền này cho Liêm để gửi vào mạng Côlôni Sau khi nhận được tiền thì Liêm bỏ trốn, còn mạng Côlôni bị phá vở Do mất khả năng thanh toán nợ nên Trần Văn Cám nảy sinh ý định vay, mượn tiền của người khác để trả nợ vay trước và tiêu xài cá nhân Với thủ đoạn là lợi dụng việc mua bán thịt heo của vợ là chị Lê Thị Nguyên, Trần Văn Cám đã vay mượn tiền của nhiều người với lãi suất từ 04% đến 5% tháng, khi vay mượn tiền Trần Văn Cám nói dối với những người mà Cám muốn vay là mục đích mượn tiền để làm vốn mua bán heo, trả tiền vay đáo hạn ngân hàng, nhưng thật chất là vay mượn tiền của người này để trả cho người khác, vay nợ sau để trả cho nợ vay trước và sử dụng tiền vay mượn mua vé số, tiêu xài cá nhân Ngoài ra Trần Văn Cám còn giả mạo giấy ủy quyền bằng việc ký giả chử ký của mẹ ruột là

bà Huỳnh Thị Hai rồi đem thế chấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của

bà Hai để vay tiền Cụ thể Trần Văn Cám đã vay mượn tiền như sau:Tháng 12/2007 vay của chị Lý Thị Nga 60.000.000đ và của chị Nguyễn Thị Ngọc Quyên 70.000.000đ Ngày 22/2/2008 vay của chị Lê Thị Tạo 7.000.000đ Ngày 28/3/2008, Cám hỏi vay của chị Nguyễn Thị Lệ Hằng 70.000.000đ và