Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)

Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hố Chí Minh (tt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Võ Khánh Vinh

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội ………… giờ ………… ngày ………… tháng ………… năm …………

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viên Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết của đề tài

Quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân ở nước ta được quy định trong Hiến pháp và pháp luật Đảm bảo thực hiện các quyền hiến định và luật định trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn to lớn Quyền con người được bảo đảm thực hiện trong thực tiễn cuộc sống là thước đo của nền dân chủ, văn minh, của tự do và

tiến bộ xã hội Qua đó, thể hiện bản chất tốt đẹp của Nhà nước

Trong một nền tư pháp dân chủ, khi mà các giá trị quyền con người được tôn vinh và là đích đến của toàn bộ hệ thống tư pháp, thì nhu cầu bào chữa cũng như quyền bào chữa của công dân, đặc biệt là công dân bị buộc tội ngày càng trở thành nhu cầu thiết yếu Khi ấy, vai trò của NBC trong TTHS ngày càng trở nên quan trọng Từ nhận thức đó, ngay trong Hiến pháp - văn bản pháp lý cao nhất quốc gia - quyền bào chữa đã được ghi nhận như một nguyên tắc được bảo đảm thực hiện xuyên suốt trong quá trình giải quyết vụ án Ngày nay, nguyên tắc này cũng được thể chế trong BLTTHS, thể hiện tính nhân văn của nhà nước ta và phù hợp với xu hướng tiến bộ của các quốc

gia trên thế giới

Hiến pháp năm 2013 quy định “ Người bị bắt, người bị tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa” Việc ghi nhận và thực hiện

nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa trong tố tựng hình sự đã tạo cơ

sở pháp lý vững chắc trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo; đồng thời giúp cơ quan tiến hành tố tụng giải quyết vụ án hình sự đúng đắn, khách quan, đúng pháp luật, không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người

vô tội, góp phần nâng cao chất lượng tranh tụng tại phiên toà, đáp ứng được yêu cầu cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02 tháng 6 năm 2005 của Bộ chính trị về “ Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020” Vì vậy, việc nhận thức đúng đắn vị trí, vai trò của NBC trong TTHS có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người nói chung, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân bị buộc tội trong TTHS nói riêng - một nhiệm vụ trọng

tâm của các thiết chế nhà nước và pháp luật dân chủ

Do đó, nhằm góp phần làm rõ thêm về mặt lý luận, những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng của chế định NBC trong hoạt động bào chữa, đặc biệt là ở giai đoạn xét xử phúc thẩm, tác giả đã mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” với mong muốn đóng góp một số

ý kiến, giải pháp nhằm phát huy và nâng cao vai trò của người bào chữa trong quá trình tham gia tố tụng, đặc biệt là trong xét xử phúc

thẩm vụ án hình sự

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

NBC tham gia vào hoạt động TTHS với vị trí, vai trò rất quan trọng Hoạt động của NBC trong TTHS góp phần bảo đảm thực hiện

có hiệu quả nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong TTHS Việc nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện về chế định NBC có ý nghĩa không chỉ về mặt nhận thức mà cả về hoạt động thực tiễn tố tụng hình sự, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, hạn chế tình trạng oan sai trong TTHS, giúp cơ quan THTT giải quyết vụ án được đúng người, đúng tội, đúng pháp luật Trong thời gian qua, đã có nhiều công trình nghiên cứu và bài viết khác nhau của nhiều tác giả như: “Vai trò của luật sư trong việc bảo vệ quyền con

người trong TTHS Việt Nam” của tác giả Nguyễn Thu Thủy; “ Vai trò của luật sư bào chữa trong giai đoạn xét xử vụ án hình sự” của tác giả Nguyễn Cảnh Tuyến; “Người bào chữa trong TTHS” của tác giả Trần Văn Bảy; “Các chức năng tố tụng cơ bản trong TTHS” của tác giả Lê Tiến Châu; “Luật sư và hoạt động bào chữa của luật sư” của tác giả Đinh Văn Quế… Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chỉ nghiên cứu một vài khía cạnh liên quan đến vai trò của NBC nói chung, mà chưa đi sâu nghiên cứu về vai trò của NBC trong giai đoạn xét xử phúc thẩm VAHS

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích của đề tài

“Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” là đi sâu vào nghiên cứu những vấn đề lý luận liên quan đến vai trò của NBC, liên quan đến tính chất và ý nghĩa của việc quy định trình tự phúc thẩm, để từ đó thấy được vai trò của NBC trong giai đoạn phúc thẩm được thể hiện như thế nào, qua đó nghiên cứu về những quy định của pháp luật liên quan đến chế định của NBC trong xét xử phúc thẩm từ lý luận đến thực tiễn áp dụng, từ đó

đề xuất một số ý kiến nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động bào chữa

của người bào chữa

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu những vấn đề lý luận và pháp luật về vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự; Thực trạng vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm VAHS tại Thành phố

Hồ Chí Minh và những quan điểm, giải pháp nâng cao vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ VAHS

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến việc thực hiện nguyên tắc đảm bảo quyền bào chữa, về tính chất ý nghĩa của việc quy định trình tự xét xử vụ án hình sự, đặc biệt là xét xử phúc thẩm VAHS, để qua đó thấy được vai trò của người bào chữa được thực

hiện như thế nào trên thực tế

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian, tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến hoạt động của NBC ở giai đoạn xét xử phúc thẩm, còn những vấn đề khác, tác giả chỉ nghiên cứu một cách khái

quát tạo điều kiện để tiếp cận vấn đề mà luận văn muốn hướng đến

- Về thời gian, nghiên cứu việc thực hiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự liên quan đến vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự giai đoạn từ khi Bộ luật TTHS năm 2003 có hiệu lực thi hành đến nay

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của triết học Mác – Lênin, các quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về pháp luật, về cải cách tư pháp

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài: “Vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự theo pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh”, luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phân tích, tổng hợp, hệ thống, luật học so sánh và dự báo qua những tài liệu thứ cấp để làm sáng tỏ các vấn đề cần được nghiên cứu trong phạm vi đề tài

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu một cách đầy đủ, toàn diện, làm sáng tỏ những vấn

đề mang tính lý luận và thực tiễn trong việc áp dụng các quy định pháp luật liên quan đến quyền bào chữa và NBC, qua đó giúp cho người đọc có nhận thức đúng đắn và thống nhất về vai trò của NBC, đặc biệt là vai trò của NBC trong giai đoạn phúc thẩm

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Từ những vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn cho thấy những hạn chế trong thực tiễn hoạt động và áp dụng các quy định của pháp luật liên quan đến NBC trong xét xử phúc thẩm, từ đó, đưa ra một số kiến nghị góp phần hoàn thiện nhằm nâng cao chất lượng hoạt động của NBC nói chung và hoạt động của NBC trong giai đoạn xét

xử phúc thẩm nói riêng

7 Cơ cấu

Ngoài mục lục, phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, cơ cấu luận văn gồm 3 chương:

Chương 1 Những vấn đề lý luận và pháp luật về vai trò của

người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

Chương 2 Thực trạng vai trò của người bào chữa trong xét xử

phúc thẩm VAHS tại Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3 Quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò của người

bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ VAHS

Chương 1:

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ VAI TRÒ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ

ÁN HÌNH SỰ 1.1 Người bào chữa trong tố tụng hình sự

1.1.1 Khái quát chức năng bào chữa trong tố tụng hình sự

Chức năng bào chữa là một dạng họat động tố tụng được pháp luật đảm bảo cho người bị buộc tội khả năng bằng cách tự mình hay nhờ người khác đưa ra những chứng cứ và lập luận nhằm không chỉ bác bỏ sự buộc tội, làm giảm nhẹ TNHS cho mình mà còn đưa ra những gì có lợi cho họ trong quá trình tố tụng

Chức năng bào chữa có vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết VAHS, là điều kiện tiên quyết trong việc thực hiện nhiệm vụ

xét xử “đúng ngừơi, đúng tội, đúng pháp luật”, thông qua việc thực

hiện chức năng bào chữa, tính dân chủ và pháp chế được đảm bảo Chức năng bào chữa xuất hiện từ khi khởi tố bị can và kết thúc

từ khi bản án, quyết định của TA có hiệu lực pháp luật Trong trường hợp có người bị tạm giữ thì chức năng bào chữa sẽ xuất hiện từ lúc

có quyết định tạm giữ

1.1.2 Quyền bào chữa trong tố tụng hình sự

Thứ nhất, bào chữa trong TTHS được hiểu là tất cả những

hành vi mà người bị buộc tội và NBC sử dụng để chống lại toàn bộ hay một phần sự buộc tội, làm sáng tỏ những tình tiết về sự vô tội của người bị buộc tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm cho họ Như vậy, khi nói đến chủ thể thực hiện chức năng bào chữa trong TTHS, thì đối với người bị buộc tội là quyền, còn đối với NBC thì đó là nghĩa

vụ NBC có nghĩa vụ áp dụng mọi biện pháp do pháp luật quy định

để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người mà mình bảo vệ Điều này cho thấy, nội dung của chức năng bào chữa chính là quyền và nghĩa vụ mà pháp luật TTHS quy định cho người bị buộc tội và NBC

sử dụng để chống lại sự buộc tội, làm sáng tỏ những tình tiết về sự vô tội, làm giảm nhẹ TNHS cho người bị buộc tội

Thứ hai, quyền bào chữa chỉ có thể là quyền của người bị

buộc tội Hay nói cách khác, quyền bào chữa chính là tổng thể các quyền mà pháp luật cho phép người bị buộc tội có thể sử dụng nhằm bác bỏ một phần hay toàn bộ sự buộc tội hoặc giảm nhẹ TNHS cho

họ

Thứ ba, chủ thể của quyền bào chữa bao gồm: người bị tạm

giữ, bị can, bị cáo

1.1.3 Người bào chữa trong tố tụng hình sự

Người bào chữa là người được người bị buộc tội nhờ bào chữa hoặc cơ quan tiến hành tố tụng chỉ định và được cơ quan có thẩm

quyền tiến hành tố tụng tiếp nhận việc đăng ký bào chữa

1.2 Người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

Sự tham gia của người bào chữa đã thể hiện rõ nét tính nhân dân trong tố tụng hình sự, với sự hiểu biết pháp luật và bản lĩnh nghề nghiệp, họ TGTT với vị trí khách quan, ngang bằng với bên buộc tội, giúp cơ quan THTT kịp thời phát hiện những sai lầm thiếu sót, khắc phục kịp thời, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động tố tụng

Việc tham gia của NBC trong phiên toà phúc thẩm là rất cần thiết, sự cần thiết này không chỉ là góp phần bảo đảm thực hiện quyền bào chữa của bị cáo mà còn có ý nghĩa góp phần cùng cơ quan THTT giải quyết vụ án được nhanh chóng, khách quan và chính xác

1.3 Những quy định của pháp luật tố tụng hình sự về vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

1.3.1 Quy định của pháp luật tồ tụng hình sự về quyền và nghĩa vụ của người bào chữa

Vị trí, vai trò của NBC được khẳng định một cách cụ thể thông qua những quyền và nghĩa vụ mà pháp luật đã quy định Trên cơ sở thực hiện những quyền và nghĩa vụ mà pháp luật quy định cho mình khi TGTT, bảo đảm cho NBC thực hiện chức năng, nhiệm vụ của mình một cách có hiệu quả Tương ứng với mỗi giai đoạn của quá trình giải quyết vụ án, hoạt động của NBC sẽ gắn với những quyền

và nghĩa vụ nhất định, tuy nhiên, cùng với việc cố gắng thực hiện một cách có hiệu quả các quyền và nghĩa vụ ấy, thì các cơ quan THTT còn có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi cho NBC thực hiện

Để nhằm bảo vệ quyền và lợi ích cho bị cáo, Điều 231

BLTTHS quy định “NBC có quyền kháng cáo để bảo vệ lợi ích của người chưa thành niên hoặc người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất”

Một trong những quyền quan trọng của NBC trong giai đoạn

phúc thẩm là quyền có mặt tại phiên toà Điều 245 quy định “NBC được triệu tập tham gia phiên toà”.Việc có mặt của NBC tại phiên

toà sẽ giúp NBC thực hiện một cách có hiệu quả các quyền mà pháp luật quy định cho mình nhằm bảo vệ thân chủ mình như quyền được

đề nghị thay đổi người THTT, người giám định, người phiên dịch (điểm d, khoản 2, Điều 58) khi cho rằng sự TGTT của họ là không khách quan hoặc quyền được khiếu nại quyết định, hành vi của cơ quan, người có thẩm quyền THTT (điểm k, khoản 2, Điều 58) Trong giai đoạn xét xử phúc thẩm, “Trước khi xét xử hoặc trong khi xét hỏi, NBC cũng có quyền bổ sung tài liệu, đồ vật ” (Điều 246)

1.4 Những yếu tố tác động đến vai trò của người bào chữa trong xét xử phúc thẩm vụ án hình sự

NBC muốn thực hiện được tốt nhiệm vụ của mình, thì khi tham gia vào quá trình giải quyết vụ án cần phải có một cơ chế bảo đảm tuyệt đối, sự bảo đảm này thể hiện ở hai yếu tố, đó là bảo đảm

về pháp lý và bảo đảm về nhận thức:

Bảo đảm về pháp lý: được thể hiện ở việc nâng cao chất lượng

công tác lập pháp và hoàn thiện các chế định về NBC, trên cơ sở hoàn thiện các chế định về quyền bào chữa và bảo đảm quyền bào chữa trong TTHS Việc hoàn thiện các chế định quyền bào chữa trong TTHS, có vai trò quan trọng tạo cơ sở pháp lý đảm bảo cho

hoạt động của NBC

Bảo đảm về nhận thức: Khi tham gia tố tụng, NBC không chỉ

bảo vệ quyền lợi cho bị cáo mà còn có nhiệm vụ tôn trọng pháp luật Vai trò quan trọng đó của NBC đòi hỏi phải được nhận thức đầy đủ

và triệt để từ phía cơ quan THTT, người TGTT và mọi công dân, có như vậy nhiệm vụ của NBC mới được thực hiện có hiệu quả

Chương 2 THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA TRONG XÉT XỬ PHÚC THẨM VỤ ÁN HÌNH SỰ TẠI THÀNH PHỐ

HỒ CHÍ MINH 2.1 Khái quát thực tiễn hoạt động của người bào chữa trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự tại Thành phố

Hồ Chí Minh

Trong thời gian qua, đặc biệt là những năm gần đây, hoạt động bào chữa của NBC trong TTHS đã đạt được những tín hiệu khởi sắc, đóng góp đáng kể vào công tác xử lý các vụ án hình sự, đảm bảo cho mục đích chung của TTHS Ngày nay, hoạt động của người bào chữa, đặc biệt là trong giai đoạn xét xử phúc thẩm sẽ ngày càng được nâng cao hiệu quả, khi đất nước ngày càng phát triển với những nhiệm vụ, mục tiêu mới, cách nhìn nhận mới, đó là những kết quả đạt được trong một khoảng thời gian dài, trong hoạt động đấu tranh phòng chống tội phạm, kết hợp với chủ trương dân chủ hoá mọi mặt của đời sống xã hội theo các Nghị quyết lãnh đạo Đảng, có ý nghĩa to lớn thúc đẩy công tác bào chữa, qua đó vai trò của NBC sẽ ngày càng được phát huy

Trên cơ sở phát huy những gì đã đạt được, khắc phục những hạn chế, thì hiệu quả chất lượng của những vụ án có NBC tham gia

sẽ ngày càng cao, theo đó hoạt động của NBC ở giai đoạn xét xử phúc thẩm sẽ được bảo đảm

2.2 Kết quả hoạt động của người bào chữa trong giai đoạn xét xử phúc thẩm vụ án hình sự tại Thành phố Hồ Chí Minh

Trong thời gian qua, vị trí, vai trò của người bào chữa đã được nâng cao một bước, tạo ra được vị thế nhất định trong xã hội, sự tin