Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)

Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh (tt)

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

BÙI MINH NGHĨA

VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG VIỆC THU THẬP, ĐÁNH GIÁ VÀ SỬ DỤNG CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT

TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN QUẬN 1,

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn

Phản biện 1: ………

………

Phản biện 2: ………

………

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội giờ ngày tháng

năm

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thực tế đã chỉ ra rằng LS chưa khẳng định được vai trò của mình; việc giám sát, đối trọng cũng như phối hợp với các CQTHTT trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ vẫn chưa đạt được kết quả mong muốn

Mặt khác, trong thời gian qua, nhiều vụ án oan chưa được phơi bày Tất cả những vụ án oan xảy ra ở địa bàn Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh hầu như không xuất hiện LS để tham gia bảo vệ quyền lợi của họ Bên cạnh những tiêu cực nêu trên thì mặt tích cực ta cũng thấy được chính sự tham gia của LS trong giai đoạn điều tra đã giúp cho CQĐT thu thập, đánh giá được các chứng cứ; góp phần giữ gìn

an ninh trật tự xã hội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, bảo vệ pháp chế XHCN

Đây cũng là luận chứng cho sự cần thiết để tác giả lựa chọn đề

tài: “Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh”

làm luận văn thạc sĩ luật học

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Xung quanh đề tài này, tác giả nhận thấy chưa có nhiều các công trình, các bài viết liên quan; điều này xuất phát từ thực tiễn ở nước ta, hoạt động của LS trong quá trình tham gia TTHS nhất là trong hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS còn mờ nhạt và không thể trở thành đối trọng cân bằng với bên buộc tội

Có thể kể đến một số tác phẩm của các tác giả như sau: Khúc

Thị Hoàng Hạnh (2010), “Hoàn thiện quy định của pháp luật TTHS

về TTCC”, Luận văn thạc sĩ luật học, Trường Đại học Luật Hà Nội; Ngô Thị Ngọc Vân (2016), “Hoạt động bào chữa của LS trong giai đoạn xét xử sơ thẩm VAHS”, Luận án tiến sĩ luật học, Trường Đại

học Luật Hà Nội; Trường Đại học Luật Hà Nội (2016), Tài liệu Hội thảo khoa học “Nâng cao vai trò của LS trong TTHS”, Hà Nội; Hoàng Thị

Minh Sơn (2008), “Hoàn thiện các quy định về thu thập, đánh giá và

sử dụng chứng cứ trong TTHS”, Tạp chí Luật học số 7, Hà Nội; Vai trò của LS trong TTHS của TS Hoàng Sơn (Trong sách: Sổ tay LS,

của Học Viện Tư pháp, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội năm

2004); Kỹ năng của LS trong giai đoạn điều tra VAHS,của tác giả:

Ths Nguyễn Văn Điệp, (Trong sách: sổ tay LS của Học viện Tư

pháp, Nhà xuất bản Công an nhân dân, Hà Nội năm 2004); Chứng cứ trong VAHS, của tác giả: PGS.TS.LS Phạm Hồng Hải (trong sách:

sổ tay LS, của Học Viện Tư pháp, Nhà xuất bản Công an nhân dân,

Hà Nội năm 2004); Về chế định người bào chữa, của tác giả Đinh

Văn Quế, (Tạp chí TAND số 3, năm 2004); v.v…

Như vậy, cho đến nay, theo nghiên cứu của tác giả thì chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách trọn vẹn, toàn diện, hệ thống và đồng bộ Vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và

sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh

Những công trình trên phần nào đã sẽ là nguồn tài liệu tham khảo để tác giả kế thừa có chọn lọc trong quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

* Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài này là trên cơ sở làm sáng tỏ

về mặt lý luận, quy địnhcủa pháp luật và thực trạng vai trò của LS trong hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS theo pháp luật TTHS Việt Nam, luận văn đưa ra những giải pháp nâng cao vai trò của LS trong hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS trong giai đoạn hiện nay

* Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ mục đích nghiên cứu nêu trên, luận văn có những nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Làm rõ những vấn đề mang tính chất lý luận về vai trò của

LS trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS;

- Làm rõ quy định của pháp luật về hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ cùa LS trong giai đoạn điều tra VAHS;

- Làm rõ thực tiễn thực hiện quy định của pháp luật về hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ của LS trong giai đoạn điều tra VAHS, đồng thời chỉ ra những hạn chế, bất cập và nguyên nhân của nó

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là các vấn đề lý luận, quy định của pháp luật và thực tiễn của hoạt động LS trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS

* Phạm vi nghiên cứu

Trong phạm vi Luận văn này, tác giả chỉ nghiên cứu hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ của LS bào chữa trong giai đoạn điều tra VAHS nhằm bảo vệ quyền của người bị buộc tội (bị

can) từ thực tiễn trên địa bàn Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh theo quy định của BLTTHS năm 2003 trong thời gian từ năm 2011 đến năm 2015 Luận văn không nghiên cứu nội dung này trong việc bảo

vệ quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng khác trong vụ án

* Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin về chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh phòng, chống tội phạm

5 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu, luận văn có thể có những đóng góp về mặt lý luận đối với vai trò của LS trong hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS Bên cạnh đó, luận văn còn chỉ ra được những mặt hạn chế trong thực tiễn tham gia của LS trong giai đoạn điều tra nhất là trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ nhằm giúp giải quyết VAHS một cách khách quan, toàn diện, tránh oan sai và thực hiện đầy đủ trách nhiệm, quyền hạn của người bảo chữa góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hoạt động và vai trò của LS trong TTHS

6 Kết cấu của luận văn

Luận văn gồm có ba phần:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về vai trò của Luật sư trong

việc thu thập đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra

vụ án hình sự

Chương 2: Thực trạng vai trò của Luật sư trong việc thu thập,

đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự

và thực tiễn áp dụng tại quận 1, thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3: Các giải pháp nâng cao vai trò của Luật sư trong

việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra

vụ án hình sự

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA LUẬT

SƯ TRONG VIỆC THU THẬP ĐÁNH GIÁ VÀ SỬ DỤNG CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.1 Khái niệm thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự

- Khái niệm giai đoạn điều tra hình sự

Giai đoạn điều tra VAHS bắt đầu từ khi có quyết định khởi tố VAHS và kết thúc khi CQĐT hoàn thành bản kết luận điều tra, đồng thời quyết định đề nghị truy tố người bị nghi là phạm tội trước TAND hoặc ra quyết định đình chỉ vụ án

- Khái niệm thu thập chứng cứ

TTCC được hiểu là tổng hợp các hành vi phát hiện, ghi nhận, thu giữ và bảo quản chứng cứ của các cơ quan có thẩm quyền bằng các biện pháp luật định

- Khái niệm đánh giá chứng cứ

Đánh giá chứng cứ trong VAHS là hoạt động tư duy của chủ thể có thẩm quyền theo quy định của BLTTHS nhằm xem xét, kiểm tra các chứng cứ đã thu thập được để xác định tính hợp pháp, tính xác thực và tính liên quan của chứng cứ, qua đó làm rõ có sự việc phạm tội xảy ra hay không, ai là người thực hiện hành vi phạm tội

- Khái niệm sử dụng chứng cứ

Sử dụng chứng cứ là việc các chủ thể có thẩm quyền lựa chọn những chứng cứ đã thu được theo quy định của pháp luật để làm sáng tỏ những vần đề cần phải chứng minh trong VAHS

- Khái niệm vai trò của Luật sư

Vai trò của LS trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng

cứ trong giai đoạn điều tra VAHS là ảnh hưởng, tác động của LS

thông qua hoạt động thực hiện chức năng của mình đối với việc phát hiện, tìm kiếm, kiểm tra và lựa chọn những thông tin, tài liệu, đồ vật

để chống lại sự buộc tội, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị can theo quy định của pháp luật

1.2 Đặc điểm hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng

chứng cứ của Luật sư trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự

Trong giai đoạn điều tra VAHS, việc TTCC của LS được thực hiện thông qua các hoạt động sau: Thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ người bị can, người thân thích của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc bí mật nhà nước, bí mật công tác

1.3 Các hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng

cứ của luật sư

Theo quy định của BLTTHS 2003 các biện pháp TTCC của

LS được xác định bằng các hoạt động như sau:Thu thập tài liệu, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ bị can, người thân thích của họ; TTCC trong quá trình thạm dự việc hỏi cung bị can LS có quyền mặt khi hỏi cung bị can và nếu được Điều tra viên đồng ý thì được hỏi bị can và có mặt trong những hoạt động điều tra khác

Chương 2 THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA LUẬT SƯ TRONG VIỆC THU THẬP, ĐÁNH GIÁ VÀ SỬ DỤNG CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG

TẠI QUẬN 1, THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1 Các qui định của pháp luật tố tụng hình sự hiện hành thể hiện vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự

2.1.1 Thể hiện trong quy định về quyền của luật sư

BLTTHS hiện hành không có điều luật riêng quy định về vai trò của LS trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ mà hoạt động này chủ yếu thông qua điều luật quy định về Quyền và nghĩa vụ của người bào chữa

Theo quy định tại Điểm d Khoản 2 Điều 58 BLTTHS 2003 thì

người bào chữa có quyền: “Thu thập tài liệu, đồ vật, tình tiết liên quan đến việc bào chữa từ người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, người thân thích của những người này hoặc từ cơ quan, tổ chức, cá nhân theo yêu cầu của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo nếu không thuộc bí mật nhà nước, bí mật công tác”

2.1.2 Quy định về thu thập chứng cứ

Như đã phân tích tại chương một, TTCC được hiểu là việc ghi nhận, thu giữ và bảo quản chứng cứ của CQTHTT làm cho chứng cứ

có đầy đủ giá trị chứng minh và hiệu quả sử dụng Như vậy, chứng

cứ cần phải có sự ghi nhận theo thủ tục TTHS mới có thể sử dụng làm chứng cứ chứng minh tội phạm Khác với các vụ án dân sự là nghĩa vụ chứng minh sẽ thuộc về các đương sự, có nghĩa là các đương sự phải có nghĩa vụ đưa ra những tài liệu, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu của mình là có căn cứ và hợp pháp, đối với các

VAHS, trách nhiệm chứng minh tội phạm hoàn toàn thuộc về các CQTHTT Bị can, bị cáo có quyền nhưng không buộc phải chứng

minh là mình vô tội

2.1.3 Quy định về đánh giá và sử dụng chứng cứ

Đánh giá chứng cứ là quá trình hoạt động phân tích của CQTHTT nhằm xác định giá trị chứng minh của chứng cứ đối với những vấn đề cần phải giải quyết trong vụ án hình sự Vấn đề đánh giá chứng cứ là rất phức tạp, cùng một chứng cứ, cùng một hồ sơ hoặc cùng một tình tiết nhưng quan điểm đánh giá nhiều khi rất khác nhau

Theo quy định pháp luật hiện hành, LS có một vai trò rất quan trọng trong việc đánh giá chứng cứ Tham gia tố tụng với tư cách là người bào chữa và bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp cho bị can,

bị cáo, LS sẽ cùng với thân chủ của mình trở thành một bên trong tố tụng; LS phải sử dụng tổng hợp những kinh nghiệm nghề nghiệp và kiến thức chuyên môn của mình trong đó có kiến thức về chứng cứ

và đánh giá chứng cứ nhằm bác lại những quan điểm đối lập, bảo vệ quan điểm của mình

2.1.4 Đánh giá quy định của pháp luật về hoạt động thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ của Luật sư trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự

2.1.4.1 Những bất cập trong quy định của Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2003 về vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự đã được quy định trong Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2015

Để khắc phục những bất cập trong quy định của BLTTHS năm

2003 về vai trò của LS trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra VAHS đã được BLTTHS năm

2015 khắc phục với những nội dung mới, thể hiện sự tiến bộ bằng

những nội dung mới sau đây: Thứ nhất, lần đầu tiên, nguyên tắc

tranh tụng được đưa vào BLTTHS như là sự thừa nhận rằng, TTHS Việt Nam hướng đến nền tố tụng công bằng giữa bên buộc tội với

bên bị buộc tội Thứ hai, BLTTHS 2015 quy định cụ thể sự tham gia

tố tụng của người bào chữa và xóa bỏ những cản trở đã từng xảy ra

khi thực thi BLTTHS 2003 Thứ ba, để người bào chữa thực hiện tốt

việc bào chữa, gỡ tội, BLTTHS năm 2015 bổ sung một số quyền của

người bào chữa Thứ tư, BLTTHS năm 2015 bổ sung các cơ chế để người bào chữa thực hiện tốt việc bào chữa, Thứ năm, quy định rõ hơn về các biện pháp TTCC mà LS được sử dụng Thứ sáu, để phù

hợp với yêu cầu của cải cách tư pháp và Hiến pháp năm 2013 về tăng cường tranh tụng, bảo đảm quyền bào chữa của người bị buộc tội,

Thứ bảy, việc lấy lời khai những người tham gia tố tụng và hỏi cung

bị can cũng có những nội dung mới như sau

2.1.4.2 Những bất cập trong quy định của Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2003 về vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự chưa được khắc phục trong Bộ Luật tố tụng hình sự năm 2015

Thứ nhất, Mặc dù đã có nhiều đổi mới trong các quy định về

hoạt động TTCC của LS nhưng tương tự như BLTTHS 2003, BLTTHS 2015 vẫn chưa có quy định rõ trách nhiệm phối hợp, hỗ trợ

của cơ quan, tổ chức trong việc cung cấp tài liệu cho LS

Thứ hai, chưa thật sự tạo được thế “cân bằng” giữa bên buộc

tội và bên gỡ tội trong quá trình TTCC bởi lẽ người bào chữa sau khi vất vã “chạy ngược, chạy xuôi” làm đủ mọi cách nhưng vẫn không thể thu thập được chứng cứ mà theo họ là cần thiết

Thứ ba, Người bào chữa vẫn bị hạn chế quyền được hỏi vì phụ

thuộc nhiều vào quan điểm chủ quan của người có thẩm quyền, bởi

lẽ theo quy định này thì trong quá trình người có thẩm quyền lấy lời khai của người bị bắt, người bị tạm giữ, hỏi cung bị can thì người bào chữa chỉ được hỏi người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can nếu

người có thẩm quyền tiến hành lấy lời khai, hỏi cung đồng ý

Thứ tư, việc đọc, ghi chép và sao chụp những tài liệu trong hồ

sơ vụ án liên quan đến việc bào chữa chỉ được chấp thuận sau khi kết thúc điều tra, nhưng thực tế sau khi kết thúc điều tra, LS không được tạo điều kiện nghiên cứu, sao chụp hồ sơ mà chờ đến khi chuyển sang VKS mới được nghiên cứu, sao chụp

Thứ năm, BLTTHS năm 2015 chưa quy định rõ trách nhiệm

cung cấp chứng cứ của các cơ quan hữu quan mà mới chỉ quy định

quyền của LS đối với vấn đề này

2.2 Thực trạng thực hiện vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra tại Quận 1, thành phố Hồ Chí Minh

Có thể nói án hình sự ở địa bàn Quận 1 đa phần liên quan đến trộm cắp, cướp giật và ma tuý cho nên sự tham gia của LS thì số lượng các vụ án do chỉ định vẫn cao hơn so với số lượng các vụ án

mà LS được bị can, bị cáo hoặc người nhà của họ mời tham gia Thực tiễn quyền được nhờ người bào chữa trong TTHS là chưa tốt, phần lớn là do tâm lý của những người tham gia tố tụng chưa quen với việc mời LS bào chữa hoặc đại diện cho mình mỗi khi tham gia vào các quan hệ pháp luật

2.2.1 Khái quát về tình hình thực hiện vai trò của Luật sư trong việc thu thập, đánh giá và sử dụng chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự tại quận 1, thành phố Hồ Chí Minh