Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)

Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh (tt)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại: Học viện Khoa học xã hội Người hướng dẫn khoa học: TS Đặng Quang Phương

Phản biện 1: PGS.TS Hoàng Thị Minh Sơn

Phản biện 2: TS Võ Thị Kim Oanh

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ họp tại: Học viện Khoa học xã hội 10 giờ 30 ngày 10 tháng 10 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận văn tại: Thư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, quá trình giải quyết vụ án hình sự trải qua nhiều giai đoạn khác nhau Trong đó: Giai đoạn xét xử sơ thẩm được coi là giai đoạn mang tính quyết định Điều 9 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định:

“Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật”

Giới hạn xét xử chính là yếu tố bảo đảm chức năng xét xử Tòa án được thực hiện Mặt khác, còn đảm bảo nguyên tắc quyền bào chữa của bị can, bị cáo Bởi vì, Tòa án không được phép xét xử những người chưa bị truy tố hoặc không được xét xử những hành vi của bị cáo mà Viện kiểm sát không bị truy tố

Việc nghiên cứu vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam và đánh giá thực tiễn áp dụng tại Thành phố Hồ Chí Minh nhằm làm sáng tỏ về mặt lý luận cũng như thực tiễn Để từ đó tìm ra những hạn chế, bất cập trong các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự và những vướng mắc trong thực tiễn áp dụng quy định giới hạn xét xử sơ thẩm vụ án hình sự Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử sơ thẩm vụ án hình sự theo tinh thần cải cách tư pháp là cần thiết và cấp bách

Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ thực tiễn Thành phố Hồ Chí Minh” làm luận văn tốt nghiệp trong thời điểm hiện nay là cần

thiết và phù hợp với tiến trình cải cách tư pháp trong giai đoạn hiện nay

2 Tình hình nghiên cứu

Từ khi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 ra đời cho đến nay, vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm là một trong những vấn đề pháp lý thu hút rất nhiều ý kiến tranh luận Đã có nhiều công trình nghiên cứu khoa học của các nhà nghiên cứu lý luận và thực tiễn dưới các

góc độ và mức độ khác nhau Tuy nhiên, cho đến nay vẫn còn nhiều

quan điểm khác nhau, việc xây dựng nội dung điều luật về giới hạn xét xử sơ thẩm sao cho phù hợp với lý luận và thực tiễn vẫn chưa đạt được hiệu quả cao, cần có sự nghiên cứu một cách toàn diện và đầy

đủ vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm trong mối quan hệ với các quy định khác của Pháp luật Tố tụng hình sự, trong mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn để đưa ra hướng hoàn thiện cho phù hợp

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu một cách tổng thể những vấn đề lý luận

về giới hạn xét xử sơ thẩm, đánh giá thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề xuất một số giải pháp hoàn thiện quy định giới hạn xét xử

sơ thẩm theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự trên cơ sở lý luận

và thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa án theo tinh thần cải cách tư pháp

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu: Quy phạm về giới hạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự và thực tiễn áp dụng tại Thành phố

Hồ Chí Minh

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ nghiên cứu những vấn đề cụ thể về giới hạn xét xử trong giai đoạn xét xử sơ thẩm theo Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam

- Về thời gian: Từ năm 2011 đến năm 2016

- Về không gian: Việc áp dụng pháp luật về giới hạn xét xử

sơ thẩm tại Tòa án hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng về Nhà nước và Pháp luật

Phương pháp nghiên cứu các tài liệu, bản án hình sự đã áp dụng quy định giới hạn xét xử sơ thẩm; phương pháp thống kê; phương pháp so sánh, phương pháp phân tích tổng hợp các số liệu, báo cáo của Tòa án hai cấp Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2011 đến năm 2016; phương pháp đối chiếu các số liệu với thực trạng quy định của pháp luật…

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn

Với những kết quả nghiên cứu, luận văn có thể được sử dụng như là một tài liệu nghiên cứu, tham khảo có giá trị cho sinh viên,

học viên tại các trường đào tạo chuyên ngành luật cũng như có thể sử dụng làm tài liệu phục vụ cho những người làm công tác thực tiễn và những ai quan tâm đến lĩnh vực Tố tụng hình sự

7 Cơ cấu

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn bao gồm ba chương:

Chương 1: Khái niệm xét xử sơ thẩm, khái niệm và ý nghĩa

của giới hạn xét xử sơ thẩm

Chương 2: Quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003

về giới hạn xét xử sơ thẩm và thực tiễn thi hành tại Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3: Các yêu cầu và các giải pháp bảo đảm thi hành

đúng quy định về giới hạn xét xử sơ thẩm

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ GIỚI HẠN XÉT XỬ SƠ THẨM 1.1 Khái niệm xét xử sơ thẩm, khái niệm và ý nghĩa của giới hạn xét xử thẩm

1.1.1 Khái niệm xét xử sơ thẩm

Xét xử sơ thẩm là một giai đoạn của quá trình tố tụng và được tiến hành theo trình tự, thủ tục do Bộ luật Tố tụng hình sự quy định Trong đó: Tòa án có thẩm quyền của cấp xét xử đầu tiên (thứ nhất), sau khi nghiên cứu đầy đủ và toàn diện kết quả của các hoạt động trong các giai đoạn trước đó, đưa vụ án ra xem xét công khai tại phiên tòa để xác định có hay không có tội phạm xảy ra, một người có phải là người phạm tội hay không? Từ đó, nhân danh Nhà nước ra bản án, quyết định với việc định tội danh và quyết định hình phạt đối với người phạm tội sao cho phù hợp với hành vi phạm tội mà Viện kiểm sát đã truy tố Bản án, quyết định của Tòa án sau khi tuyên chưa có hiệu lức thi hành vì có thể bị kháng cáo, kháng nghị theo trình tự phúc thẩm trong thời hạn theo quy định của Pháp luật Tố tụng hình sự

1.1.2 Khái niệm giới hạn xét xử sơ thẩm

Giới hạn xét xử sơ thẩm là phạm vi những hành vi và những người đã bị Viện kiểm sát truy tố bằng bản cáo trạng và Tòa án có thẩm quyền của cấp xét xử đầu tiên quyết định đưa ra xét xử mà Hội đồng xét xử được quyền xem xét một cách công khai tại phiên tòa để xác định những hành vi bị truy tố và đưa ra xét xử đó có phải là hành

vi phạm tội hay không? Những người bị truy tố và đưa ra xét xử đó

có phải là người thực hiện hành vi phạm tội hay không? Từ đó nhân danh Nhà nước ra bản án, quyết định với việc định tội danh và quyết định hình phạt (nếu có) sao cho phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội mà Viện kiểm sát đã truy tố

1.1.3 Ý nghĩa giới hạn xét xử sơ thẩm

1.1.3.1 Về chính trị - Xã hội

Việc nhận thức và quy định giới hạn xét xử sơ thẩm một cách đúng đắn sẽ là cơ sở bảo đảm cho bị cáo thực hiện được những quyền cơ bản của mình mà cụ thể là bảo đảm cho bị cáo có thể thực hiện quyền bào chữa tại phiên tòa, đồng thời là cơ sở đảm bảo cho Tòa án xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, góp phần bảo đảm nguyên tắc pháp chế Xã hội Chủ nghĩa, bảo đảm công bằng xã hội

1.1.3.2 Về pháp lý

Quy định giới hạn xét xử sơ thẩm có ý nghĩa rất lớn cả về mặt lý luận và kỹ thuật lập pháp trong hoạt động xây dựng, hoàn thiện hệ thống Pháp luật Tố tụng hình sự

1.1.3.3 Về thực tiễn

Qua thực tiễn xét xử các vụ án hình sự, quy định giới hạn việc xét xử tại Điều 196 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã góp phần đảm bảo quyền bào chữa của bị cáo tại phiên tòa, đã thể hiện rõ mối quan hệ chế ước giữa Tòa án và Viện kiểm sát trong hoạt động

Tố tụng hình sự Tuy nhiên, quy định này vẫn còn tồn tại những bất cập và đã gây ra những khó khăn trong thực tế áp dụng

1.2 Mối quan hệ giữa giới hạn xét xử sơ thẩm với các nguyên tác cơ bản trong Tố tụng hình sự

Các nguyên tắc cơ bản của trong Tố tụng hình sự có mối quan hệ chặt chẽ với nhau tạo thành hệ thống quan điểm, tư tưởng nền tảng định hướng, chi phối cho tất cả các hoạt động Tố tụng hình

sự Hệ thống các nguyên tắc cơ bản này có ý nghĩa rất quan trọng, góp phần vào việc bảo đảm cho hoạt động Tố tụng hình sự được diễn

ra thống nhất, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân khi tham gia tố tụng Đặc biệt, có ý nghĩa rất lớn trong việc xây dựng Bộ luật Tố tụng hình sự

1.2.1 Mối quan hệ với nguyên tắc bảo đảm Pháp chế Xã hội Chủ nghĩa

Bảo đảm pháp chế Xã hội Chủ nghĩa tức là bảo đảm mọi hoạt động của các chủ thể phải tuân theo pháp luật Trong hoạt động

Tố tụng hình sự, nguyên tắc bảo đảm pháp chế Xã hội Chủ nghĩa đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng, những người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng phải tuân thủ triệt để, nghiêm chỉnh, thống nhất các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự trong quá trình giải quyết vụ án hình sự

1.2.2 Mối quan hệ với nguyên tắc không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật

Nội dung của nguyên tắc này chính là quy định trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về các cơ quan tiến hành tố tụng, bị can,

bị cáo có quyền nhưng không buộc phải có trách nhiệm chứng minh Mọi nghi ngờ trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử nếu chưa có đủ

cơ sở chứng minh đều phải được giải thích theo hướng có lợi cho bị can, bị cáo Một người chỉ bị coi là có tội và bị áp dụng hình phạt khi

có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật

1.2.3 Mối quan hệ với nguyên tắc xác định sự thật của vụ

án

Xác định sự thật vụ án là tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt quá trình giải quyết vụ án và đã được Bộ luật Tố tụng hình sự ghi nhận là một trong những nguyên tắc cơ bản trong hoạt động Tố tụng hình sự Xác định sự thật của vụ án là yêu cầu khách quan trong việc giải quyết vụ án Bởi lẽ, chỉ khi xác định được sự thật của vụ án thì vụ án mới được giải quyết chính xác, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội

1.2.4 Mối quan hệ với nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

Hiến pháp năm 2013, Bộ luật Tố tụng hình sự đã ghi nhận nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật Đây vừa là nguyên tắc hiến định vừa là nguyên tắc cơ bản của Tố tụng hình sự và là nguyên tắc bảo đảm các phán quyết của Tòa án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm

1.2.5 Mối quan hệ với nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của người bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo

Quyền bào chữa là tổng hợp các quyền Tố tụng hình sự tạo khả năng cho người bị tạm giữ, tạm giam, bị can, bị cáo bào chữa

cho hành vi do mình thực hiện đã bị buộc tội và bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp khác”

1.2.6 Mối quan hệ với nguyên tắc suy đoán vô tội

Ở nước ta, nguyên tắc suy đoán vô tội mặc dù chưa được công nhận một cách chính thức, nhưng tư tưởng của nguyên tắc này

đã được đề cập trong Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Tố tụng hình

sự thông qua nội dung của hai nguyên tắc: “Không ai bị coi là có tội

và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật” và “Xác định sự thật của vụ án”

1.2.7 Mối quan quan hệ với nguyên tắc trách nhiệm khởi

tố và xử lý vụ án hình sự

Tòa án và Viện kiểm sát là hai cơ quan tiến hành tố tụng có chung mục đích là giải quyết vụ án thật sự khách quan, toàn diện, đầy đủ, đúng quy định của pháp luật, đảm bảo lợi ích của Nhà nước, lợi ích của xã hội, lợi ích tổ chức và cá nhân Tuy nhiên, để thực hiện được mục đích chung đó, Tòa án và Viện kiểm sát mỗi cơ quan lại có một chức năng riêng Viện kiểm sát có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật và thực hành quyền công tố nhằm bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, còn chức năng của Tòa

án là xét xử bảo đảm sự công bằng, bình đẳng trước pháp luật

1.3 Tổng quan quy định của Pháp luật Tố tụng hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003 về giới hạn xét xử sơ thẩm

1.3.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1988

Trong hệ thống Bộ luật Tố tụng hình sự nước ta từ năm

1945, vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm chưa có bất kỳ một văn bản

pháp luật nào có giá trị như là Bộ luật hay Luật điều chỉnh, mà chỉ có Thông tư số: 16/TATC ngày 27 tháng 9 năm 1974 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn việc giải quyết vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm bắt buộc phải thông qua việc trao đổi, thỏa hiệp giữa Tòa án với Viện kiểm sát tại cuộc hợp trù bị Điều này đã ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả xét xử của Tòa án

1.3.2 Giai đọan từ năm 1988 đến năm 2003

Đến khi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 ra đời, việc giải quyết vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm không còn thông qua việc trao đổi thỏa hiệp giữa Tòa án với Viện kiểm sát tại cuộc họp trù bị nữa

mà thay vào đó căn cứ vào quy định tại Điều 170 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 Cụ thể: “Tòa án chỉ xét xử những bị cáo và những hành vi theo tội danh mà Viện kiểm sát truy tố và Tòa án đã quyết định đưa ra xét xử” [31] Theo đó, vấn đề giới hạn xét xử sơ thẩm được thể hiện qua các nội dung chính sau:

* Tòa án chỉ được xét xử những bị cáo và những hành vi đã

bị Viện kiểm sát truy tố bằng một bản cáo trạng

Giới hạn xét xử của Tòa án chính là phạm vi những người và những hành vi đã bị Viện kiểm sát truy tố trong cáo trạng

* Tòa án chỉ xét xử những bị cáo và những hành vi mà Tòa

án đã quyết định đưa ra xét xử

Giới hạn xét xử của Tòa án chính là phạm vi những người và những hành vi bị Viện kiểm sát truy tố đã được đưa ra xét xử bằng một Quyết định đưa vụ án ra xét xử

* Tòa án chỉ được xét xử theo tội danh mà Viện kiểm sát đã truy tố

Đây là nội dung hoàn toàn mâu thuẫn với nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật

Chương 2 QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2003

VỀ GIỚI HẠN XÉT XỬ SƠ THẨM VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH

TẠI THÀNH PHỐ HỐ CHÍ MINH 2.1 Quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 về giới hạn xét xử sơ thẩm

So với quy định về giới hạn việc xét xử tại Điều 170 Bộ luật

Tố tụng hình sự năm 1988, thì quy định giới hạn việc xét xử trong

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 đã có những điểm khác biệt, quy định được bổ sung một cách cụ thể và chặt chẽ hơn trong đường lối xét xử Cụ thể Điều 196 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định:

“Tòa án chỉ xét xử những bị cáo và những hành vi theo tội danh mà Viện kiểm sát truy tố và Tòa án đã quyết định đưa ra xét xử

Tòa án có thể xét xử bị cáo theo khoản khác với khoản mà Viện kiểm sát đã truy tố trong cùng một điều luật hoặc về một tội khác bằng hoặc nhẹ hơn tội mà Viện kiểm sát đã truy tố” [32]

2.1.1 Tòa án chỉ xét xử những bị cáo và những hành vi theo tội danh mà Viện kiểm sát truy tố và Tòa án đã quyết định đưa ra xét xử

Đây là nội dung kế thừa toàn bộ nội dung quy định tại Điều