Bài giảng quản lý hành chính nhà nước và quản lý ngành giáo dục đào tạo

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định về bản chất của nhà nước như sau: Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị trong xã hội có giai cấp, là công cụ chuyên chính gi

Chương I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ NHÀ NƯỚC, QUẢN LÝ HÀNH

C Mác và F Ănghen, với quan điểm duy vật lịch sử, là những người đầu tiên chứng minh một cách khoa học về nguồn gốc của nhà nước Các ông cho rằng nhà nước xuất hiện khi xã hội loài người đã phát triển đến một trình độ nhất định Nhà nước không phải là phạm trù bất biến, mà luôn vận động, phát triển và sẽ tiêu vong khi những điều kiện khách quan cho sự tồn tại của nó không còn nữa

Trong nhiều tác phẩm của mình, các nhà sáng lập Chủ nghĩa Cộng sản khoa học

đã khẳng định: Trong xã hội nguyên thuỷ chưa từng tồn tại nhà nước Thích ứng với tình trạng kinh tế thấp kém, xã hội chưa có sự phân hoá giai cấp, tồn tại các tổ chức thị tộc, bộ lạc Đứng đầu các tổ chức đó là các tộc trưởng, tù trưởng do các thành viên thị tộc, bộ lạc bầu ra Quyền lực của người đứng đầu cơ quan quản lý xã hội dựa vào sức mạnh đạo đức uy tín và chức năng lãnh đạo

Trong thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ, quản lý xã hội chưa mang tính chính trị, người đứng đầu không phải là người cai trị Họ không có đặc quyền, đặc lợi cá nhân

Họ thực hiện vai trò của mình theo ý chí và quyết định của nhân dân Thể chế xã hội trong thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ là thể chế tự quản của nhân dân, mặc dù nhà nước chưa ra đời nhưng xã hội vẫn tồn tại trong vòng trật tự

Sự phát triển của lực lượng sản xuất, trước hết là công cụ lao động đã giúp cho con người có thể sản xuất ra một lượng sản phẩm tiêu dùng nhiều hơn so với nhu cẩu tối thiểu đối với sự tồn tại của mình Sự dư thừa sản phẩm tương đối chính là cơ sở khách quan làm nảy sinh ở những người có quyền hành trong thị tộc bộ lạc, sự ham muốn chiếm đoạt làm của riêng và họ đã sử dụng quyền lực trong tay để thực hiện khát vọng đó Đây chính là nguyên nhân thúc đầy sự phân hoá xã hội Một khi các giai cấp xuất hiện thì mối quan hệ bình đẳng trước đây đã bị đảo lộn, sự đối kháng giai cấp xuất hiện và ngày càng phát triển tăng lên

Chủ nô và nô lệ là hai giai cấp đối kháng, lần đầu tiên xuất hiện trong lịch sử loài người Cuộc đấu tranh giai cấp dẫn đến nguy cơ là không những họ tiêu diệt nhau

mà tiêu diệt luôn cả xã hội Để điều đó không xảy ra, một cơ quan đặc biệt ra đời đó là nhà nước – một thiết chế có tiền thân từ những tổ chức phi chính trị trong xã hội thị tộc, bộ lạc, vốn có chức năng bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng, giờ đây đã biến thành công cụ bảo vệ lợi ích của một giai cấp – giai cấp chủ nô

2 Bản chất của nhà nước

Từ nguồn gốc xuất hiện của nhà nước, ta thấy nhà nước không phải là cơ quan điều hoà mâu thuẫn các giai cấp đối kháng, mà ngược lại, sự ra đời của nhà nước làm cho mâu thuẫn giai cấp ngày càng sâu sắc hơn và không thể điều hoà được Trong điều kiện xã hội có giai cấp đối kháng thì cuộc đấu tranh này ngày càng trở lên gay gắt, chế

độ nhân dân tự quản không còn phù hợp, nó phải được thay thế bằng nhà nước

Nhà nước ra đời làm cho sự xung đột giai cấp diễn ra trong vòng “trật tự”, duy trì chế độ kinh tế, trong đó giai cấp này được quyền bóc lột giai cấp khác Do đó, nhà nước đương nhiên là do giai cấp thống trị, có thế lực kinh tế lập ra Trong chế độ chiếm hữu nô lệ, nhờ có nhà nước, giai cấp chủ nô trở thành giai cấp thống trị cả về chính trị

Như vậy, nhà nước là tổ chức chính trị của giai cấp đang thống trị về kinh tế, nhằm bảo vệ trật tự đang có và đàn áp sự phản kháng của giai cấp khác “Nhà nước chẳng qua chỉ là bộ máy của một giai cấp này dùng để trấn áp một giai cấp khác”(1) Luận điểm này của C Mác đã làm rõ bản chất của nhà nước

Nhà nước có hai tính chất quan trọng là tính giai cấp và tính xã hội Tính giai cấp là thuộc tính cơ bản, nó thể hiện bản chất của nhà nước Nhưng với tư cách là bộ máy thực thi quyền lực công cộng, nhằm duy trì trật tự và ổn định xã hội, nhà nước còn thể hiện tính xã hội Bên cạnh việc chăm lo bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, nhà nước cũng buộc phải chú ý đến lợi ích chung của xã hội, giải quyết những vấn đề

mà đời sống cộng đồng, xã hội đặt ra để ổn định trật tự xã hội, duy trì sự thống trị của giai cấp cầm quyền

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định về bản chất của nhà nước như sau: Nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị trong xã hội có giai cấp, là công cụ chuyên chính giai cấp, với các chức năng quản lý xã hội đặc biệt, nhà nước vừa bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, vừa duy trì trật tự xã hội và phục vụ những nhu cầu thiết yếu của đời sống cộng đồng

3 Đặc trưng của nhà nước

Khi so sánh nhà nước với cơ cấu tổ chức thực hiện quyền lực và quản lý các công việc chung của thị tộc, bộ lạc trong xã hội nguyên thuỷ, cũng như khi so sánh với các tổ chức khác trong xã hội có giai cấp cho thấy nhà nước có những đặc trưng sau đây:

a Nhà nước là bộ máy quản lý dân cư trên một vùng lãnh thổ nhất định

Nếu các tổ chức thị tộc, bộ lạc được hình thành trên cơ sở quan hệ huyết thống thì nhà nước hình thành trên cơ sở phân chia dân cư theo địa bàn lãnh thổ nơi mà họ

cư trú và được tổ chức thành các đơn vị hành chính Việc phân chia này đảm bảo cho hoạt động quản lý của nhà nước tập trung thống nhất và chặt chẽ hơn Đây là sự khác biệt quan trọng giữa nhà nước với các tổ chức thị tộc, bộ lạc trong xã hội cộng sản nguyên thuỷ trước đó

Quyền lực nhà nước về nguyên tắc có hiệu lực đối với mọi thành viên sinh sống trên địa bàn dân cư Từ đó hình thành chủ quyền quốc gia Chủ quyền quốc gia là thuộc tính gắn liền với nhà nước

b Nhà nước thiết lập một hệ thống các cơ quan quyền lực chuyên nghiệp mang tính cưỡng chế đối với mọi thành viên trong xã hội

Để thực hiện quyền lực của mình, nhà nước đã lập ra những cơ quan hành chính

và các lực lượng thuần tuý trấn áp như quân đội, cảnh sát vũ trang, nhà tù… Những cơ quan cưỡng bức và cơ quan hành chính thực hiện chức năng cai trị, buộc mọi người phục tùng ý chí của giai cấp thống trị

Khác với những người đứng đầu thị tộc, bộ lạc trong xã hội cộng sản nguyên thủy thực hiện chức năng quản lý của mình bằng sức mạnh truyền thống, đạo đức, uy tín, những người đại diện cho nhà nước thực hiện quyền lực của mình bằng sức mạnh cưỡng bức của pháp luật Nhà nước ban hành pháp luật và sử dụng các thiết chế và công cụ bạo lực để ý chí của giai cấp thống trị được thực thi trong thực tế

Do đó, mặc dù các cơ quan quyền lực nhà nước đều từ xã hội mà ra, nhưng chúng ngày càng thoát ly khỏi nhân dân và đứng đối lập với nhân dân

c Nhà nước ban hành một hệ thống thuế khoá để tạo nguồn ngân sách nuôi bộ máy nhà nước

Bộ máy nhà nước bao gồm đông đảo viên chức và cả đội quân vũ trang đông đảo – lớp người đặc biệt, tách ra khỏi lao động sản xuất để thực hiện chức năng quản

lý nhà nước Họ không thể tồn tại nếu không dựa vào nguồn nhân sách bằng thu thuế

Nhà nước là tổ chức duy nhất có tư cách là đại biểu chính thức của toàn xã hội

để sự quản lý xã hội, do đó nhà nước cũng là tổ chức độc quyền thu thuế

d Nhà nước là tổ chức duy nhất có chủ quyền quốc gia

- Nhà nước có chủ quyền quốc gia thể hiện ở quyền tự quyết nhà nước về tất cả các vấn đề thuộc chính sách đối nội và đối ngoại không phụ thuộc vào lực lượng bên ngoài Chủ quyền quốc gia là thuộc tính không thể tách rời nhà nước, trong các thiết chế chính trị - xã hội, nhà nước là một tổ chức duy nhất có chủ quyền quốc gia Quyền lực nhà nước có hiệu lực đối với tất cả các dân cư, các tổ chức trên lãnh thổ quốc gia Dấu hiệu chủ quyền quốc gia làm xuất hiện quan hệ về quốc tịch tức là quan hệ về quyền và nghĩa vụ giữa cá nhân với một nhà nước mà người đó với tư cách là công dân

4 Chức năng của nhà nước

Chức năng của nhà nước được thể hiện qua những hoạt động chủ yếu của nhà nước, thể hiện trong quá trình thực hiện những nhiệm vụ được đặt ra trước nhà nước, chức năng của nhà nước phản ánh bản chất của nhà nước

Khi nghiên cứu tiếp cận nhà nước từ góc độ khác nhau, người ta phân chức năng của nhà nước thành các loại khác nhau

a Nếu tiếp cận nhà nước từ góc độ quyền lực chính trị thì nhà nước có hai chức năng là: chức năng công cụ thống trị giai cấp và chức năng xã hội

+ Chức năng công cụ thống trị giai cấp là chức năng duy trì và bảo vệ sự thống trị của giai cấp cầm quyền Để bảo vệ quyền thống trị xã hội, giai cấp cầm quyền sẵn sàng sử dụng mọi biện pháp để trấn áp những chống đối của các giai cấp khác

+ Chức năng xã hội của nhà nước là chức năng quản lý những hoạt động chung của xã hội, đảm bảo cho xã hội tồn tại và phát triển trong vòng trật tự nằm dưới sự quản lý của nhà nước của giai cấp cầm quyền, cũng nhằm thoả mãn những nhu cầu chung trong cộng đồng dân cư

Trong hai chức năng trên, chức năng thống trị giai cấp giữ vị trí chi phối cả phương hướng và mức độ thực hiện chức năng xã hội của nhà nước Mặt khác, chức năng xã hội lại là cơ sở của sự thống trị chính trị, vì sự thống trị chính trị chỉ có thể tồn tại khi nhà nước thực hiện được chức năng xã hội Khi xã hội không có giai cấp thì những nội dung thuộc chức năng xã hội do xã hội tự đảm nhiệm, tức là xã hội do nhân dân tự quản

b Nếu tiếp cận từ phạm vi tác động của quyền lực, thì nhà nước có hai chức năng: đối nội và đối ngoại

+ Chức năng đối nội là những mặt hoạt động chủ yếu của nhà nước trong nội bộ đất nước, như bảo đảm trật tự xã hội, trấn áp những phần tử chống đối chế độ, bảo vệ

và phát triển chế độ kinh tế, văn hoá theo lợi ích của giai cấp cầm quyền

+ Chức năng đối ngoại thể hiện vai trò của nhà nước trong quan hệ với các quốc gia khác Nhà nước thực hiện chức năng bảo vệ lãnh thổ, chủ quyền quốc gia, bảo vệ

lợi ích của giai cấp thống trị và lợi ích của quốc gia khi lợi ích của quốc gia không mâu thuẫn với lợi ích của giai cấp thống trị

Chức năng đối nội và chức năng đối ngoại có quan hệ mật thiết với nhau Trong

đó chức năng đối nội là chức năng chủ yếu vì nhà nước ra đời và tồn tại do cơ cấu bên trong của mỗi quốc gia quy định và sự thống trị giai cấp được thực hiện trước hết ở địa bàn quốc gia

Chức năng đối nội quyết định tính chất của chức năng đối ngoại, chức năng đối ngoại luôn xuất phát từ tình hình thực hiện các chức năng đối nội và phục vụ cho chức năng đối nội Song việc thực hiện tốt các chức năng đối nội sẽ tạo ra những điều kiện thuận lợi cho việc thực hiện chức năng đối ngoại

Để thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại, nhà nước sử dụng nhiều phương pháp hoạt động khác nhau Tuỳ thuộc vào tình hình cụ thể của mỗi quốc gia, mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, nhà nước sử dụng các phương pháp hoạt động khác nhau

để thực hiện các chức năng của mình Thông thường nhà nước sử dụng hai phương pháp chính là giáo dục thuyết phục và cưỡng chế Cưỡng chế là phương pháp được các nhà nước bóc lột sử dụng như phương pháp chủ yếu Ngược lại, trong các nhà nước xã hội chủ nghĩa giáo dục thuyết phục được coi là phương pháp quan trọng, cưỡng chế chỉ được sử dụng kết hợp ở một mức độ nhất định để đảm bảo cho việc quản lý xã hội

có hiệu quả

5 Các kiểu nhà nước

Kiểu nhà nước là khái niệm nói về bản chất và những dấu hiệu đặc trưng của nhà nước Cơ sở khoa học để xác định kiểu nhà nước là học thuyết Mác – Lênin về hình thái kinh tế xã hội Theo C Mác trong mỗi hình thái kinh tế xã hội, tương ứng với một chế độ kinh tế có một kiểu nhà nước nhất định, bởi vì nhà nước bị chi phối bởi hai yếu tố: kinh tế và quan hệ giai cấp

Trong lịch sử xã hội có giai cấp đã từng tồn tại các hình thái kinh tế xã hội: chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa – giai đoạn thấp của hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa Tương ứng với các hình thái kinh tế

xã hội đó đã tồn tại của các kiểu nhà nước: chủ nô, phong kiến, tư sản và kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa

Mỗi kiểu nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản có những đặc điểm riêng, nhưng chúng có điểm chung là những kiểu nhà nước bóc lột, chúng tồn tại trên cơ sở của chế

độ tư hữu về tư liệu sản xuất Các nhà nước đó đều là công cụ để bảo vệ chế độ tư hữu

về tư liệu sản xuất, duy trì sự thống trị của các giai cấp bóc lột đối với đông đảo quần chúng nhân dân lao động Kiểu nhà nước bóc lột tồn tại trong những mâu thuẫn đối kháng, do đó sự thay thế kiểu nhà nước này bằng một kiểu nhà nước khác tiến bộ hơn

là một tất yếu khách quan, thông qua các cuộc cách mạng xã hội

Nhà nước xã hội chủ nghĩa là kiểu nhà nước đặc biệt, nhà nước kiểu mới, nó tự tiêu vong sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử và nhường chỗ cho hình thức tổ chức và quản lý xã hội cao hơn – xã hội tự quản lý

6 Hình thức nhà nước và chế độ chính trị

a Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và những

phương thức thực hiện quyền lực ấy của giai cấp thống trị

Trong lịch sử xã hội đã tồn tại các hình thức nhà nước: hình thức chính thể, hình thức cấu trúc

+ Hình thức chính thể là cách thức tổ chức và trình tự thành lập các cơ quan tối cao của nhà nước và xác lập mối quan hệ giữa các cơ quan đó Hình thức chính thể có các dạng cơ bản:

– Chính thể quân chủ là hình thức trong đó quyền lực tối cao của nhà nước tập

trung toàn bộ (hay một phần) vào tay nhà vua (quốc vương, nữ hoàng…) là người đứng đầu nhà nước và được chuyển giao theo nguyên tắc thừa kế hay truyền ngôi Trong thực tế tổ chức và hoạt động của chính thể quân chủ lại được chia thành: chính the quân chủ tuyệt đối và chính thể quân chủ hạn chế

* Chính thể quân chủ tuyệt đối là hình thức nhà nước mà nhà vua – người đứng đầu nhà nước một mình nắm giữ quyền lực tối cao của nhà nước và có quyền lực vô hạn

* Chính thể quân chủ hạn chế là hình thức nhà nước trong đó nhà vua – người đứng đầu nhà nước chỉ nắm một phần quyền lực tối cao, bên cạnh đó còn có một cơ quan quyền lực khác nữa như: hội đồng cố vấn, nghị viện…

– Chính thể cộng hoà là hình thức nhà nước trong đó quyền lực tối cao của nhà

nước thuộc về một cơ quan được dân cư bầu ra trong một thời gian nhất định, đó là quốc hội, nghị viện… Chính thể cộng hoà cũng có hai hình thức biến dạng: cộng hoà dân chủ và cộng hoà quý tộc

– Hình thức cấu trúc của nhà nước là khái niệm chỉ cơ cấu tổ chức của các đơn

vị hành chính lãnh thổ và xác lập những mối quan hệ qua lại giữa các cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương Có hai hình thức cấu trúc chủ yếu là hình thức nhà nước đơn nhất và hình thức nhà nước liên bang

* Nhà nước đơn nhất là nhà nước thống nhất có chủ quyền chung, có cơ quan quyền lực và cơ quan quản lý thống nhất từ trung ương đến cơ sở

* Nhà nước liên bang là nhà nước có từ hai thành viên trở lên hợp thành Nhà nước liên bang có hai cơ quan quyền lực và cơ quan hành chính Ngoài cơ quan quyền lực và cơ quan hành chính chung cao nhất cho toàn liên bang, mỗi thành viên lại có cơ quan quyền lực và hành chính của mình, có chủ quyền quốc gia chung của nhà nước liên bang, đồng thời mỗi thành viên còn có chủ quyền riêng nhất định

Hình thức nhà nước được quy định bởi bản chất giai cấp của nhà nước, tương quan lực lượng giữa các giai cấp và truyền thống lịch sử của đất nước

b Chế độ chính trị là tổng thể những phương pháp mà các cơ quan nhà nước sử

dụng để thực hiện quyền lực nhà nước Sử dụng phương pháp và thủ đoạn nào để thực hiện quyền lực nhà nước, một mặt phụ thuộc vào bản chất của nhà nước, mặt khác phụ thuộc vào tương quan lực lượng đấu tranh giai cấp ở từng nước và từng giai đoạn lịch

Những phương pháp phản dân chủ thường được các nhà nước bóc lột sử dụng ở những mức độ khác nhau trong quá trình thực hiện quyền lực nhà nước Khi những phương pháp này đã phát triển đến đỉnh cao thì trở thành những phương pháp tàn bạo, quân phiệt và phát xít

Hình thức chính thể, hình thức cấu trúc và chế độ chính ta luôn có quan hệ mật thiết với nhau, tác động qua lại, phản ánh bản chất và mục đích của nhà nước Ở các nhà nước bóc lột trong một số trường hợp ba yếu tố này không phù hợp với nhau Thí dụ: hình thức chính thể là cộng hoà dân chủ nhưng chế độ chính trị thực chất lại là phản dân chủ – điều này thường gặp ở các nhà nước tư sản Ở nhà nước xã hội chủ

nghĩa ba yếu tố trên luôn phù hợp với nhau, phản ánh đúng bản chất, chức năng của nhà nước kiểu mới

7 Nhà nước xã hội chủ nghĩa

Nhà nước xã hội chủ nghĩa ra đời là kết quả cuộc đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Tuỳ theo điều kiện và hoàn cảnh lịch sử mỗi nước mà sự ra đời cũng như việc tổ chức nhà nước kiểu mới với những hình thức khác nhau, song bản chất của nó như Lênin chỉ rõ:

“Bước chuyển từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản, cố nhiên không thể không đem lại rất nhiều hình thức khác nhau, nhưng thực chất của những hình thức ấy tất nhiên sẽ chỉ là một tức là: chuyên chính vô sản”

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, nhà nước nào cũng là nền chuyên chính của giai cấp thống trị về chính trị Nhưng sự thống trị chính trị của giai cấp công nhân có bản chất và mục đích khác hẳn với sự thống trị về chính trị của các giai cấp bóc lột Sự thống trị của giai cấp bóc lột là sự thống trị của thiểu số đối với tất cả các giai cấp bị áp bức bóc lột nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp bóc lột Trái lại, chuyên chính vô sản là sự thống trị của giai cấp công nhân nhằm mục đích xoá bỏ áp bức bóc lột, bảo vệ lợi ích của tất cả nhân dân lao động, xây dựng một xã hội mới – xã hội không còn người bóc lột người

Sự xác lập chuyên chính vô sản trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa cộng sản là cần thiết vì thời kỳ này còn tồn tại các giai cấp khác nhau Chuyên chính vô sản vì vậy không chỉ là trấn áp bằng bạo lực đối với giai cấp bóc lột, mà còn là một tổ chức thông qua đó Đảng của giai cấp công nhân thực hiện vai trò lãnh đạo của mình đối với toàn

xã hội Không có sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, nhà nước đó không giữ được bản chất giai cấp công nhân của mình Vì vậy, bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản đối với nhà nước là nguyên tắc sống còn của chuyên chính vô sản Sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước không chỉ là yếu tố đảm bảo bản chất giai cấp công nhân của nhà nước, mà còn là điều kiện để giữ vững tính nhân dân, tính chất dân chủ rộng rãi của nhà nước đó Bản chất giai cấp công nhân và bản chất dân chủ là hai mặt thống nhất của nhà nước xã hội chủ nghĩa

Chủ nghĩa Mác – Lênin chỉ ra rằng nhà nước xã hội chủ nghĩa là nhà nước đặc biệt, nhà nước quá độ, nhà nước không còn nguyên nghĩa nhà nước “nửa nhà nước” Sau khi những cơ sở kinh tế xã hội của sự xuất hiện và tồn tại nhà nước mất đi thì nhà nước sẽ không còn tồn tại Sự mất đi của nhà nước xã hội chủ nghĩa không phải bằng con đường “xoá bỏ” mà bằng con đường “tự tiêu vong” và muốn cho nó nhanh chóng

đi đến chỗ tiêu vong phải không ngừng xây dựng và hoàn thiện nó Sự tiêu vong của nhà nước xã hội chủ nghĩa là một quá trình lâu dài

II NHÀ NƯỚC CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

1 Nhà nước là trung tâm quyền lực trong hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa

Hệ thống chính trị ở nước ta hiện nay được hình thành trong quá trình đấu tranh cách mạng của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản việt Nam Nhà nước

ra đời sau cuộc cách mạng tháng 8 năm 1945 Đó là hệ thống chính trị có tính chất dân chủ nhân dân, sau khi thực hiện thắng lợi cuộc cách mạng dân tộc dân chủ, hệ thống chính trị đó chuyển sang làm nhiệm vụ của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa

Hệ thống chính trị ở nước ta bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước và các đoàn thể quần chúng mang tính chất chính trị

+ Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo hệ thống chinh trị, lực lượng lãnh đạo nhà nước và xã hội Sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước là yêu cầu khách

quan, là điều kiện cơ bản để đảm bảo cho hệ thống chính trị và nhà nước giữ đúng bản chất giai cấp công nhân, bảo đảm mọi quyền lực thuộc về nhân dân và bảo đảm cho con đường phát triển của xã hội Việt Nam theo đúng con đường xã hội chủ nghĩa

+ Nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam là “cột trụ của hệ thống chính trị”, là “công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là Nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân” Nhà nước vừa là cơ quan quyền lực, vừa là bộ máy chính trị – hành chính, vừa là tổ chức quản lý văn hoá xã hội của nhân dân Nhà nước thực hiện sự quản lý xã hội bằng pháp luật và thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại

+ Các đoàn thể quần chúng mang tính chất chính trị, các tổ chức xã hội – chính trị, đại diện cho các tầng lớp nhân dân tham gia vào việc xây dựng thể chế chính trị, xây dựng và quản lý nhà nước tuỳ theo tính chất, tôn chỉ và mục đích của mình Liên minh chính trị của các đoàn thể nhân dân, của cộng đồng xã hội của ta là Mặt trận Tổ quốc Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nới thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân

Như vậy, hệ thống chính trị là một thể thống nhất, việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, cải cách tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước nhất thiết phải đặt trong quan hệ với các tổ chức khác của hệ thống chính trị Việc đổi mới một cách căn bản tổ chức và phương thức hoạt động của hệ thống chính trị phải xác định rõ và giải quyết các mối quan hệ sau đây:

+ Mối quan hệ giữa Đảng và nhà nước: Đảng cộng sản là đội tiên phong của giai cấp công nhân lãnh đạo nhà nước và toàn xã hội Đảng lãnh đạo nhà nước tức là Đảng cầm quyền, nhưng Đảng không phải là tổ chức quyền lực chính trị mang tính pháp quyền, không phải là quyền lực nhà nước Đảng lãnh đạo nhà nước bằng đường lối chủ trương chính sách của Đảng và thông qua đội ngũ đảng viên của Đảng hoạt động trong các cơ quan nhà nước Đảng lãnh đạo nhà nước nhưng hoạt động trong khuôn khổ hiến pháp và pháp luật nhà nước Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật đối với toàn xã hội, nhưng hoạt động của nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng

+ Trong quan hệ giữa nhà nước với các đoàn thể nhân dân và toàn thể nhân dân: Nhà nước là tổ chức công quyền và thực thi quyền lực chính trị Nhưng nhà nước là công cụ để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân – nhà nước của nhân dân, nhân dân không chỉ làm chủ bằng nhà nước (dân chủ đại diện) mà còn bằng các tổ chức và hoạt động của các đoàn thể có tính chất tự quản (dân chủ trực tiếp) Vì vậy, nhân dân là chủ thể của hệ thống chính trị và những tổ chức đại diện của các tầng lớp nhân dân tuy không mang tính chất quyền lực nhà nước nhưng có vị trí và vai trò quan trọng tạo thành “cơ sở chính trị vững chắc của chính quyền nhân dân”

2 Bản chất của nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Bản chất của nhà nước ta là nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước có tính giai cấp,

nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, theo pháp luật và nêu cao vai trò của pháp chế

Nhà nước yêu cầu mọi tổ chức, mọi công dân phải tôn trọng và tuân thủ luật pháp đi đôi với phát huy các giá trị đạo đức và văn hoá dân tộc Nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân có bản chất khác hẳn với bản chất nhà nước của giai cấp bóc lột Điều này được quy định một cách khách quan từ cơ sở kinh tế và chế độ chính trị của chủ nghĩa xã hội

Nhà nước ta mang bản chất giai cấp công nhân Bản chất giai cấp công nhân

được thể hiện bằng toàn bộ hoạt động của nhà nước từ pháp luật, cơ chế chính sách đến những nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nước Các hoạt động này đều thể hiện quan điểm của giai cấp công nhân nhằm từng bước thực hiện ý chí và nguyện vọng của nhân dân, phục vụ lợi ích của giai cấp công nhân, nhân dân lao động và của

Tính nhân dân của nhà nước ta thể hiện: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ

nghĩa của ta là của dân, quyền lực thực sự ở “nơi dân” chính quyền do nhân dân lập nên và nhân dân tham gia quản lý nhà nước Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thể hiện ý chí, lợi ích và nguyện vọng của nhân dân, cán bộ công chức nhà nước là công bộc của dân, tận tụy phục vụ nhân dân

Tính dân tộc của nhà nước thể hiện ở chỗ: Trong tổ chức và hoạt động nhà

nước ta kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống, bản sắc tốt đẹp của dân tộc và con người Việt Nam Nhà nước có chính sách dân tộc đúng đắn, chăm lo lợi ích mọi mặt cho các dân tộc trong cộng đồng dân tộc Việt Nam và thực hiện đoàn kết dân tộc, coi đoàn kết dân tộc, đoàn kết toàn dân là đường lối chiến lược và là động lực to lớn

để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, giữ vững quan điểm của Đảng về độc lập tự chủ trong quan hệ đối ngoại; kết hợp đúng đắn chủ nghĩa yêu nước chân chính với chủ nghĩa quốc tế trong sáng của giai cấp công nhân

3 Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

a Nguyên tắc nhân dân tham gia vào công việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội

Nguyên tắc này xuất phát từ bản chất dân chủ của nhà nước xã hội chủ nghĩa Ở nước ta, thắng lợi của cuộc cách mạng dân tộc dân chủ đã làm thay đổi chủ thể quyền lực nhà nước Nhân dân từ vị trí người nô lệ phụ thuộc bởi chế độ thuộc địa nửa phong kiến trở thành người chủ đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Thực hiện nguyên tắc này, Hiến pháp nước ta ghi nhận: “công dân có quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội, thảo luận, kiến nghị với nhà nước và địa phương, biểu quyết khi nhà nước tổ chức trưng cầu dân ý” (điều 53 Hiến pháp 1992) Đây là sự bảo đảm bằng pháp luật khả năng nhân dân tham gia quản lý nhà nước và quản lý xã hội, Hiến pháp là văn bản có giá trị pháp lý cao nhất

Hiến pháp còn ghi nhận quyền của công dân tham gia quản lý nhà nước và quản

lý xã hội qua việc ghi nhận quyền bầu cử, ứng cử vào Quốc hội là cơ quan đại diện cao nhất và Hội đồng nhân dân các cấp là cơ quan đại diện ở địa phương (điều 54) Ghi

nhận quyền khiếu nại, tố cáo những hành vi vi phạm pháp luật của cơ quan nhà nước

và của các cá nhân trong bộ máy nhà nước (điều 74) Những người làm việc trong cơ quan bảo vệ pháp luật làm trái pháp luật đều phải chịu trách nhiệm trước pháp luật (điều 74)

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tạo ra những khả năng, điều kiện và phương tiện để nhân dân tham gia vào quản lý nhà nước và quản lý xã hội Trong quá trình phát triển xã hội các chức năng quản lý ngày càng đơn giản hơn và ngược lại trình độ dân trí ngày một nâng cao hơn, do vậy mọi người đều có thể làm được nó không còn là chức năng riêng của một lớp người đặc biệt nữa, chức năng quản lý sẽ được mọi người thay nhau đảm nhiệm

b Nguyên tắc Nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam chịu sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam

Nguyên tắc này xuất phát từ bản chất giai cấp công nhân của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nó được thể hiện trong tổ chức và hoạt động của nhà nước Vai trò đó đã được ghi nhận ở hai bản Hiến pháp gần nhất: bản Hiến pháp 1980 và Hiến pháp 1992 (đều ở điều 4)

Đảng lãnh đạo nhà nước trước hết thông qua việc xây dựng và hoàn chỉnh cương lĩnh, chiến lược, định ra các chủ trương chính sách cho hoạt động của nhà nước

và toàn xã hội để phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, vì mục tiêu

“dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”

Đảng lãnh đạo bằng tuyên truyền, thuyết phục, bằng công tác tư tưởng và tổ chức, bằng vai trò gương mẫu của đảng viên và tổ chức Đảng Đảng xây dựng đường lối phù hợp với lợi ích của nhân dân, được nhân dân ủng hộ và thực hiện Như vậy, thực chất sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước là sự lãnh đạo chính trị mang tính định hướng, tạo điều kiện để nhà nước tổ chức bộ máy, bố trí cán bộ, thực hiện chức năng quản lý bằng những công cụ, biện pháp của mình

Đảng lãnh đạo nhà nước thông qua công tác cán bộ Là Đảng cầm quyền nên Đảng ta lựa chọn những đảng viên ưu tú của mình tham gia vào các cơ quan nhà nước trước hết là Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp bằng con đường giới thiệu để nhân dân lựa chọn bầu ra Vì vậy, cơ chế dân chủ cũng là thước đo uy tín và năng lực của Đảng trước xã hội và nhân dân Đảng lãnh đạo nhà nước nhưng không “hoá thân thành nhà nước”, do vậy việc phân định rõ chức năng lãnh đạo của Đảng với vai trò quản lý của nhà nước là yêu cầu khách quan Song, cũng cần phải đề phòng và đấu tranh chống lại những quan điểm sai lầm muốn tách Đảng ra khỏi nhà nước, cần phải cảnh giác trước bọn cơ hội và các thế lực thù địch âm mưu xoá bỏ sự lãnh đạo của Đảng, xoá bỏ chủ nghĩa Mác – Lêmn, đưa đất nước đi chệch khỏi mục tiêu chủ nghĩa

xã hội

c Nguyên tắc tập trung dân chủ

Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động của nhà nước ta Nguyên tắc này đã được ghi ở điều 4 các bản Hiến pháp 1959,

1980 và 1992 Nguyên tắc tập trung dân chủ chi phối tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Một nhà nước “của dân, do dân” được thể hiện từ mục đích đến tổ chức hoạt động

Bộ máy nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa theo quy định của Hiến pháp bao gồm ba cơ quan thực hiện ba chức năng khác nhau: Quốc hội thực hiện quyền lập pháp, Chính phủ thực hiện quyền hành pháp và Toà án nhân dân thực hiện quyền tư pháp Hoạt động của các cơ quan này theo nguyên tắc tập trung dân chủ Nhưng ở mỗi

cơ quan nguyên tắc tập trung dân chủ thể hiện khác nhau

Đối với Quốc hội khi phải quyết định những vấn đề hệ trọng, các đại biểu thường cân nhắc đến:

– Lợi ích của cả nước khi biểu quyết lựa chọn một phương án trong nhiều phương án được đề xuất

– Lợi ích của địa phương, ngành, khi biểu quyết các đại biểu không chỉ thể hiện

ý chí của cả nước mà còn chú ý tới nguyện vọng của cử tri nơi đã bầu ra họ

Do những chi phối đó nên Quốc hội không có cách nào tốt hơn là biểu quyết theo nguyên tắc đa số Nguyên tắc tập trung dân chủ trong sinh hoạt của Quốc hội là thiểu số phục tùng đa số trong mọi trường hợp

Đối với Chính phủ: Chính phủ vừa là thiết chế làm việc với chế độ tập thể

quyết định theo đa số về những vấn đề quan trọng, vừa đề cao vai trò cá nhân của Thủ tướng Chính phủ - người quyết định những vấn đề trong điều hành công việc thường xuyên của Chính phủ Nguyên tắc tập trung dân chủ trong hoạt động của Chính phủ vừa đảm bảo sự lãnh đạo tập thể, vừa đảm bảo sự quản lý của người đứng đầu Chính phủ

Đối với cơ quan tư pháp: Trong các hoạt động xét xử, nguyên tắc tập trung

dân chủ đòi hỏi thực hành đúng quan hệ làm việc giữa thẩm phán, hội thẩm và các thành viên khác trong hoạt động tố tụng, xác lập quan hệ giữa các cấp xét xử, quan hệ giữa các cơ quan điều tra v.v…

Quán triệt nguyên tắc tập trung dân chủ là yếu tố đảm bảo hiệu lực quản lý của

bộ máy nhà nước ta trên cơ sở phát huy tính chủ động sáng tạo của các cơ quan trung ương cũng như ở địa phương

vị, tổ chức và đối với công dân Khi nói tới một trật tự pháp chế đòi hỏi phải có:

– Một hệ thống pháp luật cần và đủ để điều chỉnh các quan hệ xã hội

– Pháp luật phải được thực hiện nghiêm minh trong cuộc sống, từ các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội và công dân

Như vậy, không phải cứ có nhà nước, có pháp luật là có pháp chế, nhưng pháp luật lại đóng vai trò tiền đề, cơ sở cho một trật tự pháp chế Bởi vì pháp luật là thước

đo, là tiêu chuẩn thẩm định trật tự xã hội và tình trạng pháp chế cụ thể trong từng thời

kỳ Để nhận ra một xã hội có pháp chế trước hết người ta xem xét pháp luật đã có hay chưa, có đầy đủ hay không? Pháp luật được thực hiện hay chỉ là hình thức; tính xã hội của pháp luật ra sao?

Để đảm bảo thực hiện nguyên tắc pháp chế trong tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi:

– Thứ nhất, nhà nước phải ban hành các văn bản pháp luật một cách kịp thời và

có hệ thống Nhà nước và pháp luật là hai mặt thống nhất, thống nhất giữa chủ thể và phương tiện Để nhà nước hoạt động đảm bảo nguyên tắc pháp chế, các văn bản luật

và các văn bản pháp quy để thi hành luật (văn bản dưới luật) phải được ban hành kịp thời và đồng bộ

– Thứ hai, các cơ quan nhà nước được lập ra và hoạt động trong khuôn khổ

pháp luật quy định về địa vị pháp lý, quy mô và thẩm quyền Nguyên tắc này không chấp nhận hai khả năng thường xảy ra ở những nơi mà tình trạng pháp chế bị vi phạm:

khả năng thứ nhất là các hoạt động quản lý vượt thẩm quyền được giao, khả năng thứ hai là buông lỏng, bỏ trống một số lĩnh vực thuộc thẩm quyền được giao

– Thứ ba, sự tôn trọng hiến pháp, pháp luật của cơ quan nhà nước Nhà nước

thay mặt nhân dân ban hành luật pháp, nhưng nhà nước cũng bị luật pháp điều chỉnh Nghĩa là: nếu cơ quan nhà nước trong hoạt động phạm sai lầm, vi phạm pháp luật thì phải chịu trách nhiệm về những sai lầm đó trước pháp luật Nhà nước vì vậy vừa là chủ thể của luật pháp nhưng cũng vừa là đối tượng để luật pháp điều chỉnh Đây là đòi hỏi sự tôn trọng của nguyên tắc pháp chế, đồng thời thể hiện tính dân chủ của nhà nước ta, cũng là yêu cầu rất quan trọng trong quản lý hành chính, trong hoạt động của các cơ quan tư pháp ở nước ta hiện nay

Các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nhà nước có mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, thực hiện tốt các nguyên tắc trên nhằm đảm bảo cho nhà nước ta là “Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, của dân, do dân và vì dân” trong tổ chức và hoạt động

4 Cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam

Theo Hiến pháp 1992 cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước ta gồm có: Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội; Chủ tịch nước; Chính phủ; Toà án nhân dân và Viện Kiểm sát nhân dân; Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân

a Quốc hội

“Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực cao nhất của nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam” (Điều 83, Hiến pháp 1992); Quốc hội do nhân dân trực tiếp bầu ra bằng chế độ bầu cử phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín; Quốc hội thống nhất mọi quyền lực (thống nhất ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp) Quốc hội là cơ quan duy nhất có quyền lập hiến và lập pháp

Quốc hội là cơ quan cao nhất quyết định những chính sách về đối nội, đối ngoại, nhiệm vụ kinh tế – xã hội, quốc phòng và an ninh của đất nước, những nguyên tắc chủ yếu về tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, về quan hệ xã hội và hoạt động của công dân

Quốc hội là cơ quan giám sát tối cao đối với hoạt động của nhà nước Hoạt động cơ bản nhất, quan trọng nhất của Quốc hội là các kỳ họp Quốc hội Đại biểu Quốc hội về nguyên tắc cũng phải hoạt động thường xuyên trong cả nhiệm kỳ, chịu sự giám sát và có thể bị cử tri hoặc Quốc hội bãi miễn bất cứ lúc nào nếu tỏ ra không còn xứng đáng Quốc hội có các Hội đồng và Ủy ban Trong điều kiện hiện nay ở các Hội đồng và Ủy ban của Quốc hội có một bộ phận cán bộ làm việc theo chế độ chuyên trách còn phần lớn đại biểu Quốc hội là kiêm nhiệm, phải dành thời gian để làm nhiệm

vụ đại biểu

Ở nước ta hiện nay, Quốc hội chưa hoạt động thường xuyên nên Quốc hội lập

ra Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực của Quốc hội do Quốc hội bầu ra và chịu trách nhiệm trước Quốc hội Ủy ban thường

vụ Quốc hội được giao một số quyền hạn theo quy định của Hiến pháp như: quyền quyết định ra pháp lệnh do Quốc hội giao, quyền trong thời gian Quốc hội không họp phê chuẩn đề nghị của Thủ tướng Chính phủ về việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức Phó Thủ tướng, Bộ trưởng, các thành viên của Chính phủ và báo cáo với Quốc hội tại

kỳ họp gần nhất; quyền giám sát các hoạt động của Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao; quyền đình chỉ việc thi hành các văn bản của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao trái với hiến pháp và luật… Quyền quyết định trong thời gian Quốc hội không

họp tuyên bố tình trạng chiến tranh khi nhà nước bị xâm lược: quyền quyết định tổng động viên hoặc động viên cục bộ

b Chủ tịch nước

Chủ tịch nước “là người đứng đầu nhà nước thay mặt nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam về đối nội và đối ngoại” (Điều 101 Hiến pháp 1992) Chủ tịch nước do Quốc hội bầu ra, nhiệm vụ, quyền hạn của Chủ tịch nước được quy định ở điều 103 Hiến pháp 1992, theo đó người đứng đầu quốc gia là một cá nhân Chủ tịch nước ký công bố các văn bản luật pháp (của Quốc hội) và pháp lệnh (của Ủy ban thường vụ Quốc hội) nhưng Chủ tịch nước có quyền đề nghị xem xét lại pháp lệnh của

Ủy ban thường vụ Quốc hội và nếu không nhất trí thì trình ra Quốc hội quyết định Chủ tịch nước đề nghị Quốc hội miễn nhiệm, bãi nhiệm Thủ tướng chính phủ, Chánh

án Toà án nhân dân tối cao, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Chủ tịch nước có quyền tham dự phiên họp của Ủy ban thường vụ Quốc hội, cũng như xét thấy cần thiết thì có quyền tham dự các phiên họp của Chính phủ Với quy chế của Hiến pháp 1992 thiết chế Chủ tịch nước cùng với thiết chế Ủy ban thường vụ Quốc hội là cơ quan thường trực của Quốc hội, vừa đảm bảo tính tập thể trong việc quyết định những vấn đề trọng đại của đất nước trong khi Quốc hội không họp, vừa đảm bảo vị trí của người đứng đầu nhà nước

c Chính phủ

Theo quan điểm quyền lực nhà nước thống nhất và phân công ba quyền, thì Quốc hợi là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và nắm quyền lập pháp Dưới quyền lực tối cao và thống nhất đó của Quốc hội là những cơ quan quyền lực nhà nước về hành pháp và tư pháp Chính phủ là cơ quan quyền lực hành pháp cao nhất Chính phủ gồm có Thủ tướng, các Phó Thủ tướng, các Bộ trưởng và các thành viên khác Chính phủ do Quốc hội bầu ra trong kỳ họp thứ nhất của mỗi khoá Quốc hội Trong kỳ họp này Quốc hội bầu Thủ tướng Chính phủ theo đề nghị của Chủ tịch nước và giao cho Thủ tướng đề nghị danh sách các Bộ trưởng và các thành viên khác của Chính phủ để Quốc hội phê chuẩn

Chính phủ vừa là cơ quan chấp hành của Quốc hội vừa là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất Chính phủ chịu trách nhiệm trước Quốc hội và báo cáo công tác với Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chủ tịch nước và chịu sự giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ quốc hội Đứng đầu Chính phủ là Thủ tướng Chỉnh phủ

Theo điều 112 Hiến pháp 1992 và chương II Luật Tổ chức Chính phủ, thì thẩm quyền của Chính phủ bao gồm:

– Quyền kiến nghị lập pháp: Dự thảo các văn bản luật trình Quốc hội, và dự thảo pháp lệnh trình bày Ban Thường vụ Quốc hội Dự thảo kế hoạch nhà nước, ngân sách, các chính sách lớn về đối nội, đối ngoại của nhà nước trên cơ sở đường lối của Đảng để trình Quốc hội

– Quyền lập quy: Ban hành các văn bản pháp quy có giá trị pháp lý trong cả nước

– Quyền quản lý và điều hành toàn bộ công việc của đất nước: Xây dựng kinh

tế, văn hoá, xã hội theo đúng đường lối của Đảng, pháp luật của nhà nước và hệ thống pháp quy của Chính phủ

– Quyền xây dựng và lãnh đạo toàn bộ hệ thống tổ chức cơ quan quản lý nhà nước, thành lập các cơ quan thuộc Chính phủ và cơ quan giúp Thủ tướng, lãnh đạo Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, chỉ đạo việc tổ chức các cơ quan chuyên môn ở địa phương

– Quyền hướng dẫn, kiểm tra hội đồng nhân dân các cấp

Chính phủ hoạt động bằng các hình thức cơ bản sau:

Một là: Hoạt động tập thể là các phiên họp của Chính phủ

Hai là: Sự chỉ đạo, điều hành của Thủ tướng và các Phó Thủ tướng là những

người giúp Thủ tướng theo sự phân công của Thủ tướng, khi Thủ tướng vắng mặt thì một Phó Thủ tướng được Thủ tướng ủy nhiệm thay mặt lãnh đạo công tác của Chính phủ

Ba là: Hoạt động của Bộ trưởng với tư cách là thành viên của chính phủ đứng

đầu một Bộ hay cơ quan ngang Bộ

d Toà án nhân dân và Viện Kiểm sát nhân dân là hệ thông tổ chức thực hiện quyền tư pháp

– Cơ cấu tổ chức toà án gồm: Toà án nhân dân tối cao, các Toà án nhân dân địa phương, Toà án quân sự và các Toà án khác do luật định Toà án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (điều 127 – Hiến pháp 1992) Trong hệ thống toà án thì Toà án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất của nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam Có chức năng và quyền giám đốc việc xét xử của Toà án nhân dân địa phương và Toà án quân sự, giám đốc việc xét xử của Toà án đặc biệt và các Toà án khác, trừ trường hợp Quốc hội quy định khác khi thành lập Toà

án đó Chánh án Toà án nhân dân tối cao do Quốc hội bầu và chịu trách nhiệm báo cáo công việc trước Quốc hội, trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm báo cáo công tác trước Ủy ban thường vụ Quốc hội

Nguyên tắc hoạt động của Toà án là “khi xét xử Thẩm phán và Hội thẩm độc lập và chỉ tuân theo pháp luật” (điều 130 – Hiến pháp 1992) và “Toà án nhân dân xét

xử công khai, trừ trường hợp do luật định Toà án xét xử tập thể và quyết định theo đa số” (điều 131 – Hiến pháp 1992)

– Cơ cấu tổ chức Viện Kiểm sát nhân dân Theo quy định của Hiến pháp “Viện Kiểm sát nhân dân tối cao kiểm sát việc tuân theo pháp luật của các Bộ, cơ quan ngang

Bộ, các cơ quan khác thuộc Chính phủ, các cơ quan chính quyền địa phương, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân, thực hiện quyền công tố, đảm bảo cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất” (điều 137 – Hiến pháp 1992)

Để đảm bảo cho pháp luật được thi hành nghiêm minh, thống nhất, Viện Kiểm sát nhân dân được tổ chức thành một hệ thống Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân cấp dưới chịu Sự lãnh đạo của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân cấp trên; các Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Viện trưởng, các Phó Viện trưởng, kiểm sát viên nhân dân địa phương và Viện Kiểm sát quân sự do Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức

Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao do Quốc hội bầu, chịu trách nhiệm

và báo cáo công tác trước Quốc hội; trong thời gian Quốc hội không họp thì chịu trách nhiệm báo cáo trước Ủy ban thường vụ Quốc hội và Chủ tịch nước Viện trưởng các Viện Kiểm sát nhân dân địa phương chịu trách nhiệm báo cáo trước Hội đồng nhân dân về tình hình thi hành pháp luật ở địa phương và trả lời chất vấn của Hội đồng nhân dân

e Cơ quan chính quyền địa phương: Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân

Hội đồng nhân dân địa phương là “cơ quan quyền lực Nhà nước ở địa phương; đại diện ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân, do nhân dân địa phương bầu ra, chịu trách nhiệm trước nhân dân địa phương và cơ quan nhà nước cấp trên” (điều 118 – Hiến pháp 1992) Hội đồng nhân dân địa phương phải chấp hành Hiến

pháp, luật, các quy định và nhiệm vụ của cấp trên giao cho và vận dụng phù hợp với điều kiện địa phương tự quyết định những vấn đề thuộc quyền lợi của nhân dân địa phương trong phạm vi được phân cấp theo luật định Vì vậy, Hội đồng nhân dân phải đặt dưới sự giám sát, hướng dẫn của Quốc hội, sự hướng dẫn kiểm tra của Chính phủ

Ủy ban nhân dân nhân theo quy định của Hiến pháp do Hội đồng nhân dân bầu

ra, là cơ quan chấp hành của Hội đồng nhân dân, cơ quan hành chính Nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm chấp hành Hiến pháp, luật, các văn bản của cơ quan Nhà nước cấp trên và nghị quyết của Hội đồng nhân dân (điều 123 – Hiến pháp 1992)

Ủy ban nhân dân là cơ quan hành chính nhà nước hoạt động thường xuyên, thực hiện chức năng quản lý nhà nước ở địa phương, vừa do Hội đồng nhân dân cùng cấp, vừa do Ủy ban nhân dân cấp trên giao cho và chịu sự lãnh đạo thống nhất của Chính phủ

B NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

I KHÁI NIỆM QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

Để nắm vững nội hàm khái niệm quản lý hành chính nhà nước chúng ta lần lượt nghiên cứu các khái niệm quan trọng sau đây:

1 Quản lý

Quản lý là khái niệm được xem xét theo hai góc độ:

+ Theo góc độ chính trị – xã hội, quản lý được hiểu là sự kết hợp giữa tri thức với lao động Vận hành sự kết hợp này cần có cơ chế quản lý phù hợp Cơ chế đúng, hợp lý thì xã hội phát triển, ngược lại thì xã hội phát triển chậm hoặc rối ren

+ Theo góc độ hành động, quản lý được hiểu là chỉ huy, điều khiển, điều hành Theo C Mác, quản lý (quản lý xã hội) là chức năng được sinh ra từ tính chất xã hội hoá loa động Nó có tầm quan trọng đặc biệt vì mọi sự phát triển của xã hội đều thông qua hoạt động của con người và thông qua quản lý (con người điều khiển con người) Người viết: “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều cũng đều cần đến một sự chỉ đạo để điều hoà những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể sản xuất khác với sự vận động của những khí quan độc lập của

nó Một người độc tấu vĩ cầm tự mình điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng” (C Mác và Ph Ăngghen, Toàn tập, T.23, trang 480)

Từ phân tích cơ sở lý luận trên, ta có thể đi đến định nghĩa như sau:

Quản lý là sự tác động có ý thức của chủ thể quản lý lên đối tượng quản lý nhằm chỉ huy điều hành, hướng dẫn các quá trình xã hội và hành vi của cá nhân hướng đến mục đích hoạt động chung và phù hợp với quy luật khách quan

Quản lý là một yếu tố không thể thiếu được trong đời sống xã hội Xã hội phát triển càng cao thì vai trò của quản lý càng lớn, phạm vi càng rộng và nội dung càng phong phú, phức tạp

2 Quản lý nhà nước

Quản lý nhà nước ra đời cùng với sự xuất hiện của Nhà nước, là sự quản lý của Nhà nước đối với xã hội và công dân Quản lý nhà nước là sự chỉ huy, điều hành xã hội để thực thi quyền lực Nhà nước; là tổng thể về thể chế, về tổ chức và cán bộ của bộ máy nhà nước có trách nhiệm quản lý công việc hàng ngày của nhà nước, do các cơ quan nhà nước (lập pháp,hành pháp và tư pháp) có tư cách pháp nhân công pháp (công quyền) tiến hành bằng các văn bản quy phạm pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn mà nhà nước đã giao cho trong việc tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi của công dân

Cần lưu ý phân biệt hai khái niệm “Quản lý nhà nước” và “Nhà nước quản lý”:

+ “Quản lý nhà nước” là dạng quản lý xã hội thực thi quyền lực Nhà nước; dạng quản lý này được thể hiện trong các cơ quan hành chính Nhà nước Điều 12, Hiến pháp 1992 đã ghi: “Nhà nước quản lý xã hội theo pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa” Theo định nghĩa của Liên hiệp quốc, quản lý nhà nước tương đồng với khái niệm quản lý quốc gia (Govermance), nghĩa là: quản lý nhà nước một cách hợp lý, có hiệu quả, công khai, minh bạch và có sự tham gia của các chủ thể liên quan

+ “Nhà nước quản lý” là nói đến các chủ thể quản lý; đó là hệ thống tổ chức của các cơ quan nhà nước, trong đó có các cơ quan hành chính Nhà nước

Thuật ngữ “hành chính” (Tiếng Anh là Administration)

+ Theo nghĩa rộng, hành chính là sự thi hành chính sách và pháp luật của Chính phủ tức là hoạt động quản lý hành chính Nhà nước Quản lý hành chính nhà nước là một hình thức quản lý, mà chủ thể quản lý là Nhà nước Hành chính nhà nước là một

bộ phận quản lý của Nhà nước – nó là hoạt động của cơ quan hành pháp, thực thi quyền hành pháp bằng quyền lập quy và quyền hành chính

+ Theo nghĩa hẹp, hành chính là công tác hành chính của các cơ quan nhà nước

ở địa phương như: quản lý hộ khẩu, trật tự, an ninh công cộng, quản lý công văn giấy

tờ không thuộc văn bản pháp luật,… và có cả nghĩa thông thường như hỗ trợ, dịch vụ hành chính,…

Hành chính quan hệ mật thiết với quản lý, tổ chức, chính trị tạo nên các phạm trù: hành chính và quản lý, hành chính và tổ chức, hành chính và chính trị, hành chính

và pháp luật

Nhà nước quản lý hành chính bằng pháp luật Còn hành chính nhà nước là

“hành pháp trong hành động”, là sự thực thi pháp luật trong quản lý, điều hành mọi lĩnh vực đời sống của đất nước

Từ những phân tích trên ta có thể định nghĩa: Hành chính là hoạt động quản

lý nhà nước, trong đó cơ quan quyền lực nhà nước tác động lên các đối tượng quản

lý (cơ quan, tổ chức, cá nhân) trong lĩnh vực hành pháp, nhằm thực hiện chức năng đối nội và đối ngoại quản lý hành chính nhà nước do các cơ quan hành chính Nhà nước thực hiện

4 Nền hành chính nhà nước

Nền hành chính nhà nước (hành chính công) là tổng thể cơ chế được cấu thành

bởi 4 yếu tố sau đây:

1, Thể chế hành chính bao gồm: Hiến pháp, Luật, Pháp lệnh và các văn bản,

Quyết định, Nghị định, Thông tư của Chính phủ, Bộ, Ủy ban nhân dân tỉnh, quy phạm pháp luật của các cơ quan hành pháp và quản lý nhà nước Xây dựng thể chế của nền hành chính nhà nước dân chủ, thực hiện quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, phục

vụ lợi ích và nguyện vọng của dân, thiết lập kỷ cương Nhà nước, ý thức và trật tự pháp luật, cải cách và hoàn thiện thủ tục hành chính… Xây dựng thể chế quản lý kinh tế của Nhà nước phù hợp với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa có sự quản

lý của Nhà nước và tạo sự thích nghi về thể chế trong quan hệ đối ngoại, với luật pháp

và tập quán quốc tế

2, cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành bộ máy nhà nước từ trung ương đến cơ sở

Quy định thẩm quyền của từng cấp, từng cơ quan, mối quan hệ dọc, ngang, trung ương

và địa phương Vận dụng tốt nguyên tắc tập trung dân chủ, nguyên tắc kết hợp quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ Các cơ quan trong hệ thống phải đủ mạnh về uy tín, năng lực và phẩm chất để phát huy hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước

3, đội ngũ cán bộ và công chức nhà nước, chế độ công vụ và quy chế công

chức, các quy định về hệ thống ngạch, bậc, tiêu chuẩn chức danh và chế độ tiền lương, các quy chế bổ nhiệm, tuyển dụng, miễn nhiệm, bãi nhiệm, khen thưởng, đãi ngộ… là những cơ sở để nâng cao chất lượng công tác, nâng cao hiệu lực và hiệu quả hoạt động

và làm căn cứ cho đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ công chức nhà nước

Thực tế hoạt động của nền hành chính nhà nước xuất phát từ bản chất nhà nước pháp quyền, sống và làm việc theo khuôn khổ pháp luật để quản lý xã hội, đưa đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước vào cuộc sống, là tạo lập môi trường cho mọi tổ chức và công dân sống và làm việc theo Hiến pháp và Pháp luật

4, Các yếu tố về điều kiện

5 Quản lý hành chính Nhà nước

Bộ máy Nhà nước được cấu thành bởi ba tổ chức giữ ba quyền: quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền tư pháp, trong đó quyền hành pháp là quyền chấp hành luật (lập quy), tổ chức thực hiện luật (quản lý hành chính) Hai quyền này đều tập trung vào Chính phủ và hệ thống cơ quan hành chính nhà nước từ trung ương đến địa phương, được thực hiện bằng các văn bản quy phạm pháp luật hành chính

Bộ máy hành chính Nhà nước còn được gọi là bộ máy quản lý Nhà nước

Hành pháp mang tính quyền lực chính trị (quyền lực nhà nước), còn quản lý hành chính nhà nước là “Hành pháp hành động”, là quyền thực thi quyền hành pháp Bản thân quản lý hành chính nhà nước không chỉ là chính trị, mà còn là hành chính

Ví dụ: Bộ trưởng có vai trò:

– Là thành viên của Chính phủ (chính trị)

– Là người đứng đầu về quản lý hành chính nhà nước của một bộ, ngành hay lĩnh vực (quản lý hành chính)

Chủ tịch Ủy ban nhân dân có vai trò:

– Là thành viên của Hội đồng nhân dân bầu ra để chấp hành các nghị quyết của Hội đồng nhân dân (chính trị)

– Là người đứng đầu về quản lý hành chính nhà nước ở địa phương (quản lý hành chính)

Từ phân tích trên, có thể định nghĩa quản lý hành chính Nhà nước như sau:

Quản lý hành chính Nhà nước là sự tác động có tổ chức, và điều chỉnh bằng quyền lực Nhà nước đối với các quá trình và hành vi hoạt động của công dân do các cơ quan có tư cách pháp nhân công pháp trong hệ thống hành pháp và quản lý hành chính nhà nước tiến hành bằng những văn bản quy phạm pháp luật dưới luật

để thực hiện những chức năng và nhiệm vụ của Nhà nước, phát triển các mối quan

hệ xã hội, duy trì trật tự an ninh công, bảo vệ quyền lợi công và phục vụ nhu cầu hàng ngày của nhân dân

Nói một cách đơn giản hơn, quản lý hành chính nhà nước là việc tổ chức thực thi quyền hành pháp để quản lý, điều hành các lĩnh vực đời sống xã hội bằng pháp

luật và theo pháp luật

Như vậy, có thể thấy ba nội dung chính của khái niệm quản lý hành chính nhà nước:

Một là, quản lý hành chính nhà nước với tư cách là quyền lực nhà nước được

gọi là quyền quản lý hành chính, tức là “quyền hành pháp trong hành động”

Hai là, quản lý hành chính nhà nước với tư cách là hoạt động thực tiễn hàng

ngày, tổ chức và điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của công dân bằng việc ra các quyết định hành chính mang tính quy phạm hành chính, phục vụ cho các nhà cầm quyền, các nhà lãnh đạo và quản lý đất nước

Ba là, quản lý hành chính nhà nước, với tư cách là pháp nhân công pháp, chính

là hệ thống thiết chế tổ chức hành chính nhà nước Trong hệ thống này, đứng đầu là Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ, các bộ, các cơ quan quản lý hành chính nhà nước trung ương, các cấp quản lý hành chính nhà nước địa phương và các tổ chức công quyền khác có chức năng tổ chức và điều hành các quá trình kinh tế kỹ thuật, văn hoá,

xã hội, quốc phòng, an ninh, nội vụ, ngoại giao… và các hoạt động của tổ chức và công dân

II NHỮNG TÍNH CHẤT CHỦ YẾU CỦA NỀN HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Nền hành chính nhà nước có các tính chất sau đây:

1 Tính lệ thuộc vào chính trị và hệ thống chính trị

Xét trên góc độ nhà nước, các nhà cầm quyền của một quốc gia có hai loại nhiệm vụ: Nhiệm vụ chính trị và nhiệm vụ hành chính

Nhiệm vụ chính trị là nhiệm vụ định hướng cho sự phát triển xã hội, đưa ra

đường lối, chính sách Chính trị biểu hiện ý chí Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng cầm quyền

Nhiệm vụ hành chính là việc tổ chức thực hiện nhiệm vụ chính trị

Những vấn đề cơ bản về chính tri ở nước ta hiện nay là:

a) Kiên trì chủ nghĩa Mác –Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kết hợp sự kiên định

về nguyên tắc và chiến lược cách mạng với tính linh hoạt, sáng tạo trong sách lược, nhạy cảm nắm bắt cái mới của thời đại

b) Xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam, chống chệch hướng xã hội chủ nghĩa, chống diễn biến hoà bình

Đảng Cộng sản việt Nam là trung tâm lãnh đạo, các đoàn thể nhân dân, các tổ chức chính trị xã hội trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam có vai trò tham gia và giám sát quản lý nhà nước, tập thể lao động và công dân tham gia đóng góp ý kiến

2 Tính pháp luật (pháp quyền XHCN)

Với tư cách là cơ quan quyền lực nhà nước, hành chính nhà nước mang tính cưỡng chế, yêu cầu mọi tổ chức xã hội, cơ quan nhà nước và công dân phải tuân thủ các mệnh lệnh hành chuẩn đảm bảo và giữ vững kỷ cương, trật tự xã hội

Tính pháp luật đòi hỏi các cơ quan hành chính và công chức phải đảm bảo tính quyền uy, nghĩa là phải nắm vững quyền lực, sử dụng đúng quyền lực, đồng thời phải tạo dựng uy tín về chính trị về phẩm chất đạo đức và năng lực trí tuệ

Quyền uy là thể thống nhất giữa quyền lực và uy tín; các nhà quản lý hành chính nhà nước phải có quyền uy thì mới phát huy tính pháp luật trong quản lý hành chính nhà nước Cá nhân và tổ chức nào vi phạm Pháp luật sẽ bị truy cứu trách nhiệm

và xử lý theo Pháp luật

3 Tính thường xuyên, ổn định và thích nghi

Nhiệm vụ hành chính nhà nước là phục vụ công vụ và công dân Do vậy, hoạt động hành chính nhà nước không được làm theo lối “phong trào”, “chiến dịch” Đội

ngũ công chức phải ổn định và có năng lực, phẩm chất đạo đức ngang tầm nhiệm vụ trong mọi thời kỳ phát triển của đất nước

Nhà nước là một sản phẩm xã hội, đời sống xã hội biến chuyển không ngừng,

do đó, nền hành chính nhà nước cũng phải thích nghi với hoàn cảnh thực tế xã hội trong từng thời kỳ, phải phù hợp với xu thế chung của thời đại

4 Tính chuyên môn hoá nghiệp vụ cao

Đây là vấn đề quan trọng của một nhà nước và của một nền hành chính nhà nước thể hiện trình độ khoa học, văn minh, hiện đại Đối với các công chức nhà nước, kiến thức chuyên môn và kỹ năng quản lý điều hành thực tiễn là tiêu chuẩn về trình độ nghiệp vụ Tính chuyên môn hoá nghề nghiệp ở trình độ cao là cơ sở để đảm bảo thực hiện mục tiêu chiến lược, hoạch định chính sách và chương trình dài hạn

5 Tính hệ thống thứ bậc chặt chẽ

Hành chính nhà nước là hệ thống thông suốt từ trung ương tới các địa phương Mỗi cấp, mỗi cơ quan, mỗi công chức đều có thẩm quyền riêng và quyền lợi chính đáng Tính thứ bậc chặt chẽ đòi hỏi cấp dưới phải phục tùng cấp trên, địa phương phải phục tùng trung ương, cả nước phục tùng Chính phủ trong việc thực hiện quyết định, chỉ thị và chịu sự kiểm tra thường xuyên của cấp trên, của thủ trưởng Bên cạnh tính thứ bậc chặt chẽ, mọi hoạt động quản lý hành chính nhà nước phải sát dân, sát cơ sở; phải chủ động, sáng tạo, linh hoạt

6 Tính không vụ lợi

Hành chính nhà nước chỉ có nhiệm vụ phục vụ lợi ích công và lợi ích công dân, không theo đuổi mục tiêu doanh lợi Các cơ quan, công chức đều phải thể hiện tính công tâm, trong sạch, liêm khiết, thực hiện lời Bác Hồ dạy “Cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư”

7 Tính nhân dạo

Bản chất nhà nước ta là dân chủ, do dân, của dân và vì dân Dân chủ xã hội chủ nghĩa được thể hiện trong luật pháp, cụ thể là trong pháp luật hành chính; những thể chế, quy tắc, thủ tục hành chính phải xuất phát từ lợi ích của dân, từ tấm lòng thật sự thương dân, phải đơn giản, trong sáng, tôn trọng con người và đem lại sự thuận lợi cho dân Các cơ quan hành chính và công chức không được quan liêu, độc đoán, cửa quyền, gây phiền hà, không đòi hối lộ, không tham nhũng

So với nhiều nước khác trên thế giới, quản lý nhà nước ở nước ta có ba giá trị cốt lõi sau đây:

a) Quản lý nhà nước được tiến hành trong điều kiện hệ thống trị một Đảng lãnh đạo là Đảng Cộng sản Việt Nam

b) Quản lý nhà nước được thực hiện trong một cơ cấu quyền lực nhà nước thống nhất không phân chia, nhưng có sự phân công hợp lý giữa ba quyền (lập pháp, hành pháp, tư pháp)

c) Quản lý nhà nước được thực hiện trên cơ sở nguyên tắc tập trung dân chủ

III NGUYÊN TẮC HOẠT ĐỘNG CỦA NỀN HÀNH CHÍNH VIỆT NAM

Nguyên tắc quản lý hành chính nhà nước là những tư tưởng chỉ đạo hành động ,

là ý thức hành vi của tổ chức và hoạt động quản lý nhà nước của các cơ quan và viên chức quản lý nhà nước Nguyên tắc quản lý hành chính Nhà nước không phải do một

cơ quan nào, một người nào tự ý đặt mà nó được hình thành trên cơ sở thực tế khách quan, trên kết quả nghiên cứu sâu sắc các điều kiện thực tế xã hội, bản chất chính trị,

xã hội trong thời gian, không gian và hoàn cảnh cụ thể

1.Nguyên tắc Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ

Đảng ta đã xác định mối quan hệ Đảng lãnh đạo, nhân dân làm chủ, Nhà nước quản lý thành cơ chế chung trong quản lý toàn xã hội Trong hệ thống chính trị ở nước

ta, Đảng là người lãnh đạo để đảm bảo mọi quyền lực thuộc về nhân dân Nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình thông qua nhà nước, trước hết là các cơ quan dân

cử (Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp) Nhà nước là công cụ của chế độ làm chủ

xã hội chủ nghĩa, được nhân dân trao cho quyền lực và chịu trách nhiệm trước nhân dân quản lý mọi mặt của đời sống xã hội Dưới sự lãnh đạo của Đảng, chức năng của Nhà nước là thể chế hoá quyền hạn, lợi ích, nghĩa vụ và trách nhiệm của nhâ dân lao động thành pháp luật và bảo vệ các quyền hạn và lợi ích ấy

Nguyên tắc này đòi hỏi hoạt động quản lý Nhà nước trước hết phải thừa nhận sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Các nghị quyết của Đảng cộng sản, Ban chấp hành trung ương, Bộ chính trị, Ban bí thư luôn luôn là nguồn quan trọng nhất để ban hành các quyết định quản lý nhà nước, đồng thời trong hoạt động của mình, quản lý hành chính Nhà nước phải tuân thủ lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao độn Hoạt động của quản lý nhà nước phải là nguyện vọng và quyền lợi của giai cấp công nhân lao động Hoạt động quản lý nhà nước một mặt phải dảm bảo quyền dân chủ thật sự của nguyện vọng và quyền lợi của nhân dân lao động, mặt khác phải bảo đảm quyền dân chủ thật sự của nhân dân lao động trong việc tham gia quản lý nhà nước, phải tạo điều kiện cho nhân dân lao động hoàn thành các nhiệm vụ chính trị do Đảng, Nhà nước đề

ra, để họ phát huy tinh thần sáng tạo ra lợi ích cho xã hội, cho nhà nước và cho bản thân họ, trong đó lợi ích của bản thân là động lực trực tiếp

2 Nguyên tắc tập trung dân chủ

Đảng và Nhà nước đã chỉ rõ, tập trung dân chủ là nguyên tắc quan trọng nhất chỉ đạo mọi hoạt động của tổ chức, sinh hoạt nội bộ và phong cách làm việc của chúng ta

Để thực hiện nguyên tắc này cần nắm vững một số vấn đề chủ yếu sau đây:

- Nhà nước ta là nhà nước của dân, do dân và vì dân Đó là Nhà nước dân chủ khác hẳn với Nhà nước tư sản phong kiến Nhà nước ta lấy dân làm gốc, cho nên việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động là vấn đề cơ bản, phải được thể hiện đầy đủ trong tổ chức quản lý nhà nước

- Nhà nước phải giữ quyền thống nhất quản lý những vấn đề cơ bản ở cấp trung ương, đồng thời phải giao quyền hạn và trách nhiệm giải quyết các vấn đề khác cho địa phương, các ngành, tức là thực hiện phân cấp quản lý, giao quyền được sáng tạo và linh hoạt trong các tổ chức quản lý điều hành để thực hiện luật và văn bản quy phạm pháp luật

- Trong tổ chức và hoạt động quản lý hành chính Nhà nước, hai mặt tập trung và dân chủ là một thể thống nhất, không đối lập nhau, không hạn chế nhau

- Đảng và Nhà nước ta đang ra sức khắc phục bệnh quan liêu, hách dịch, cửa quyền của một số cán bộ, công chức trong khi giải quyết công việc với công dân

c) Nguyên tắc kết hợp quản lý theo ngành với quản lý theo địa phương và vùng lãnh thổ (đặc biệt là trên lĩnh vực quản lý kinh tế)

- Nhà nước ta là một thể thống nhất, bộ máy nhà nước được tổ chức và hoạt động theo 4 cấp hành chính Nhà nước và theo quy định thì cấp dưới phải phục tùng cấp trên, địa phương phải phục tùng trung ương Đó là quản lý lãnh thổ của chính quyền địa phương

- Các đơn vị thuộc các ngành kinh tế kỹ thuật đều phải nằm tập trung trên vùng lãnh thổ nhất định Đơn vị đó phải chịu sự quản lý của ngành (Bộ) đồng thời nó cũng phải chịu sự quản lý lãnh thổ của chính quyền địa phương trong một số mặt theo chế

độ quy định Hai mặt đó tạo ra sự thống nhất giữa cơ cấu kinh tế ngành với cơ cấu

kinh tế lãnh thổ nói chung Đó là căn cứ và lý do của nguyên tắc kết hợp quản lý theo ngành và theo lãnh thổ

Nguyên tắc này đòi hỏi quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ phải phối hợp, gắn bó với nhau trên các lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực kinh tế Có trách nhiệm chung trong việc hoàn thành kế hoạch nhà nước của ngành cũng như của lãnh thổ, có trách nhiệm, nghĩa vụ của từng bên và của cả hai bên theo luật định

d) Nguyên tắc phân định và kết hợp tốt chức năng quản lý Nhà nước về kinh tế với chức năng quản lý kinh doanh của các tổ chức kinh tế

Nguyên tắc này đòi hỏi các cơ quan hành chính nhà nước không được can thiệp sâu vào nghiệp vụ kinh doanh, phải tôn trọng tính độc lập và tự chủ của các đơn vị kinh doanh; đồng thời nó cũng đòi hỏi các đơn vụ kinh doanh trong việc thực hiện nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước, chấp nhận cạnh tranh lành mạnh, mở cửa hội nhập phải tuân theo pháp luật

và sự điều tiết bằng pháp luật của các cơ quan hành chính nhà nước

e) Nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa

Nguyên tắc này đòi hỏi tổ chức và hoạt động quản lý nhà nước phải dựa trên cơ

sở pháp luật của nhà nước; nguyên tắc này không cho phép các cơ quan nhà nước thực hiện việc quản lý nhà nước một cách chủ quan, tuỳ tiện mà phải dựa vào pháp luật, làm đúng pháp luật, nghiêm chỉnh chấp hành nguyên tắc pháp chế Để thực hiện nguyên tắc này có 3 điều kiện: xây dựng và hoàn thiện pháp luật; giáo dục pháp luật cho toàn dân; xử lý một cách nghiêm minh mọi hành vi vi phạm pháp luật

Nghị quyết đại hội Đảng lần thứ VI và thứ VIII đều nhấn mạnh: “Pháp luật phải được chấp hành nghiêm chỉnh, mội người đều bình đẳng trước pháp luật Bất cứ ai xâm phạm pháp luật đều đưa ra xét xử theo pháp luật, không được giữ lại để xử lý nội

bộ Không xử lý theo kiểu phong kiến: dân thì chịu hình pháp, quan thì xử theo “lễ” Cấm bao che các hành động phạm pháp và người phạm pháp dưới bất cứ hình thức nào”

g) Nguyên tắc công khai

Tổ chức và hoạt động quản lý nhà nước phải công khai cho dân biết trên các phương tiện thông tin đại chúng (báo chí, phát thanh, truyền hình ) Phải chú ý đến dư luận xã hội, từ đó mà điều chỉnh kịp thời các quyết định quản lý, thực hiện tốt phương châm: dân biết, dân bàn, dân kiểm tra

Ngoài các nguyên tắc cơ bản trên, tổ chức và hoạt động quản lý hành chính Nhà nước còn có các các nguyên tắc khác như: nguyên tắc tập trung và thống nhất của hệ thống, nguyên tắc hai chiều trực thuộc, nguyên tắc lãnh đạo tập thể

Do bản chất của nhà nước, nền hành chính nước Cộng hoà Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam có các nguyên tắc sau đây:

1 Dựa vào dân, do dân và vì dân

2 Quản lý theo Pháp luật

3 Tập trung dân chủ

4 Kết hợp chế độ làm việc tập thể với chế độ một thủ trưởng

5 Kết hợp quản lý theo ngành với quản lý theo lãnh thổ

6 Phân biệt quản lý nhà nước với quản lýsản xuất kinh doanh

7 Phân biệt hành chính điều hành với hành chính tài phán

IV NỘI DUNG VÀ QUY TRÌNH CHỦ YẾU CỦA QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC VIỆT NAM

1 Nội dung hoạt động chủ yếu của quản lý hành chính nhà nước

Tất cả bốn cấp hành chính nhà nước ở trung ương và địa phương đều có mục tiêu, chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn, có cơ cấu tổ chức và đội ngũ cán bộ – công chức tương ứng

Các cơ quan này thực hiện chức năng hành pháp trong hành động về các lĩnh vực và các mặt công tác sau đây:

a Quản lý hành chính nhà nước về kinh tế, văn hoá xã hội

Các cơ quan quản lý hành chính nhà nước từ Chính phủ, các Bộ, các cơ quan Chính phủ, các cấp chính quyền địa phương và các cơ quan, tổ chức có tư cách pháp nhân công pháp trong hệ thống hành pháp và quản lý hành chính nhà nước, theo thẩm quyền của từng cơ quan, thực hiện các chương trình và lĩnh vực phát triển có mục tiêu, chỉ tiêu và giải pháp do Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII của Đảng đề ra và được Quốc hội ra nghị quyết từ 1996 đến 2000 Theo Nghị quyết của Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ VIII, các cơ quan hành chính nhà nước phải thực hiện 11 chương trình phát triển kinh tế văn hóa, xã hội Đó là:

– Chương trình phát triển nông nghiệp và kinh tế nông thôn;

– Chương trình phát triển công nghiệp;

– Chương trình phát triển kết cấu hạ tầng;

– Chương trình phát triển khoa học và công nghệ, bảo vệ môi trường, sinh thai; – Chương trình phát triển kinh tế dịch vụ;

– Chương trình phát triển kinh tế đối ngoại;

– Chương trình phát triển giáo dục và đào tạo;

– Chương trình giải quyết các vấn đề văn hoá – xã hội;

– Chương trình phát triển các vùng lãnh thổ;

– Chương trình phát triển kinh tế – xã hội miền núi và vùng đồng bào dân tộc; – Chương trình về xoá đói, giảm nghèo

b Quản lý hành chính nhà nước về an ninh, quốc phòng

Củng cố quốc phòng, giữ vững an ninh quốc gia là nhiệm vụ trọng yếu thường xuyên của Đảng, Nhà nước và của toàn quân, toàn dân Phải nắm vững tư tưởng chỉ đạo sau đây: kết hợp chặt chẽ hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam là xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa; kết hợp quốc phòng và an ninh với kinh tế, gắn nhiệm vụ quốc phòng với nhiệm vụ trọng yếu thường xuyên (Nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ VIII – Đảng CSVN)

c Quản lý hành chính nhà nước về ngoại giao

“Tiếp tục thực hiện đường lối đối ngoại độc lập tự chủ, rộng mở, đa phương hoá, đa dạng hoá các quan hệ đối ngoại; hợp tác nhiều mặt, song phương và đa phương với các nước, các tổ chức quốc tế và khu vực trên nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào nội bộ của nhau, bình đẳng, cùng có lợi, giải quyết các vấn đề tồn tại và các tranh chấp bằng thương lượng (Nghị quyết Đại hội đại biểu lần thứ VIII – Đảng CSVN)

d Quản lý hành chính nhà nước về ngân hàng, tài chính ngân sách nhà nước,

kế toán, kiểm toán, quản lý tài sản công, thị trường chứng khoán

Bảo đảm quản lý thống nhất nền tài chính quốc gia, giảm bội chi ngân sách, góp phần khống chế và kiểm soát lạm phát; tạo vốn đầu tư phát triển; đổi mới chính sách thuế theo hướng đơn giản, ổn định, công bằng; thực hiện chặt chẽ chế độ kế toán, kiểm toán và chế độ kiểm tra, thanh tra tài chính (theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng VIII)

đ Quản lý hành chính nhà nước về khoa học, công nghệ, tài nguyên thiên nhiên

và môi trường

Đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng các thành tựu khoa học tự nhiên và công nghệ tiên tiến trong tất cả các ngành sản xuất kinh doanh, dịch vụ, quản lý và quốc phòng –

an ninh

Nám bắt các công nghệ cao như: công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới, công nghệ mới trong chế tạo máy… Đánh giá chính xác tài nguyên quốc gia và khai thác sử dụng, bảo vệ tài nguyên: Chú trọng đúng mức nghiên cứu cơ bản về khoa học xã hội, khoa học nhân văn và khoa học tự nhiên; thực hiện tốt chính sách và cơ chế đồng bộ cho sự phát triển khoa học và công nghệ… (theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đảng VIII)

e Quản lý hành chính nhà nước về các nguồn nhân lực

Mở rộng các trường lớp dạy nghề, các trường cao đẳng và đại học để đào tạo công nhân lành nghề, đội ngũ cán bộ kỹ thuật (kỹ sư, công trình sư…), đội ngũ các nhà quản lý doanh nghiệp giỏi Nhanh chóng xây dựng đội ngũ công chức và nhân viên của hệ thông hành chính các cấp; phát triển đào tạo sau đại học, xây dựng đội ngũ trí thức đồng bộ về các lĩnh vực khoa học và công nghệ, văn hoá văn nghệ, quản lý kinh

tế, quản lý xã hội… đáp ứng sự nghiệp tiếp tục đổi mới đưa đất nước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hoá (theo tinh thần Nghệ quyết Đại hội Đảng VIII)

g Quản lý hành chính nhà nước về công tác tổ chức bộ máy hành chính Nhà nước về quy chế, chế độ, chính sách về công vụ, công chức nhà nước

h Quản lý hành chính nhà nước về phát triển công nghệ tin học trong hoạt động quản lý hành chính

2 Quy trình của hoạt động quản lý nhà nước

Để thực hiện các nội dung quản lý hành chính nhà nước, các cơ quan quản lý hành chính nhà nước phải tuân thủ quy trình cơ bản Quy trình là một quá trình gồm nhiều giai đoạn trong mọi cấp độ tổ chức quản lý hành chính nhà nước

Quy trình này gồm bảy giai đoạn sau:

tổ chức công quyền khác nhau trong hệ thống quản lý hành chính nhà nước phải thực hiện giai đoạn đầu tiên này

b Tổ chức bộ máy hành chính

Xây dựng một bộ máy gọn nhẹ, có hiệu lực và hoạt động có hiệu quả, xác định quan hệ chỉ đạo và hợp tác phối hợp liên ngành, quản lý chặt chẽ sự hoạt động của bộ máy

c Bố trí nhân sự

Sắp xếp đội ngũ cán bộ – công chức từ người chỉ huy, chuyên gia đến nhân viên Xây dựng hệ thống đánh giá cán bộ theo tiêu chuẩn và theo hành động thực tế để cất nhắc, đề bạt, khen thưởng, kỷ luật

d Ra quyết định hành chính

Từ việc phân tích và tổng hợp thông tin đã thu thập được để để xuất các phương

án khác nhau và chọn lấy phương án tốt nhất làm nội dung quyết định Thẩm định lại phương án và ban hành văn bản quản lý hành chính nhà nước

e Điều hoà phối hợp

Chỉ đạo điều hành, phối hợp dọc, ngang

Phân công đơn vị chủ trì, đơn vị phối hợp theo một cơ chế điều hoà phối hợp có hiệu quả

g Lập ngân sách

Xây dựng và ra quyết định ngân sách nhà nước từ các nguồn: ngân sách nhà nước, vốn doanh nghiệp nhà nước tự tích luỹ để tái đầu tư, vốn tiết kiệm của dân, vốn đầu tư nước ngoài

h Kiểm tra, tổng kết đánh giá

Kiểm tra định kỳ, đột xuất, xử lý kết quả đã kiểm tra để chỉ đạo kịp thời

Tổng kết đánh giá thực tiễn để thấy việc đã làm được và chưa làm được, nguyên nhân? Tổng kết kinh nghiệm khái quát thành lý luận và tiếp tục ra quyết định mới có hiệu lực cao hơn

V CÔNG CỤ (PHƯƠNG TIỆN), HÌNH THỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

1 Các công cụ (phương tiện) của quản lý hành chính nhà nước

Một cơ quan hành chính được thành lập, để thực hiện chức năng nhiệm vụ và quyền hạn của mình, phải có các công cụ (hoặc còn gọi là phương tiện) cơ bản sau đây: công sở, công vụ, công chức, công sản và quyết định quản lý hành chính nhà nước

a Công sở

Là trụ sở làm việc của cơ quan hành chính nhà nước, là nơi lãnh đạo công chức

và nhân viên thực thi công vụ, giao tiếp đối nội và đối ngoại, tiếp nhận các thông tin đầu vào và ban hành các quyết định để giải quyết, xử lý công việc hàng ngày để điều chỉnh các quan hệ xã hội và hành vi hoạt động của công dân

Theo quy định của Chính phủ, công sở phải có tên, địa chỉ rõ ràng và phải treo Quốc kỳ trong những ngày làm việc

– Công chức là người thực hiện công vụ, được bổ nhiệm hoặc tuyển dụng, được

hưởng lương và phụ cấp theo công việc được giao từ ngân sách nhà nước

c Công sản là ngân sách, là vốn, là kinh phí và các điều kiện, phương tiện vật

chất để cơ quan hoạt động

d Quyết định quản lý hành chính nhà nước

Trong quản lý hành chính nhà nước, người ra quyết định được nhân danh Nhà nước, có tính ý chí quyền lực nhà nước của cơ quan nhà nước có thẩm quyền Các công chức lãnh đạo, những người có thẩm quyền ra quyết định quản lý hành chính Nhà nước là sự biểu thị ý chí nhà nước, là kết quả thực thi quyền hành pháp của bộ máy nhà nước, mang tính quyền lực và tính cưỡng chế đối với khách thể quản lý hành chính nhà nước Đồng thời phải tôn trọng quy trình công nghệ hành chính của việc ra

và tổ chức thực hiện quyết định

Quy trình ra quyết định này gồm bốn bước:

Bước 1: Phải dựa vào một cơ sở để ra quyết định có nghĩa là quyết định này dựa

vào căn cứ nào, nguồn thông tin nào?

Bước 2: Bảo đảm năm yêu cầu của quyết định:

– Yêu cầu bảo đảm tính chính trị, tính hợp pháp và tính hợp lý

– Yêu cầu bảo đảm tính quần chúng

– Yêu cầu bảo đảm tính khoa học

– Yêu cầu bảo đảm tính thẩm quyền

– Yêu cầu bảo đảm tính cụ thể, kịp thời, khả thi và đúng văn bản pháp chế

Bước 3: Thực hiện dân chủ hoá trước khi ban hành quyết định thông qua sự bàn

bạc nhất trí trong lãnh đạo và sự dân chủ bàn bạc với tập thể và trên cơ sở đó, thủ trưởng tính toán, cân nhắc và quyết định

Bước 4: Thực hiện quy trình khoa học (thủ tục hành chính) của việc ra và tổ

chức thực hiện quyết định, gồm có: sự phân tích tình hình, dự báo, lập phương án và chọn phương án tốt nhất; soạn thảo và thông qua quyết định; ra văn bản pháp quy; tổ chức lực lượng để thực hiện quyết định; điều tra phản hồi, nếu có phản ứng phải điều chỉnh kịp thời; kiểm tra định kỳ và đột xuất; tổng kết, đánh giá, rút kinh nghiệm đúc kết thành lý luận, tiếp tục ra quyết định mới

2 Hình thức quản lý hành chính nhà nước

Thông thường quản lý hành chính nhà nước có ba hình thức sau:

a Ra văn bản pháp quy quy phạm pháp luật hành chính

Các chủ thể quản lý hành chính nhà nước có thể ra quyết định bằng chữ viết, bằng lời nói, bằng dấu hiệu, ký hiệu, trong đó bằng chữ viết là chủ yếu, là đảm bảo tính pháp lý cao nhất

Văn bản pháp quy quy phạm pháp luật hành chính là Quyết định hành chính được ghi thành chữ viết, để cho các khách thể quản lý căn cứ vào đó mà thực hiện và

là chứng cứ để các chủ thể quản lý kiểm tra các khách thể thực hiện có đầy đủ và đúng hay không và tuỳ theo đó mà truy cứu trách nhiệm, xử lý theo pháp luật

b Hội nghị

Hội nghị là hình thức để tập thể lãnh đạo ra quyết định

Hội nghị còn sử dụng để bàn bạc một công việc có liên quan đến nhiều cơ quan hoặc nhiều bộ phận trong một cơ quan, cần có sự kết hợp, phối hợp, giúp đỡ lẫn nhau Hội nghị còn dùng để truyền đạt thông tin, học tập, biểu thị thái độ, tuyên truyền, giải thích…

Hội nghị bàn công việc sẽ có nghị quyết hội nghị Các nghị quyết hội nghị được thể hiện bằng văn bản pháp quy mới có đầy đủ tính pháp lý

Hội nghị là hình thức cần thiết và quan trọng Cần phải tổ chức và chủ trì hội nghị theo phương pháp khoa học để ít tốn thời gian mà hiệu quả cao

c Hoạt động thông tin điều hành bằng các phương tiện kỹ thuật hiện đại

Theo hình thức này, máy móc có thể thay thế lao động chân tay và cả lao động trí óc cho công chức hành chính

Hình thức này hiện nay đang phát triển mạnh mẽ Chẳng hạn: sử dụng điện thoại, ghi âm, ghi hình, vô tuyến truyền hình, fax, phôtôcopy, máy vi tính, máy điện toán, Internet… Nói chung là tin học hiện đại được sử dụng vào công tác nghiệp vụ điều hành quản lý hành chính nhà nước

Trong ba hình thức trên, hình thức ra văn bản pháp quy quy phạm pháp luật hành chính là hình thức chủ yếu

Phương pháp này được dùng để quy hoạch, dự báo xu thế phát triển, xây dựng chiến lược, xây dựng chương trình mục tiêu, lập chỉ tiêu kế hoạch, tính toán cân đối tổng thể liên ngành, kiểm tra tình hình thực hiện kế hoạch…

– Phương pháp thống kê

Phương pháp này dùng để điều tra, phân tích, thu thập thông tin, xử lý thông tin, đánh giá tốc độ phát triển qua các phương pháp: chỉ số, số bình quân, hệ số tương quan…

– Phương pháp toán học hóa

Phương pháp này được dùng để lập chương trình kế toán hoá qua hệ thống máy điện toán, lập ma trận, sơ đồ mạng, vận trù học… trong quản lý điều hành của Nhà nước

– Phương pháp tâm lý – xã hội học

Phương pháp này được sử dụng để nghiên cứu những vấn đề xã hội và tâm lý nhằm suy tôn những người có công lao trong quản lý nhà nước như: khen thưởng thi đua, tặng thưởng huân, huy chương, các danh hiệu: bà mẹ Việt Nam anh hùng, nhà giáo nhân dân, thầy thuốc nhân dân…

– Phương pháp sinh lý học

Phương pháp này được sử dụng để nghiên cứu các điều kiện lao động của con người trong cơ quan làm sao cho phù hợp với sinh lý của họ, tạo ra sự thoải mái, dễ chịu, từ đó góp phần tăng hiệu năng công tác Ví dụ: bố trí cơ quan trong một ngôi nhà cho hợp lý, sắp đặt chỗ làm việc theo phương pháp khoa học

b Phương pháp của quản lý hành chính

– Phương pháp giáo dục ý thức, tư tưởng, đạo đức

Đây là sư tác động về tinh thần và tư tưởng đối với con người để họ giác ngộ lý tưởng, hình thành ý thức chính trị, pháp luật đạo đức

Ý thức đúng thì hành động tốt Trên cơ sở của ý thức, tư tưởng và đạo đức, người lao động sẽ có tinh thần trách nhiệm, có kỷ luật, có lương tâm, hăng hái lao động

– Phương pháp tổ chức

Đây là biện pháp đưa con người vào khuôn khổ, kỷ luật, kỷ cương Để thực hiện tốt biện pháp này thì có nhiều việc phải làm, nhưng quan trọng nhất là phải có quy chế, quy trình, nội quy hoạt động cho cơ quan, bộ phận, cá nhân và phải cương quyết thực hiện Phải kiểm tra và xử lý kết quả đã kiểm tra một cách dân chủ, công bằng, thưởng, phạt phân minh

Làm tốt biện pháp này thì trách nhiệm và kỷ luật sẽ được giữ vững và tăng lên, hiệu quả công việc sẽ cao, đoàn kết nội bộ được đảm bảo Ngược lại thì tư tưởng sẽ không lành mạnh, đoàn kết nội bộ không yên, kỷ luật kỷ cương lỏng lẻo, hiệu quả công việc thấp

– Phương pháp kinh tế

Đây là biện pháp mà chủ thể quản lý hành chính nhà nước tác động gián tiếp đến khách thể quản lý (con người) dựa trên các lợi ích và chất và các đòn bẩy kinh tế (lương, thưởng, phụ cấp chính sách xã hội…) để làm cho các khách thể quản lý suy nghĩ đến lợi ích của mình, tự giác thực hiện bổn phận và trách nhiệm của mình một cách tốt nhất mà không phải đôn đốc, nhắc nhở nhiều về mặt hành chính mệnh lệnh của chủ thể quản lý

Tuy nhiên, phải biết kết hợp một cách hài hoà và đúng đắn giữa lợi ích của người công dân, lợi ích của tập thể, lợi ích Nhà nước Trong ba lợi ích đó, lợi ích của người dân là động lực trực tiếp lợi ích của Nhà nước là tối cao

Phương pháp này được thể hiện cả hai mặt: làm giỏi, hiệu quả lớn thì tăng lương, tăng thưởng, tăng phụ cấp Làm sai, hiệu quả không có thì hạ lương hoặc cắt lương, bồi thường vật chất hoặc xử lý phạt tiền

– Phương pháp hành chính

Đây là biện pháp tác động trực tiếp của chủ thể quản lý lên các khách thể bằng các mệnh lệnh hành chính dứt khoát, bắt buộc Mệnh lệnh này có tính đơn phương thuộc chủ thể quản lý và tính chấp hành vô điều kiện của khách thể quản lý Nhưng dân chủ và kỷ luật phải đi đôi, cho nên quyết định của chủ thể đưa ra sau khi đã thực hiện dân chủ hoá

Trong bốn phương pháp của nhóm thứ hai này, theo quan điểm của Đảng và Nhà nước ta hiện nay thì phương pháp giáo dục tư tưởng, đạo đức được nổi lên hàng đầu, phải làm thường xuyên, liên tục và nghiêm túc Biện pháp tổ chức là hết sức quan trọng Phương pháp kinh tế là phương pháp cơ bản, là động lực thúc đẩy mọi hoạt động quản lý nhà nước Phương pháp hành chính là rất cần thiết Nhưng phải được sử dụng một cách đúng đắn

Tất cả các phương pháp quản lý hành chính nhà nước có mối quan hệ mật thiết với nhau Các công cụ, phương pháp nói trên trong điều kiện chuyển đổi sang cơ chế

thị trường thì cần nhấn mạnh tầm quan trọng đối với các công cụ và các phương pháp kinh tế, nó phải thích ứng với cơ chế thị trường Điều đó đòi hỏi phải làm rõ mối quan

hệ biện chứng giữa Nhà nước - Thị trường – Doanh nghiệp và Công dân

VI NÂNG CAO HIỆU LỰC, HIỆU QUẢ QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƯỚC

1 Khái niệm và mối tương quan giữa hiệu lực và hiệu quả quản lý hành chính nhà nước

Hiệu lực, hiệu quả quản lý hành chính nhà nước có liên quan đến quyền lực, năng lực, kết quả và chi phí

Mối liên quan này được thể hiện qua sơ đồ:

Hiệu lực (Effectiveness) và hiệu quả (Efficiency) hành chính nhà nước là chuẩn mực biểu thị quyền lực nhà nước và năng lực tổ chức thực tiễn của bộ máy quản

lý hành chính nhà nước

Hiệu lực của nền hành chính là hoàn thành đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền quy định, đạt kết quả dự kiến Hiệu lực là thực hiện đúng việc

* Hiệu lực phụ thuộc trực tiếp vào năng lực, chất lượng nền hành chính (thiết

kế, tổ chức bộ máy, đội ngũ công chức);

* Hiệu lực phụ thuộc vào sự ủng hộ của nhân dân

* Hiệu lực còn phụ thuộc vào đặc điểm tổ chức, vận hành của cả hệ thống chính trị, đặc biệt phương thức lãnh đạo, sự phân công rành mạch giữa các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp

Hiệu quả của nền hành chính là mối tương quan giữa kết quả thu được sao cho tối đa so với chi phí thực hiện kết quả đó sao cho tối thiểu Hiệu quả là thực hiện công việc một cách đúng đắn

Như vậy, có thể đạt hiệu lực, nhưng chưa chắc đã đạt được hiệu quả, vì phải trả giá quá đắt Do đó cần chú ý:

* Đạt hiệu quả tối đa với mức độ chi phí các nguồn lực nhất định;

* Đạt hiệu quả nhất định với mức độ chi phí các nguồn lực tối thiểu;

* Đạt hiệu quả không chỉ với chi phí nguồn lực – hiệu quả kinh tế, mà còn hiệu quả xã hội

Trong những trường hợp nhất định, cần xem xét hiệu quả về mặt định tính và định lượng Xét về định lượng, hiệu quả chỉ có thể đạt được nếu giữ vững các mối tương quan sau đây giữa kết quả (đầu ra) và chi phí (đầu vào):

* Kết quả tăng lên, chi phí cũng tăng nhưng chậm hơn

* Kết quả tăng, chi phí vẫn giữ nguyên

* Kết quả tăng, chi phí giảm

* Kết quả giữ nguyên, chi phí giảm

* Kết quả giảm, chi phí giảm nhanh hơn

2 Những định hướng và giải pháp cơ bản để nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý hành chính nhà nước

Một là, quán triệt các quan điểm, nguyên tắc trong việc tiếp tục cải cách bộ

máy, xây dựng và hoàn thiện Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, xây dựng chiến lược cải cách hành chính

Hai là, thấu suốt những tư tưởng chỉ đạo tiến trình cải cách hành chính nhà

nước Tiến trình cải cách hành chính nhà nước được xem:

– Là một bộ phận trọng yếu của việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền Việt Nam gắn với đổi mới và chỉnh đốn Đảng

– Là một nền hành chính nhà nước dân chủ phục vụ đắc lực nhân dân, giữ vững trật tự kỷ cương xã hội theo pháp luật

– Là phục vụ đắc lực và thúc đẩy mạnh mẽ công cuộc tiếp tục sự nghiệp đổi mới, phát triển đất nước theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

– Là xuất phát từ yêu cầu cuộc sống, sát với hoàn cảnh thực tế của đất nước đồng thời phải thích ứng với xu thế của thời đại, nhằm thu được kết quả thiết thực, tác động tích cực đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội

Ba là, tiếp tục chấn chỉnh bộ máy hành chính nhà nước, phân định lại thẩm

quyền, phân cấp, phân công thẩm quyền, ủy quyền cụ thể rõ ràng, xây dựng quy chế hoạt động của hệ thống quản lý hành chính nhà nước, đặc biệt đối với các cấp chính quyền địa phương Phân biệt và có cơ chế thích đáng quản lý bộ máy hành chính nhà nước ở thành phố, thị xã, thị trấn, quận, phường, đẩy mạnh công cuộc cải cách thủ tục hành chính

Bốn là, đào tạo cán bộ, bồi dưỡng cán bộ – công chức quản lý hành chính cả về

lý luận chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ chuyên môn và năng lực, kỹ năng điều hành thực tiễn, trước hết là đội ngũ cán bộ chủ chốt, coi trọng đức và tài, trong đó đức

C QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

I NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

1 Khái niệm

Quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo là sự tác động có tổ chức và điều chỉnh bằng quyền lực nhà nước đối với các hoạt động giáo dục và đào tạo, do các cơ quan quản lý giáo dục của nhà nước từ trung ương đến cơ sở tiến hành để thực hiện chức năng, nhiệm vụ do nhà nước ủy quyền nhằm phát triển sự nghiệp giáo dục và đào tạo, duy trì trật tự, kỉ cương, thoả mãn nhu cầu giáo dục và đào tạo của nhân dân, thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo của nhà nước

Quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo chính là việc nhà nước thực hiện quyền lực công để điều hành, điều chỉnh toàn bộ các hoạt động giáo dục và đào tạo trong phạm vi toàn xã hội để thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà nước

Trong khái niệm quản lý nhà nước về giáo dục có 3 yếu tố cơ bản là: chủ thể, đối tượng và mục tiêu quản lý nhà nước về giáo dục

Chủ thể quản lý nhà nước về giáo dục là các cơ quan quyền lực nhà nước (cơ quan lập pháp, cơ quan hành pháp, cơ quan tư pháp), chủ thể trực tiếp là bộ máy quản

lý giáo dục từ trung ương đến cơ sở (các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục được quy định cụ thể trong điều 87 của Luật Giáo dục)

Đối tượng của quản lý nhà nước về giáo dục là hệ thống giáo dục quốc dân, là mọi hoạt động giáo dục và đào tạo trong phạm vi cả nước

Mục tiêu quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo, về tổng thể đó là bảo đảm trật tự, kỷ cương trong các hoạt động giáo dục và đào tạo, để thực hiện được mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài và phát triển nhân cách của công dân Mỗi cấp học, ngành học có những mục tiêu cụ thể được quy định trong Luật Giáo dục và các điều lệ nhà trường

Tóm lại, quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo là sự quản lý của các cơ quan quyền lực nhà nước, của bộ máy quản lý giáo dục từ trung ương đến cơ sở đối với hệ thống giáo dục quốc dân và các hoạt động giáo dục của xã hội nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước và hoàn thiện nhân cách cho công dân

2 Tính chất, đặc điểm và nguyên tắc quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

2.1 Tính chất của quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

Quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo là quản lý nhà nước về một lĩnh vực

cụ thể, cho nên nó có những tính chất chung của quản lý nhà nước và quản lý hành chính nhà nước, cụ thể như sau:

– Tính lệ thuộc vào chính trị: quản lý nhà nước về giáo dục phục tùng và phục

vụ nhiệm vụ chính trị; tuân thủ chủ trương đường lối của Đảng và Nhà nước

– Tính xã hội: giáo dục là sự nghiệp của nhà nước và của toàn xã hội Trong quản lý nhà nước về giáo dục cần phải coi trọng tính xã hội và dân chủ hoá giáo dục Giáo dục và đào tạo luôn phát triển trong mối quan hệ với sự phát triển của kinh tế xã hội

– Tính pháp quyền: quản lý nhà nước là quản lý bằng pháp luật Quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo cũng phải tuân thủ hành lang pháp lý mà nhà nước đã quy định cho một hoạt động quản lý các hoạt động giáo dục và đào tạo, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa

– Tính chuyên môn nghiệp vụ: cán bộ – công chức hoạt động trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo cần được đào tạo có trình độ tương ứng với yêu cầu về tiêu chuẩn các ngạch, chức danh đã được quy định Việc tuyển dụng cán bộ – công chức tuân theo các tiêu chuẩn nghiệp vụ, chức danh mà nhà nước đã ban hành

– Tính hiệu lực, hiệu quả, lấy hiệu quả của hoạt động chuyên môn nghiệp vụ để đánh giá cán bộ – công chức ngành giáo dục và đào tạo; chất lượng, hiệu quả và sự bảo đảm trật tự kỷ cương trong giáo dục và đào tạo là thước đo trình độ, năng lực, uy tín của các cơ sở giáo dục và đào tạo và của các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục

và đào tạo

2.2 Đặc điểm của quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

Trong một số tính chất nêu trên, có những tính chất có nét đặc biệt mà ta có thể nhấn mạnh hơn và chúng trở thành các đặc điểm cần lưu ý

Quản lý nhà nước là việc thực thi ba quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp để điều chỉnh mọi quan hệ xã hội và hành vi của công dân

Quản lý hành chính nhà nước là thực thi quyền hành pháp để tổ chức, điều chỉnh mọi quan hệ xã hội, hành vi công dân

Đối với lĩnh vực giáo dục và đào tạo, một hoạt động mang tính xã hội cao, quản

lý nhà nước về giáo dục và đào tạo ở cấp cơ sở thực chất là thực hiện chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền do nhà nước phân cấp và thực tế là thực thi quản lý hành chính nhà nước đối với các cơ sở giáo dục và đào tạo Vì vậy ở cấp cơ sở khái niệm quản lý nhà nước và quản lý hành chính nhà nước đối với giáo dục và đào tạo giao thoa với nhau Bởi vì đây chính là cấp tổ chức thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về hành chính giáo dục Trên cơ sở nhận thức đó cần nhấn mạnh 3 đặc điểm sau:

2.2.1 Đặc điểm kết hợp quản lý hành chính và quản lý chuyên môn trong các hoạt động quản lý giáo dục

Quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo ở cơ sở thực chất là triển khai các hoạt động hành chính nhà nước trong quá trình chỉ đạo các hoạt động giáo dục ở cơ sở Nó vừa theo nguyên tắc quản lý hành chính nhà nước vừa theo nguyên tắc hành chính giáo dục đối với một cơ sở giáo dục Đặc điểm hành chính – giáo dục là đặc điểm quan trọng nhất trong hoạt động quản lý nhà nước về giáo dục và chỉ đạo với nhà trường

Hành chính giáo dục thực chất là triển khai chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn do nhà nước ủy quyền, thay mặt nhà nước triển khai sự nghiệp giáo dục và vào tạo và điều hành, điều chỉnh các hoạt động giáo dục và đào tạo trên địa bàn nhằm bảo đảm các quy định, quy chế về giáo dục và thực hiện được mục tiêu giáo dục mà nhà nước quy định Với vai trò trên, các hoạt động quản lý như bảo đảm môi trường giáo dục, đảm bảo điều kiện giáo dục, bảo đảm trật tự, kỉ cương nhà trường; thanh tra, kiểm tra

để bảo đảm quá trình giáo dục và đào tạo thực hiện đúng quy định của nhà nước về mục tiêu, nội dung, quy chế… là hoạt động mang nhiều tỉnh quản lý hành chính, mặt khác các hoạt động quản lý quá trình sư phạm… lại mang nhiều tính quản lý chuyên môn Rõ ràng quản lý cơ sở giáo dục (nhà trường) thực chất là quản lý các hoạt động hành chính – sư phạm thâm nhập vào nhau, chúng là hai mặt của một quá trình quản lý: quản lý nhà trường Tuy nhiên, khi ta thực hiện tốt những quy chế chuyên môn chính là ta đang bảo đảm trật tự, kỷ cương trong các hoạt động sư phạm Mặt khác khi

ta chú ý thích đáng tới việc bảo đảm môi trường kinh tế – xã hội, môi trường giáo dục tốt thì chúng cũng góp phần không nhỏ trong việc nâng cao chất lượng hiệu quả giáo dục Cần lưu ý rằng quan tâm thích đáng đến đặc điểm này sẽ giúp cho các cán bộ quản lý giáo dục giải quyết tốt mối quan hệ giữa quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ trong hoạt động quản lý giáo dục của mình Chính vì vậy, một mặt cần phải nắm chắc những quy định, quy chế để chỉ đạo việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ ở

cơ sở (quản lý hành chính), mặt khác cần phải hiểu rõ nghiệp vụ sư phạm, đặc điểm của quá trình giáo dục để chỉ đạo chuyên môn Chỉ trên cơ sở biết kết hợp quản lý

hành chính và quản lý chuyên môn thì mới có thể chỉ đạo tốt hoạt động giáo dục và đào tạo, tiến tới thực hiện mục tiêu giáo dục và đào tạo của Nhà nước

2.2.2 Đặc điểm về tính quyền lực nhà nước trong hoạt động quản lý

Đặc điểm thứ hai của quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo cũng là đặc điểm nổi bật của quản lý nhà nước và quản lý hành chính nhà nước nói chung ở mọi lĩnh vực, đó là tính quyền lực nhà nước trong các hoạt động quản lý Đặc điểm này biểu hiện ở ba vấn đề cơ bản là: tư cách pháp nhân trong quản lý, công cụ và phương pháp quản lý và quan hệ thứ bậc trong quản lý

– Điều kiện để triển khai quản lý nhà nước là phải có tư cách pháp nhân và yêu cầu về tính hợp pháp trong quản lý là yêu cầu trước hết Muốn có tư cách pháp nhân

để quản lý phải được bổ nhiệm và khi đã được bổ nhiệm cần phải thực hiện đúng, đủ chức năng, thẩm quyền Không lạm quyền cũng không đùn đẩy trách nhiệm; thực hiện đúng chế độ thủ trưởng trong việc ra quyết định và trong việc chịu trách nhiệm về các quyết định quản lý trước tập thể và cấp trên Trong quản lý nhà nước sẽ không có tư cách pháp nhân để “ra quyền” khi chưa được bổ nhiệm Tuy nhiên, mỗi tư cách pháp nhân đều có trách nhiệm và quyền hạn tương ứng, việc hiểu cho đúng, làm cho đủ thẩm quyền là thước đo khả năng sử dụng quyền lực Nhà nước của một tư cách pháp nhân Trong thực tế có những vấn đề phát sinh do không nhận thức đúng tính quyền lực Nhà nước trong các hoạt động quản lý Thoái quyền và lạm quyền là hai thái cực của sự vi phạm thẩm quyền, mặt khác khái niệm thẩm quyền cũng gắn với sự phân cấp

và tuân thủ thứ bậc chặt chẽ trong quản lý nhà nước

– Phương tiện quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo là các văn bản pháp luật

và pháp quy Phương pháp chủ yếu để quản lý nhà nước là phương pháp hành chính tổ chức Cần nhận thức rằng pháp luật, pháp quy là sự cụ thể hoá chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, phản ảnh lợi ích của toàn dân, vì vậy đây chính là hành lang pháp lý cho việc triển khai các hoạt động quản lý giáo dục, bảo đảm tính quyền lực nhà nước trong quản lý Việc không tuân thủ hành lang pháp lý trong các hoạt động quản lý giáo dục tức là vi phạm trật tự kỷ cương và sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật

– Trong quản lý nhà nước phải tuân thủ thứ bậc chặt chẽ hoạt động quản lý theo

sự phân cấp rõ ràng và mệnh lệnh – phục tùng là biểu hiện rõ nhất của tính quyền lực trong quản lý nhà nước Tính quyền lực nhà nước ở đây cũng chính là việc cán bộ quản lý giáo dục cấp phòng cần nhận thức đầy đủ rằng cấp dưới phải phục tùng cấp trên, địa phương phải phục tùng trung ương trong quá trình quản lý giáo dục

2.2.3 Kết hợp nhà nước – xã hội trong quá trình triển khai quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

Chúng ta đều biết giáo dục và đào tạo là một hoạt động mang tính xã hội cao và Đảng ta cũng đã nhấn mạnh tư tưởng giáo dục và đào tạo là sự nghiệp của nhà nước và của toàn xã hội

Rõ ràng, dân chủ hoá và xã hội hoá công tác giáo dục là một tư tưởng có tính chiến lược và nó có vai trò rất to lớn trong sự phát triển giáo dục nói chung và quản lý giáo dục nói riêng Nhiều bài toán quản lý giáo dục sẽ rất khó giải quyết nếu không có

sự tham gia của đông đảo lực lượng xã hội Đây cũng là một đặc điểm quan trọng cần nhận thức trong quản lý giáo dục

Tóm lại: Quản lý nhà nước về giáo dục là việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền do nhà nước quy định, phân cấp trong các hoạt động quản lý giáo dục Ở một cơ sở giáo dục (nhà trường), quản lý nhà nước về giáo dục thực chất là quản lý các hoạt động hành chính – giáo dục, vì vậy nó có hai mặt quản lý thâm nhập vào

nhau, đó là quản lý hành chính sự nghiệp giáo dục và quản lý chuyên môn trong quá trình sư phạm

2.3 Nguyên tắc quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

Hoạt động quản lý nhà nước về giáo dục cần quán triệt hai nguyên tắc cơ bản sau:

2.3.1 Nguyên tắc kết hợp quản lý theo ngành và quản lý theo lãnh thổ

Mọi cơ sở giáo dục thực hiện chức năng, nhiệm vụ giáo dục và đào tạo theo sự chỉ đạo ngành dọc, nhưng các cơ sở giáo dục đều đóng trên một địa bàn cụ thể nào đó,

vì vậy cũng phải tuân thủ sự quản lý hành chính của địa phương theo quy định phân cấp của nhà nước

Mọi hoạt động quản lý không thể tách rời sự chỉ đạo theo ngành dọc và theo lãnh thổ và chúng được coi là một nguyên tắc quan trọng trong quản lý nhà nước nói chung và quản lý nhà nước về giáo dục nói riêng

Nội dung chủ yếu của nguyên tắc này dưới góc độ vĩ mô có thể diễn đạt như sau: sự nghiệp giáo dục, hệ thống giáo dục quốc dân là một hệ thống nhất Bộ Giáo dục và Đào tạo là cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo thống nhất trong phạm vi cả nước Chính quyền địa phương quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo theo phân lãnh thổ của mình thông qua cơ quan chuyên môn, theo nhiệm vụ, quyền hạn do nhà nước quy định phù hợp với cơ chế phân cấp

Để thực hiện được điều đó nhà nước đã quy định cụ thể nhiệm vụ quyền hạn của ngành và địa phương như sau:

+ Nhiệm vụ, quyền hạn của Bộ Giáo dục và Đào tạo được nhà nước quy định, như:

– Xét duyệt và cho phát hành các loại sách giáo khoa

– Quy đình tiêu chuẩn đánh giá, thể lệ cấp phát và thu hồi văn bằng, chứng chỉ giáo dục và đào tạo

– Xây dựng tiêu chuẩn định mức giáo viên, tổ chức, quản lý thống nhất việc đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên các cấp

– Thực hiện chức năng thanh tra giáo dục trong cả nước

+ Nhiệm vụ, quyền hạn Hội đồng nhân dân địa phương:

– Quyết định quy hoạch, kế hoạch phát triển giáo dục của địa phương

– Giám sát việc thi hành pháp luật và chủ trương chính sách về giáo dục ở địa phương

– Quyết định chủ trương huy động và sử dụng nguồn lực ở địa phương nhằm phát triển sự nghiệp giáo dục và đào tạo ở địa phương

+ Nhiệm vụ, quyền hạn của Ủy ban Nhân dân địa phương

– Xây dựng và chỉ đạo thực hiện kế hoạch phát triển giáo dục, bảo đảm các điều kiện cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục trên địa bàn

– Quản lý các trường, các cơ sở giáo dục theo sự phân cấp

– Chỉ đạo thực hiện xã hội hoá giáo dục, tổ chức thực hiện phổ cập, xoá mù chữ

Nói chung, chính quyền địa phương có trách nhiệm bảo đảm môi trường kinh tế – xã hội lành mạnh cho các hoạt động giáo dục diễn ra đúng mục tiêu của nhà nước

Trong hoạt động quản lý ở một cơ sở giáo dục và đào tạo địa phương phải tuân thủ những quy định, quy chế chuyên môn của ngành dọc (thực hiện quy chế thi cử, văn bằng chứng chỉ, chỉ thị năm học…) Sự kết hợp có hiệu quả sự chỉ đạo của ngành và lãnh thổ trong việc triển khai các hoạt động quản lý giáo dục làm một nguyên tắc quan trọng trong quản lý nhà nước về giáo dục

2.3.2 Nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lý giáo dục và đào tạo

Nguyên tắc tập trung dân chủ là nguyên tắc cơ bản trong hoạt động chính trị xã hội ở nước ta, đồng thời cũng là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Quản lý nhà nước về giáo dục cũng tuân thủ nguyên tắc này Nguyên tắc tập trung dân chủ yêu cầu nhà nước thống nhất quản lý hệ thống giáo dục quốc dân về mục tiêu, chương trình, nội dung… quy chế thi cử và hệ thống văn bằng (Điều 13, Luật Giáo dục) Bên cạnh đó phân cấp rõ ràng về quản lý giáo dục cho địa phương và tạo điều kiện để cơ sở phát huy chủ động và sáng tạo

Nguyên tắc tập trung dân chủ cũng đòi hỏi trong quá trình triển khai quản lý, chỉ đạo cần tuân thủ những quy định chung của cấp trên về chủ trương, đường lối, phát triển giáo dục; đòi hỏi cơ sở phải tuân thủ hành lang pháp lý đã quy định nhưng tuyệt đối không được áp đặt, cần tạo điều kiện cho cơ sở phát huy quyền chủ động sáng tạo của họ

Nguyên tắc tập trung dân chủ có thể vận dụng được trong hoạt động quản lý nhà nước về giáo dục ở cơ sở cần suy nghĩ trả lời cho câu hỏi: làm thế nào giải quyết tốt mối quan hệ giữa chế độ thủ trưởng và thực hiện dân chủ cơ sở ở một trường học?

Rõ ràng nguyên tắc tập trung dân chủ đối với quản lý nhà nước về giáo dục có nghĩa là Nhà nước thống nhất, tập trung quản lý về chế độ, chính sách giáo dục, về mục tiêu, nội dung giáo dục và quy chế văn bằng… Tuy nhiên, tạo điều kiện cho cơ sở chủ động sáng tạo trong việc triển khai các hoạt động giáo dục và quản lý giáo dục cụ thể, tránh việc ôm đồm hoặc buông lỏng trên cơ sở phân cấp, phân quyền về quản lý giáo dục rõ ràng bằng một hành lang pháp lý hợp lý, đồng bộ Đối với cơ sở, phát huy quyền làm chủ của tập thể sư phạm, đồng thời đề cao trách nhiệm cá nhân theo chế độ thủ trưởng đối với việc quản lý nhà nước Dân chủ hoá giáo dục, dân chủ hoá nhà trường là các tư tưởng lớn, tuy nhiên việc dựa vào các văn bản pháp luật, pháp quy để đảm bảo quyền và nghĩa vụ đối với mọi đối tượng tham gia hoạt động giáo dục là điều cần nắm chắc khi triển khai nguyên tắc tập trung dân chủ ở cơ sở

Tóm lái, nội dung cơ bản của nguyên tắc tập trung dân chủ ở đây là phát huy quyền chủ động của cơ sở dựa trên hành lang pháp lý được quy định bởi Luật Giáo dục và những văn bản pháp quy trong hoạt động quản lý giáo dục đồng thời nâng cao tinh thần cá nhân phụ trách, tập thể lãnh đạo và phát huy dân chủ của tập thể theo quy chế dân chủ cơ sở do Chính phủ và Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành

3 Nội dung quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

Quản lý nhà nước đối với các cấp quản lý đào tạo bao gồm bốn nội dung chủ yếu sau đây:

Một là: Hoạch định chính sách cho giáo dục và đào tạo Lập pháp và lập quy cho các hoạt động giáo dục và đào tạo Thực hiện quyền hành pháp trong quản lý giáo dục

Hai là: Tổ chức bộ máy quản lý giáo dục

Ba là: Huy động và quản lý các nguồn lực để phát triển sự nghiệp giáo dục Bốn là: Thanh tra, kiểm soát nhằm thiết lập trật tự kỷ cương pháp luật trong hoạt động quản lý giáo dục và phát triển sự nghiệp giáo dục

Tuy nhiên quản lý nhà nước ở các cấp độ khác nhau được cụ thể hoá nội dung không hoàn toàn giống nhau

– Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, cơ quan thay mặt Chính phủ thực hiện quyền quản lý nhà nước về giáo dục, theo khuyến cáo của Hội đồng Giáo dục Quốc gia tập trung làm tốt những nội dung sau:

+ Xây dựng chiến lược và kế hoạch phát triển ngành

+ Xây dựng cơ chế chính sách và quy chế quản lý nội dung và chất lượng giáo dục và đào tạo

+ Tổ chức thanh tra, kiểm tra và thẩm định

– Đối với cấp địa phương (tỉnh, huyện, cơ quan chuyên môn là sở, phòng giáo dục và đào tạo) cần tập trung làm tốt những nội dung chủ yếu sau:

+ Xây dựng quy hoạch, kế hoạch phát triển giáo dục ở địa phương và chỉ đạo thực hiện

+ Quản lý chuyên môn nghiệp vụ các trường theo sự phân cấp và quản lý nhà nước về các hoạt động giáo dục ở địa phương

+ Thực hiện kiểm tra, thanh tra giáo dục ở địa phương

Đối với cơ sở giáo dục và đào tạo (trường) tập trung làm tốt những nội dung chủ yếu sau:

+ Tổ chức thực hiện chủ trương, chính sách giáo dục thông qua việc thực hiện mục tiêu, nội dung giáo dục và bảo đảm các quy chế chuyên môn…

+ Quản lý đội ngũ sư phạm, cơ sở vật chất, tái chính… theo các quy định chung, thực hiện kiểm tra nội bộ bảo đảm trật tự an ninh trong nhà trường

+ Điều hành các hoạt động của nhà trường theo Điều lệ nhà trường đã được ban hành và giám sát sự tuân thủ điều lệ đó

II BỘ MÁY QUẢN LÝ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

1 Khái niệm về cơ cấu tổ chức quản lý

Cơ cấu tổ chức quản lý là tập hợp các bộ phận (đơn vị hay cá nhân) có mối liên

hệ phụ thuộc lẫn nhau, được chuyên môn hoá, có chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn nhất định, được bố trí theo những cấp khác nhau nhằm thực hiện chức năng quản lý và mục tiêu chung đã được xác định

2 Các kiểu cơ cấu tổ chức quản lý

– Cơ cấu trực tuyến:

Cơ cấu trực tuyến chỉ rõ mối quan hệ giữa cấp trên và cấp dưới được quy định theo nguyên tắc trực tuyến (đường thẳng) Người thủ trưởng thực hiện tất cả các chức năng quản lý và chịu trách nhiệm trực tiếp trước mọi hoạt động của cấp dưới Người thừa hành (bộ phận hay cá nhân) chỉ nhận nhiệm vụ và chịu trách nhiệm với một cấp trên trực tiếp

– Cơ cấu chức năng:

Đặc trưng cơ bản của kiểu cơ cấu này là thủ trưởng ủy quyền trực tiếp cho các khối chức năng được ra quyết định và trực tiếp giải quyết các công việc có liên quan đến những chức năng do mình đảm nhiệm Như vậy các cấp cơ sở và những người thừa hành đồng thời chịu sự chỉ đạo và quyết định của người lãnh đạo trực tiếp và người lãnh đạo các khối chức năng

– Cơ cấu trực tuyến – tham mưu:

Cơ cấu này dựa trên cơ sở lấy cơ cấu trực tuyến làm nền tảng, thủ trưởng và những người lãnh đạo trực tuyến được sự giúp đỡ của một bộ phận tham mưu tư vấn trong việc đề ra quyết định Thủ trưởng và người lãnh đạo trực tuyến vẫn toàn quyền quyết định trong phạm vi tổ chức của mình Các bộ phận tham mưu không được quyền

ra lệnh trực tiếp cho người thừa hành mà chỉ hoàn toàn với tư cách tư vấn (giúp việc) nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả các quyết định của người lãnh đạo

– Cơ cấu trực tuyến – chức năng:

Khác với cơ cấu chức năng; ở kiểu cơ cấu này nhiệm vụ, vai trò của các bộ phận chức năng chỉ là tham mưu, tư vấn, đề xuất cho thủ trưởng và hướng dẫn phần

chuyên môn của mình cho lãnh đạo tuyến Mọi quyền quyết định vẫn thuộc về thủ trưởng

– Cơ cấu chương trình – mục tiêu:

Để điều phối việc thực hiện những chương trình – mục tiêu, đề án hay dự án nhằm vào những mục tiêu nhất định, trong thời gian nhất định người thủ trưởng có thể hình thành các bộ phận đặc biệt: bộ phận tham mưu (Hội đồng, Ủy ban…), cử lãnh đạo đề án M1, M2 Khi chương trình hoàn thành, các bộ phận điều hành, quản lý đề

án, dự án… tự giải thể

3 Nguyên tắc xây dựng cơ cấu tổ chức quản lý

- Nguyên tắc tính đẳng cấu hay nguyên tắc tính phù hợp giữa cơ cấu tổ chức của cơ quan quản lý với tính phức tạp của chức năng, nhiệm vụ quản lý, tính đa dạng của các mục tiêu quản lý, quy mô và độ phức tạp của đối tượng quản lý với các điều kiện quản lý

– Nguyên tắc bảo đảm khả năng quản lý được hay nguyên tắc đảm bảo khối lượng có thể kiểm tra được

– Một cán bộ lãnh đạo hay một cơ quan điều hành chỉ có thể quản lý có hiệu quả với một số lượng tối ưu các đối tượng quản lý (số người, số khâu đơn vị, bộ phận dưới quyền) Nếu vượt quá giới hạn thì hiệu quả quản lý sẽ bị giảm sút

– Nguyên tắc nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm phải được quy định rõ ràng và tương xứng với nhau

– Nhiệm vụ và quyền hạn giao cho từng người, từng bộ phận, từng cấp phải rõ ràng, hợp lý, không có sự chồng chéo, quyền hạn phải đi đôi tương xứng với trách nhiệm Nếu chỉ giao nhiệm vụ mà không giao quyền hạn là không đảm bảo điều kiện tối thiểu cho việc hoàn thành nhiệm vụ Ngược lại, giao quyền hạn mà không xác định

rõ trách nhiệm hay không tương xứng với trách nhiệm sẽ sinh ra lạm quyền

– Nguyên tắc đảm bảo tính linh hoạt

– Cơ cấu tổ chức quản lý phải linh động và dễ thích nghi, nghĩa là dễ có khả năng cải tiến và biến đổi tuỳ theo mục đích chung và riêng của quản lý, tuỳ theo chất lượng của các thành tố trong quan hệ quản lý và những điều kiện của quản lý để đáp ứng những yêu cầu mới của tình hình thực tế, đồng thời cũng có khả năng tự hoàn thiện khi đã có nhiều kinh nghiệm tích luỹ

4 Phương pháp xây dựng tổ chức quản lý

– Phương pháp xây dựng theo mẫu:

Dựa trên các mô hình cơ cấu tổ chức quản lý tương tự có sẵn trong thực tế, ở đó các nhiệm vụ quản lý được thực hiện một cách trôi chảy, có chất lượng cao (kể cả trong nước hoặc ngoài nước) từ đó đưa ra một mô hình cơ cấu tổ chức lý tưởng trên cơ

sở phân tích cơ cấu tổ chức hiện tại, các điều kiện quản lý cụ thể của cơ quan quản lý, rồi so sánh với mô hình lý tưởng xác định tính đồng nhất của chức năng, nhiệm vụ quản lý, của kết quả cuối cùng (sản phẩm), tính tương tự của các đặc điểm về con người, xã hội, lãnh thổ… từ đó điều chỉnh cải tiến cho sát gần với mô hình lý tưởng và

mô hình của đơn vị mình sao cho phù hợp và khả thi

– Phương pháp thử nghiệm và loại suy

+ Làm thực nghiệm theo mô hình dự kiến ở một số vùng điển hình (thành phố, đồng bằng, trung du, miền núi…)

+ Từ kết quả thực nghiệm chọn ra một số mô hình hợp lý

+ Vận dụng các mô hình đó theo đặc điểm của từng vùng

+ Phương pháp phân tích – tổng hợp

– Căn cứ vào các văn bản pháp quy, từ chức năng, nhiệm vụ chung của cơ quan quản lý phân tích, liệt kê tất cả các nhiệm vụ của đối tượng quản lý

+ Nhóm chúng lại thành các nhóm nhiệm vụ phải quản lý

+ Từ các nhóm nhiệm vụ mà xác định các bộ phận, thiết kế cơ cấu các tầng bậc của cơ quan quản lý

– Phương pháp kết cấu hoá các mục tiêu quản lý

Phương pháp này dựa vào việc thiết lập một hệ thống các mục tiêu quản lý Cơ cấu được xây dựng trên quan điểm hệ thống, bao quát tất cả các hoạt động của cơ quan, đồng thời sử dụng cách mô tả cơ cấu bằng biểu đồ cho các phương án thành lập

và hoạt động của bộ máy quản lý

III QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG QUẢN Lý NHÀ NƯỚC VỀ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Ở VIỆT NAM VÀ XU HƯỚNG ĐỔI MỚI

1 Quá trình phát triển

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà ra đời, và cùng với nó là sự ra đời của nền giáo dục dân chủ nhân dân Đến nay, hệ thống giáo dục quốc dân đã trải qua ba cuộc cải cách

– Cải cách giáo dục lần thứ nhất: Sau khi nước Việt Nam tuyên bố độc lập,

tháng 10–1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh ký sắc lệnh số 34/SL thành lập Hội đồng cố vấn học chính, Hội đồng có trách nhiệm giúp Chính phủ nghiên cứu một chương trình cải cách giáo dục Do hoàn cảnh chiến tranh chống thực dân Pháp nên đến tháng 7–1950 Hội đồng Chính phủ mới thông qua chương trình cải cách giáo dục và quyết định thực hiện cuộc cải cách này, với hệ thống giáo dục phổ thông 9 năm

– Cải cách giáo dục lần thứ hai: tháng 5–1956 Chính phủ thông qua chương

trình cải cách giáo dục lần thứ hai và tháng 8–1956 Chính phủ ban hành chính sách giáo dục phổ thông của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà

Hệ thống giáo dục phổ thông thời kỳ này gồm:

+ Cấp 1: 4 năm, gồm các lớp 1, 2, 3, 4 không kể lớp vỡ lòng

+ Cấp 2: 3 năm, gồm các lớp 5, 6, 7

+ Cấp 3: 3 năm, gồm các lớp 8, 9, 10

– Cải cách giáo dục lần thứ ba: Sau khi nước Việt Nam thống nhất Bộ Chính

trị Ban chấp hành Trung ương Đảng ra nghị định số 14 (01/1979) về việc tiến hành cải cách giáo dục nhằm thống nhất hệ thống giáo dục phổ thông trong cả nước Hệ thống giáo dục phổ thông gồm 12 năm:

– Giáo dục mầm non: Giáo dục mầm non thực hiện việc nuôi dưỡng, chăm sóc,

giáo dục trẻ em từ 3 tháng tuổi đến 6 tuổi với các cơ sở nhà trẻ, trường mẫu giáo và trường mầm non Nhà trẻ, nhóm trẻ nhận trẻ từ 3 tháng tuổi đến 36 tháng tuổi (3 tuổi) Trường, lớp mẫu giáo nhận trẻ từ 3 tuổi đến 6 tuổi Trường mầm non là cơ sở giáo dục kết hợp nhà trẻ và trường mẫu giáo

– Giáo dục phổ thông gồm

+ Giáo dục tiểu học: 5 năm, gồm các lớp từ lớp 1 đến lớp 5

+ Giáo dục trung học cơ sở: 4 năm, gồm các lớp từ lớp 6 đến lớp 9

+ Giáo dục trung học phổ thông: 3 năm, gồm các lớp từ lớp 10 đến 12

– Trung học chuyên nghiệp: 3 – 4 năm đối với người có bằng tốt nghiệp trung

học cơ sở; 1 – 2 năm đối với người có bằng tốt nghiệp trung học phổ thông

– Dạy nghề: dưới 1 năm đối với các chương trình dạy nghề ngắn hạn; 1 – 3 năm

đối với các chương trình dạy nghề dài hạn

– Giáo dục đại học và sau đại học gồm:

+ Giáo dục đại học đào tạo trình độ cao đẳng và trình độ đại học:

Đào tạo trình độ cao đẳng: 3 năm

Đào tạo trình độ đại học 4 đến 6 năm tuỳ theo ngành nghề đào tạo đối với người

có bằng tốt nghiệp trung học; 1 đến 2 năm đối với người có bằng tốt nghiệp cao đẳng cùng chuyên ngành

+ Giáo dục sau đại học đào tạo trình độ thạc sĩ và tiến sĩ

Đào tạo thạc sĩ: 2 năm

Đào tạo tiến sĩ: 4 năm đối với người có bằng tốt nghiệp đại học; 2 – 3 năm đối với người có bằng thạc sĩ

– Giáo dục không chính quy là phương thức giáo dục giúp mọi người vừa làm, vừa học, học liên tục, suốt đời nhằm hoàn thiện nhân cách, mở rộng hiểu biết, nâng cao trình độ học vấn, chuyên môn, nghiệp vụ để cải thiện chất lượng cuộc sống, tìm việc làm và thích nghi với đời sống xã hội

Giáo dục không chính quy thể hiện ở các chương trình sau:

– Chương trình xoá nạn mù chữ và giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ;

– Chương trình đào tạo bổ sung, tu nghiệp định kỳ, bồi dưỡng nâng cao trình

độ, cập nhật kiến thức, kỹ năng;

– Chương trình giáo dục đáp ứng yêu cầu của người học;

– Chương trình giáo dục để lấy văn bằng của hệ thống giáo dục quốc dân theo hình thức vừa học vừa làm, học từ xa, tự học có hướng dẫn

2 Hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo

Hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo được tổ chức theo Luật Giáo dục (1998) có thiết chế như sau:

– Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về giáo dục Chính phủ trình Quốc hội trước khi quyết định những chủ trương lớn có ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ học tập của công dân trong phạm vi cả nước, những chủ trương về cải cách nội dung chương trình của cả một bậc học, cấp học; hàng năm báo cáo Quốc hội về hoạt động giáo dục và việc thực hiện ngân sách giáo dục

– Bộ Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ có trách nhiệm quản lý nhà nước về giáo dục theo quy định của Chính phủ Chính phủ quy định

cụ thể trách nhiệm của các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ từng việc phối hợp với Bộ Giáo dục và đào tạo để thực hiện việc thống nhất quản lý nhà nước về giáo dục

– Ủy ban Nhân dân các cấp thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục ở địa phương theo quy định của Chính phủ

– Cấp tỉnh có Sở Giáo dục và Đào tạo Giám đốc Sở Giáo dục Đào tạo chịu trách nhiệm trước Ủy ban nhân dân tỉnh thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục trong phạm vi tỉnh, bao gồm: giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp Đối với trường cao đẳng, một số Sở Giáo dục và Đào tạo được Ủy nhiệm quản lý một vài mặt của quá trình đào tạo hoặc quản lý cả năm mặt: chuyên môn, nhân sự, bộ máy, tài chính, cơ sở vật chất sư phạm

– Cấp huyện, quận có Phòng Giáo dục và Đào tạo Trưởng phòng Giáo dục Đào tạo chịu trách nhiệm trước Ủy ban nhân dân huyện thực hiện quản lý nhà nước về giáo dục trong phạm vi huyện, quận Phòng Giáo dục và Đào tạo cấp huyện quản lý các trường mầm non, trường tiểu học, trường trung học cơ sở và trung tâm giáo dục thường xuyên

Sơ đồ hệ thống các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục

Để khắc phục những vấn đề yếu kém bất cập nêu trên cần quán triệt tinh thần thực hiện đổi mới trong giáo dục và đào tạo và cải cách hành chính để đổi mới các hoạt động quản lý nhà nước về giáo dục Đối với cấp Bộ, Sở, Phòng cần sắp xếp lại tổ chức, đổi mới công tác cán bộ, đổi mới phương thức chỉ đạo và phong cách làm việc

để thực hiện tốt hơn chức năng quản lý nhà nước của mình Đối với cấp cơ sở (nhà trường), cần có các văn bản hướng dẫn và những văn bản pháp quy về giáo dục để tổ chức thực hiện Đó là phương tiện quan trọng để tiến hành quản lý nhà nước về giáo dục ở mọi cấp Phương hướng đổi mới quản lý nhà nước về giáo dục và đào tạo cần tập trung vào những hoạt động chủ yếu sau:

– Đổi mới công tác lập pháp, lập quy

– Hoàn thiện bộ máy tổ chức quản lý giáo dục các cấp và ở cơ sở giáo dục – Xây dựng, phát triển đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý theo hướng chuẩn hoá

và tăng cường công tác đào tạo, bồi dưỡng

– Đổi mới công tác huy động, quản lý và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đầu tư cho giáo dục và đào tạo

Cải cách nền hành chính là cải cách đồng bộ 3 yếu tố của nền hành chính, đó là: thể chế, bộ máy và đội ngũ cán bộ công chức Cải cách hành chính còn được hiểu là tăng cường hiệu lực, hiệu quả của bộ máy quản lý Như vậy, vận dụng tinh thần cải cách hành chính để đổi mới quản lý giáo dục là vận dụng tư tưởng đổi mới một cách đồng bộ các hoạt động quản lý từ cơ chế quản lý giáo dục cho đến cách thức tổ chức chỉ đạo các hoạt động quản lý nhằm làm cho hoạt động giáo dục bảo đảm trật tự kỷ

cương góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục của nhà nước một cách có hiệu lực và hiệu quả nhất

Đối với một cơ sở giáo dục vận dụng tinh thần cải cách hành chính để đổi mới quản lý giáo dục là quy định rõ chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền của các đối tượng trong tổ chức, có cơ chế phối hợp rõ ràng… Trong hoạt động quản lý vừa bảo đảm chế

độ thủ trưởng nhưng phát huy cao độ dân chủ cơ sở, tạo điều kiện cho tập thể sư phạm

có thể hoàn thành tốt nghĩa vụ của họ, đồng thời bảo đảm đúng quyền lợi chính đáng cho họ với mục đích cuối cùng là tăng cường hiệu lực và hiệu quả của quản lý giáo dục

D CÔNG VỤ, CÔNG CHỨC VÀ PHÁP LỆNH CÁN BỘ - CÔNG CHỨC

I CÔNG VỤ VÀ NHỮNG NGUYÊN TẮC CỦA CÔNG VỤ

1 Khái niệm về công vụ

Công vụ là một yếu tố quan trọng trong nền hành chính quốc gia Công vụ bao gồm các hoạt động thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước, thi hành luật pháp, đưa pháp luật vào đời sống, cũng như quản lý, sử dụng có hiệu quả tài sản và ngân sách nhà nước phục vụ cho các nhiệm vụ chính trị

Khác với các loại hoạt động thông thường khác, công vụ là hoạt động dựa trên

cơ sở sử dụng quyền lực nhà nước Nó được bảo đảm bằng quyền lực nhà nước và nhằm sử dụng quyền lực đó vào các nhiệm vụ quản lý của Nhà nước Hoạt động công

vụ là hoạt động có tổ chức và tuân thủ những quy chế bắt buộc, theo trật tự có tính chất thứ bậc chặt chẽ, chính quy và liên tục

Khi nói tới công vụ thì yếu tố trước tiên là con người; nhưng con người ở đây là người thực thi nhiệm vụ công quyền nên phải được ràng buộc trên cơ sở những định chế pháp lý, theo một hệ thống tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ các công sở nhà nước Như vậy, công vụ là một khái niệm tổng hợp bao gồm các yếu tố cơ bản:

– Đội ngũ cán bộ - công chức;

– Thể chế của nền công vụ gồm pháp luật, chính sách, chế độ quy định quyền, nghĩa vụ và hoạt động đối với công chức;

– Hệ thống tổ chức quản lý và hoạt động công vụ;

– Công sở, tổ chức bộ máy làm việc

Tóm lại: Công vụ là một loại lao động mang tính quyền lực và pháp lý được thực thi bởi đội ngũ công chức thực hiện các chức năng của Nhà nước trong quá trình quản lý mọi mặt của đời sống xã hội

2 Nội dung của công vụ

Nội dung công vụ là toàn bộ hoạt động của các cơ quan nhà nước thông qua hoạt động của đội ngũ cán bộ – công chức để thực hiện ba nhiệm vụ cơ bản:

– Quản lý nhà nước trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hoá xã hội nhằm đáp ứng những nhu cầu xã hội

– Thi hành pháp luật, đưa pháp luật vào đời sống, bảo đảm kỷ cương xã hội, thực hiện các quyền và nghĩa vụ của công dân theo luật định

– Quản lý tài sản công và ngân sách Nhà nước, xây dựng một nền tài chính vững mạnh và hiệu quả cao

– Hoạt động công vụ là hoạt động có tổ chức, tuân thủ những quy chế bắt buộc, theo trật tự có tính chất thứ bậc chặt chẽ; chính quy và liên tục;

– Người công chức là người đại diện cho Nhà nước, có quyền và nghĩa vụ được quy định theo pháp luật Tuy nhiên, thẩm quyền của công chức, suy cho cùng là nghĩa

vụ, không phải là quyền riêng của cá nhân

– Công dân và các tổ chức kinh tế – xã hội khác được làm tất cả những gì mà luật pháp cho phép Nói cách khác là có những việc tuy luật pháp không cấm, nhưng xét trên lợi ích tổng thể toàn cục và lâu dài, Nhà nước không cho nền công vụ làm thì không được làm

4 Các nguyên tắc của công vụ

Nguyên tắc của công vụ là các quan điểm, những tư tưởng, những quy định chung nhất nhằm thực hiện một cách có hiệu quả việc quản lý Nhà nước Công chức khi thi hành công vụ phải tuân thủ nghiêm túc các nguyên tắc công vụ Những nguyên tắc đó là:

a Nguyên tắc phục vụ nhân dân vô điều kiện

Công vụ thể hiện ý chí và đáp ứng lợi ích của nhân dân lao động và của Nhà nước, thể hiện ở chỗ công vụ là phương tiện thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước, nó là một thể chế định tổ chức – pháp lý trong hệ thống quyền lực nhà nước và phải phục vụ ý chí của Nhà nước và của nhân dân Người công chức khi thực thi công

vụ, phải chịu sự kiểm tra của nhân dân và của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, không được tuỳ tiện theo ý chí cá nhân của mình Cán bộ – công chức phải thực sự là công bộc của nhân dân, vì nhân dân mà phục vụ

b Nguyên tắc tập trung dân chủ

Nguyên tắc này thể hiện ở chỗ cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương thống nhất quản lý nền công vụ bằng cách xác định và tổ chức thực hiện danh mục các chức

vụ của các cơ quan và công sở nhà nước, định ra phương thức tuyển chọn, thăng chức, giáng chức, điều động và luân chuyển công chức, quy định các ngạch, bậc công chức

và chế độ đãi ngộ chung

Song để đảm bảo vừa tập trung, vừa dân chủ, các cơ quan Trung ương trong quá trình hoạch định chính sách công vụ cần tham khảo ý kiến của các cơ quan Nhà nước ở địa phương và các tổ chức xã hội để đưa ra những quyết định phù hợp với thực

tế Mặt khác, để quản lý công thức được sát và phát huy sáng kiến của các cấp quản lý phải thực hiện việc phân cấp quản lý công chức cho địa phương và cơ sở Việc phân cấp phải bảo đảm sự quản lý thống nhất của Trung ương, tránh sự tuỳ tiện đặt ra những quy định hay thực hiện những điều trái với quy chế chung

c Nguyên tắc kế hoạch hóa

Công vụ được hình thành và phát triển theo kế hoạch Nhà nước Các cơ quan nhà nước phải xác định rõ số lượng, các danh mục chức vụ, các ngạch, bậc và số lượng biên chế cần thiết Khi xác định những yêu cầu trên, cần tính đến phương hướng phát triển công vụ trong tương lai trên cơ sở nhìn nhận sự thay đổi của quản lý kinh tế – xã hội, các yếu tố của hội nhập quốc tế, sự phát triển của khoa học công nghệ,… để xây dựng một nền công vụ thích hợp; đồng thời các cơ quan cũng phải có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng cán bộ - công chức để giảm nhẹ biên chế, làm cho bộ máy gọn nhẹ, có hiệu lực và hiệu quả

d Nguyên tắc pháp chế

Công vụ là tổ chức được xây dựng trên cơ sở pháp luật và bảo đảm pháp chế, phải thực hiện đúng thẩm quyền cũng như không được từ bỏ thẩm quyền đã được Nhà nước trao đổi thi hành công vụ Do đó, cán bộ – công chức khả thi hành công vụ

không được lạm dụng quyền lực để gây sách nhiễu với dân, nhận hối lộ, tham nhũng

và các hành vi vi phạm pháp luật khác

II HOẠT ĐỘNG CÔNG VỤ

Hoạt động công vụ là hoạt động thực hiện chức năng, nhiệm vụ của công chức trong các công sở nhằm giải quyết quan hệ giữa các cơ quan Nhà nước với nhân dân

Đối tượng phục vụ của công vụ là mọi tổ chức, công dân và người nước ngoài Hoạt động công vụ phải tuân thủ nguyên tắc thống nhất, công khai, đúng pháp luật, đúng thẩm quyền và chịu trách nhiệm cá nhân

Hoạt động công vụ bao gồm: Tổ chức công sở, trách nhiệm của công chức khi thi hành công vụ; quan hệ công vụ trong công sở, giữa các công sở và thủ tục hành chính

Trong công sở, nơi làm việc của mỗi đơn vị phải có biển chỉ dẫn Công chức chịu trách nhiệm giải quyết công việc phải có biết ghi rõ họ tên và chức vụ đặt ở bàn làm việc Các phòng, ban giải quyết công việc phải có biển ghi rõ nhiệm vụ giải quyết

để dân nhận biết

Công sở phải có bộ phận thường trực Thường trực chỉ giải quyết cho những người đến liên hệ công tác vào làm việc trong công sở và có trách nhiệm hướng dẫn đến đúng chỗ làm việc

Những công sở thường xuyên tiếp xúc với dân phải có hộp thư góp ý đặt ở phòng đợi

Công sở treo quốc kỳ trong ngày làm việc và ngày lễ

Các công sở hành chính cần được bố trí trong cùng một khu vực đảm bảo thuận lợi cho việc thực hiện công vụ và cho sự liên hệ của nhân dân

2 Trách nhiệm của công chức khi thi hành công vụ

Công chức thực hiện công vụ theo pháp luật Công chức phải tận tuỵ, trung thực, hết lòng vì công vụ được giao, là công bộc của nhân dân

Khi thực thi công vụ, công chức không được tự ý rời bỏ công sở hoặc ngừng thi hành công vụ khi chưa được sự đồng ý của người có thẩm quyền

Khi thi hành công vụ, công chức phải thể hiện thái độ lịch sự khiêm tốn nhã nhặn Đối với nhân dân phải lắng nghe ý kiến của dân Đối với đồng nghiệp phải có thái độ tôn trọng, hợp tác

Cán bộ – công chức khi thực hiện nhiệm vụ, công vụ phải nắm vững nội dung công việc, am hiểu sâu chuyên môn nghiệp vụ, am hiểu luật pháp và giải quyết công việc đúng chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền

Cán bộ – công chức không được tuỳ tiện giải đáp, hướng dẫn, giải quyết công việc trái pháp luật và các quy định của cơ quan có thẩm quyền Công chức có nhiệm

vụ tiếp, giải quyết công việc của công dân và tổ chức Khi giải quyết công việc phải khẩn trương, không được để đương sự phải đi lại nhiều lần, không được nhận quà biếu của các công dân và tổ chức Cán bộ công chức có trách nhiệm tiết kiệm công quỹ, bảo