ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ --- ĐINH THU HÀ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ TOÀN DIỆN KHU VỰC RCEP ĐỐI VỚI NGÀNH CÔNG NGHIỆP ĐIỆN TỬ VIỆT NAM LUẬN VĂN THẠC
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-
ĐINH THU HÀ
TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ
TOÀN DIỆN KHU VỰC (RCEP) ĐỐI VỚI NGÀNH CÔNG NGHIỆP ĐIỆN TỬ VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ
CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
Hà Nội – 2016
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
-
ĐINH THU HÀ
TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ
TOÀN DIỆN KHU VỰC (RCEP) ĐỐI VỚI
NGÀNH CÔNG NGHIỆP ĐIỆN TỬ VIỆT NAM
Chuyên ngành: Kinh tế quốc tế
Mã số: 60 31 01 06
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ QUỐC TẾ CHƯƠNG TRÌNH ĐỊNH HƯỚNG NGHIÊN CỨU
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN TIẾN DŨNG
XÁC NHẬN CỦA
CÁN BỘ HƯỚNG DẪN
TS Nguyễn Tiến Dũng
XÁC NHẬN CỦA CHỦ TỊCH HĐ CHẤM LUẬN VĂN
PGS.TS Hà Văn Hội
Hà Nội – 2016
Trang 3MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined DANH MỤC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC HÌNH Error! Bookmark not defined
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Tính cấp thiết và ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu 1
2 Câu hỏi nghiên cứu 3
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
5 Kết cấu luận văn 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỘI NHẬP KINH TẾ TRONG KHUÔN KHỔ RCEP VÀ TÁC
ĐỘNG ĐỐI VỚI NGÀNH CÔNG NGHIỆP ĐIỆN TỬError! Bookmark not defined
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Error! Bookmark not defined
1.1.1 Các nghiên cứu về tác động của hội nhập kinh tế trong khuôn khổ RCEP
đối với các nền kinh tế thành viên Error! Bookmark not defined
1.1.2 Các nghiên cứu về ngành công nghiệp điện tử các nước thành viên RCEP
và tác động của hội nhập kinh tế khu vực đến hoạt động của ngành Error! Bookmark not defined
1.1.3 Nhận xét Error! Bookmark not defined
1.2 Cơ sở lý luận về hội nhập kinh tế khu vực Error! Bookmark not defined.
1.2.1 Bản chất của hội nhập kinh tế khu vực Error! Bookmark not defined
1.2.2 Các hình thức hội nhập kinh tế khu vực Error! Bookmark not defined
1.2.3 Tác động của hội nhập kinh tế khu vực Error! Bookmark not defined.
1.3 Tổng quan về RCEP Error! Bookmark not defined
1.3.1 Bối cảnh hình thành RCEP Error! Bookmark not defined
1.3.2 Cơ sở hình thành RCEP Error! Bookmark not defined
1.3.3 Các nguyên tắc, nội dung và tiến trình đàm phán RCEP Error! Bookmark not defined
Trang 4CHƯƠNG 2: KHUNG KHỔ PHÂN TÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Error! Bookmark not defined
2.1 Khung khổ phân tích Error! Bookmark not defined
2.2 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined.
2.2.1 Phương pháp phân tích định tính Error! Bookmark not defined
2.2.1.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu Error! Bookmark not defined.
2.2.1.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp Error! Bookmark not defined
2.2.1.3 Phương pháp thống kê Error! Bookmark not defined.
2.2.1.4 Phương pháp so sánh Error! Bookmark not defined
2.2.2 Phương pháp phân tích định lượng Error! Bookmark not defined
2.2.2.1 Phương pháp phân tích chỉ số thương mạiError! Bookmark not defined
2.2.2.2 Phương pháp phân tích bằng mô hình SMARTError! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3: THƯƠNG MẠI TRONG NGÀNH CÔNG NGHIỆP ĐIỆN TỬ VIỆT
NAM VÀ CÁC NƯỚC THÀNH VIÊN RCEP Error! Bookmark not defined
3.1 Tình hình sản xuất và xuất nhập khẩu của ngành công nghiệp điện tử Việt Nam
Error! Bookmark not defined
3.2 Thương mại trong ngành công nghiệp điện tử giữa Việt Nam và các nước
thành viên RCEP Error! Bookmark not defined.
3.3 Lợi thế so sánh và cường độ thương mại của Việt Nam và các nước thành
viên RCEP trong ngành công nghiệp điện tử Error! Bookmark not defined
3.3.1 Lợi thế so sánh của Việt Nam và các nước thành viên RCEP trong ngành
công nghiệp điện tử Error! Bookmark not defined.
3.3.2 Cường độ thương mại của Việt Nam và các nước thành viên RCEP trong
ngành công nghiệp điện tử Error! Bookmark not defined.
CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ TÁC ĐỘNG CỦA HIỆP ĐỊNH ĐỐI TÁC KINH TẾ TOÀN DIỆN KHU VỰC ĐỐI VỚI NGÀNH CÔNG NGHIỆP ĐIỆN TỬ VIỆT
NAM Error! Bookmark not defined
4.1 Cơ hội của RCEP đối với ngành công nghiệp điện tử Việt Nam Error! Bookmark not defined
Trang 54.1.1 Mở rộng thị trường và tăng trưởng thương mại ngànhError! Bookmark not defined
4.1.2 Thúc đẩy đầu tư vào ngành Error! Bookmark not defined.
4.1.3 Tham gia vào chuỗi giá trị và mạng lưới sản xuất trong khu vực Error! Bookmark not defined
4.1.4 Tiếp thu khoa học công nghệ tiên tiến Error! Bookmark not defined
4.2 Thách thức của RCEP đối với ngành công nghiệp điện tử Việt Nam Error! Bookmark not defined
4.2.1 Áp lực cạnh tranh Error! Bookmark not defined.
4.2.2 Yêu cầu nâng cao năng lực và phát triển công nghiệp phụ trợ Error! Bookmark not defined
4.2.3 Nguy cơ phát triển không bền vững Error! Bookmark not defined.
4.3 Đánh giá tác động định lượng của RCEP đối với ngành công nghiệp điện tử
Việt Nam: kết quả từ mô hình SMART Error! Bookmark not defined
4.3.1 Xây dựng mô hình Error! Bookmark not defined
4.3.2 Phân tích kết quả mô hình Error! Bookmark not defined.
4.3.2.1 Mô hình 1 Error! Bookmark not defined
4.3.2.2 Mô hình 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
5.1 Tổng hợp kết quả nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5.2 Một số khuyến nghị Error! Bookmark not defined
5.3 Những hạn chế của đề tài Error! Bookmark not defined
5.4 Đề xuất hướng nghiên cứu mới Error! Bookmark not defined.
5.5 Kết luận chung Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 7 PHỤ LỤC
Trang 6PHẦN MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết và ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu
Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (Regional Comprehensive Economic Partnership - RCEP) là một hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa 10 nước thành viên ASEAN, trong đó có Việt Nam, và 6 quốc gia mà ASEAN đã ký hiệp định thương mại tự do là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia
và New Zealand RCEP được kỳ vọng sẽ hoàn tất việc ký kết vào cuối năm 2016 Với dân số trên 3 tỷ người, nắm giữ giá trị GDP là 17 nghìn tỷ USD, chiếm gần 40% thương mại toàn cầu, dự kiến khu vực các nước tham gia RCEP (ASEAN+6)
sẽ trở thành một trong những khu vực tự do mậu dịch lớn nhất thế giới, thúc đẩy mở cửa hơn nữa thương mại hàng hóa và dịch vụ Hiện nay, khu vực các nước tham gia RCEP đang là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam với giá trị kim ngạch hai chiều năm 2013 đạt trên 153 tỷ USD
Trong nỗ lực hội nhập kinh tế của Việt Nam, công nghiệp điện tử (CNĐT) được xem là một trong những ngành mũi nhọn Theo Quyết định số 880/QĐ-TTg ngày 09/6/2014 về phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển ngành công nghiệp Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, Chính phủ đã đặt ra mục tiêu “tiếp tục phát triển phương thức lắp ráp các thiết bị điện tử, tin học để đáp ứng nhu cầu sản xuất điện tử trong nước và tham gia xuất khẩu Tăng trưởng giá trị sản xuất công nghiệp ngành này giai đoạn đến năm 2020 đạt 17-18%; đến năm 2030 đạt 19-21%” Đây là mức mục tiêu cao nhất so với định hướng phát triển các ngành, lĩnh vực trọng điểm khác mà Việt Nam vốn có lợi thế Trong những năm vừa qua, CNĐT là ngành chiếm tỷ trọng cao nhất trong hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam Năm 2013, theo Cơ sở dữ liệu thống kê thương mại của Liên hợp quốc (UN Comtrade), tổng giá trị xuất khẩu thiết bị điện và điện tử của Việt Nam ra trị trường thế giới đạt 32.283 triệu USD, trong đó 12.351 triệu USD là xuất sang thị trường các nước tham gia RCEP, chiếm hơn 38% tổng giá trị xuất khẩu của ngành
Trang 7Có thể thấy, ngay cả khi RCEP còn đang trong quá trình đàm phán, thị trường ASEAN+6 đã đóng vai trò rất quan trọng trong hoạt động thương mại Việt Nam nói chung và thương mại ngành CNĐT Việt Nam nói riêng Thực tế, ASEAN+6 hiện là khu vực sản xuất điện tử lớn nhất thế giới Nếu RCEP được ký kết và đi vào thực thi, lợi ích mà nó mang lại có thể sẽ rất đáng kể đối với ngành CNĐT Việt Nam RCEP sẽ đẩy ma ̣nh hơn nữa quá trình tự do hóa thương ma ̣i nô ̣i khối , tiếp tục cắt giảm thuế quan đối với nhiều loại hàng hóa, tạo điều kiện cho sản phẩm điện tử Việt Nam mở rộng thị trường và thúc đẩy tăng trưởng thương mại ngành Bên cạnh đó, RCEP cũng sẽ tạo môi trường thuận lợi cho đầu tư nội khối , dỡ bỏ rào cản đối với dòng vốn đầu tư trong khu vực Với các ưu đãi đầu tư sẵn có, Việt Nam sẽ trở thành điểm đến thu hút hơn nữa cho các công ty điện tử lớn trên thế giới, phát triển lợi thế nhờ quy mô và mở ra nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong nước tăng cường hợp tác và tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu Quan trọng hơn, RCEP ra đời sẽ làm giảm thiểu những ràng buộc về nguyên tắc xuất xứ, giúp giảm chi phí kinh doanh và chi chí giao dịch, qua đó thúc đẩy hơn nữa thương mại và đầu tư vào ngành
Tuy nhiên, bên cạnh những tác động khả quan, vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề đáng lo ngại đối với ngành CNĐT Việt Nam khi tham gia hội nhập khu vực sâu hơn Theo thống kê, các doanh nghiệp FDI chỉ chiếm khoảng 1/3 trong tổng số doanh nghiệp điện tử Việt Nam nhưng lại sở hữu nhiều công nghệ cao, chiếm trên 80% thị trường trong nước và trên 90% kim ngạch xuất khẩu Chưa hết, trong tỉ lệ rất nhỏ đó Việt Nam cũng đang được hưởng giá trị gia tăng rất thấp vì phải nhập khẩu hầu hết nguyên liệu và lắp ráp Các doanh nghiệp Việt Nam hiện tại không đủ khả năng tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu của các thương hiệu điện tử lớn đang đặt nhà máy tại Việt Nam Bên cạnh đó, sự phát triển của ngành CNĐT Việt Nam không đồng đều, trong khi một số ngành mới hướng vào xuất khẩu như smartphone, máy tính, thiết bị ngoại vi có tăng trưởng ấn tượng thì một số ngành sản xuất khác hướng vào thị trường nội địa và đang được bảo hộ lại đang sụt giảm sản lượng Nếu mở cửa trong ASEAN+6, những ngành sản xuất đang được bảo hộ
sẽ bị tác động tiêu cực, khó cạnh tranh với đối tác khác trong khu vực Ngoài ra,
Trang 8những ưu đãi lớn của chính phủ và các chính quyền địa phương nhằm thu hút đầu tư nước ngoài vào CNĐT trong nước cũng làm phát sinh nguy cơ về phát triển không bền vững, đặc biệt là khi RCEP trở thành hiện thực Việt Nam rất có thể sẽ trở thành công trường sản xuất thứ hai của thế giới sau Trung Quốc với giá nhân công rẻ; người lao động bị o bế, lạm dụng; vấn đề kiểm soát môi trường không gắt gao Trước những thách thức trên, nếu ngành CNĐT Việt Nam không có định hướng nhằm nâng cao chất lượng, năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp trong ngành
và hướng tới sự phát triển bền vững thì sự hội nhập càng sâu rộng, mà trong đó có tác động từ RCEP, sẽ càng khiến những vấn đề đáng lo ngại này trở nên nghiêm trọng hơn
Xác định được tầm quan trọng của sản phẩm điện tử trong hoạt động thương mại quốc tế của Việt Nam và tiềm năng khai thác thị trường các quốc gia tham gia RCEP để phát triển hơn nữa ngành CNĐT Việt Nam, cũng như nhận thấy các vấn
đề cần khắc phục trong phát triển ngành CNĐT Việt Nam trong bối cảnh hội nhập khu vực, tác giả đã lựa chọn vấn đề “Tác động của Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) đối với ngành công nghiệp điện tử Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Kinh tế quốc tế
2 Câu hỏi nghiên cứu
Đề tài tập trung vào trả lời các câu hỏi nghiên cứu:
(1) Cấu trúc và chiều hướng thương mại của ngành CNĐT Việt Nam và các nước thành viên RCEP thay đổi như thế nào trong những năm vừa qua? (2) Tác động của RCEP đối với ngành CNĐT Việt Nam như thế nào?
(3) Ngành CNĐT Việt Nam cần có những điều kiện và giải pháp gì để tận dụng cơ hội phát triển cũng như đối phó với những bất lợi do quá trình hội nhập khu vực trong khuôn khổ RCEP mang lại?
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu
Trang 9- Làm rõ thực trạng thương mại ngành CNĐT Việt Nam và các nước thành viên RCEP
- Đánh giá tác động của RCEP đối với ngành CNĐT Việt Nam
- Đưa ra các giải pháp phát triển phù hợp cho ngành CNĐT Việt Nam trong bối cảnh hội nhập khu vực
Nhiệm vụ nghiên cứu
Trên cơ sở các mục đích nghiên cứu đã xác định, luận văn sẽ thực hiện các nhiệm vụ:
- Phân tích thực trạng của ngành CNĐT Việt Nam, nghiên cứu xu hướng, cơ cấu thương mại trong các sản phẩm điện tử giữa Việt Nam và các nước tham gia RCEP;
- Chỉ ra những cơ hội và thách thức đối với công nhiệp điện tử Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế khu vực theo khuôn khổ RCEP;
- Phân tích tác động định lượng của RCEP đối với ngành CNĐT Việt Nam
và đánh giá tiềm năng khai thác những thuận lợi, ưu đãi từ RCEP;
- Đề xuất một số giải pháp gắn với kết quả phân tích nhằm phát triển ngành CNĐT của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập khu vực
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: những tác động của RCEP tới ngành CNĐT Việt Nam Phạm vi nghiên cứu:
- Về không gian, luận văn nghiên cứu trong phạm vi các quốc gia đang tham gia đàm phán RCEP
- Về thời gian, luận văn nghiên cứu chủ yếu trong khoảng thời gian 10 năm,
từ 2005 đến 2014 Bên cạnh đó, một số số liệu của năm 2015 và 2016 cũng được cập nhật
Trang 10- Về lĩnh vực, luận văn tập trung chủ yếu vào nghiên cứu tác động của RCEP tới hoạt động thương mại của ngành CNĐT Việt Nam, từ đó đánh giá và rút
ra hàm ý đối với những ảnh hưởng tới ngành CNĐT Việt Nam nói chung
- Về ngành hàng, các sản phẩm CNĐT được xem xét trong nghiên cứu được phân loại thành các nhóm:
Máy tính và thiết bị ngoại biên
Thiết bị viễn thông
Thiết bị điện tử tiêu dùng
Linh kiện điện tử (cấu kiện)
Một số sản phẩm điện tử khác
Ranh giới giữa các hạng mục sản phẩm điện tử này thường không rạch ròi, do người tiêu dùng ngày càng có thể tiếp cận với các thiết bị chuyên nghiệp và đa chức năng Trong hệ thống phân loại HS (Harmonized System)1
, mã sản phẩm điện tử chủ yếu thuộc chương 84 và chương 85
5 Kết cấu luận văn
Luận văn bao gồm năm chương chính như sau:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và thực tiễn về hội
nhập kinh tế trong khuôn khổ RCEP và tác động đối với ngành công nghiệp điện tử
Chương 2: Khung khổ phân tích và phương pháp nghiên cứu
Chương 3: Thương mại trong ngành công nghiệp điện tử Việt Nam và các
nước thành viên RCEP
là một hệ thống gồm tên và số chuẩn quốc tế nhằm sắp xếp các sản phẩm trong thương mại, được xây dựng
và phát triển bởi Tổ chức Hải quan Thế giới Việc phân loại sản phẩm theo HS thường được sử dụng trong đo lường thương mại hàng hóa vì Hải quan của các quốc gia trên thế giới đều sử dụng cách phân loại này để báo cáo số liệu xuất nhập khẩu Cách phân loại này cho phép phân tách thương mại hàng hoá đến cấp 6 chữ số Hiện nay cơ sở dữ liệu của Trung tâm dữ liệu Hàng Hóa và Thương mại quốc tế của OECD và cơ sở dữ liệu Comtrade của Liên hợp quốc đều sử dụng hệ phân loại HS