GIÁO TRÌNH lý LUẬN và PHƯƠNG PHÁP dạy học LỊCH sử ở THCS

Từ thực tiễn dạy học lịch sử vừa qua cùng với thành tựu của lý luận dạy học hiện đại, việc phát hiện những qui luật của quá trình dạy - học lịch sử dựa trên cơ sở mối quan hệ giữa giáo

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH QUẢNG BÌNH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH

-

GIÁO TRÌNH

LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

LỊCH SỬ Ở THCS (LƯU HÀNH NỘI BỘ DÀNH CHO ĐHSP VĂN - SỬ)

Quảng Bình – 01/2012

PHẦN I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH

SỬ Ở TRƯỜNG THCS BÀI MỞ ĐẦU: NHẬP MÔN LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY

HỌC LỊCH SỬ

I Giới thiệu tổng quan về học phần

I.1 Chương trình: 45 tiết gồm 30 tiết lý thuyết, 30 tiết thực hành = 15 tiết qui đổi lý

thuyết; ngoài ra sinh viên cần phải dành tối thiểu 90 tiết để đọc giáo trình tài liệu tham khảo, chuẩn bị bài xêmina và thiết kế bài giảng, tập giảng và đi thực tế dự giờ ở trường THCS

I.1 Nội dung học phần

Trang bị cho sinh viên những vấn đề cơ bản sau:

- Những vấn đề chung về phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THCS với tư cách là một khoa học Sơ lược quá trình phát triển của bộ môn PPD-HLS

- Giới thiệu về bộ môn lịch sử ở trường THCS (mục tiêu, cấu tạo chương trình, nội dung và nhiệm vụ cơ bản của bộ môn LS ở THCS)

- Con đường hình thành tri thức lịch sử cho học sinh, cách tiến hành giáo dục tư tưởng tình cảm và phát triển tư duy cho học sinh thông qua dạy học lịch sử

- Trang bị cho giáo sinh hệ thống PPD-H Lịch sử ở trường THCS

* Học phần dành 15 tiết thực hành để hướng dẫn sinh viên nghiên cứu chương trình,

nội dung SGK, SGV, tập thiết kế bài giảng và tập giảng, xem băng hình giờ dạy mẫu A) Lý thuyết kết cấu thành 2 phần:

- Phần 1 Một số vấn đề chung về PPD-HLS ở trường THCS; gồm 2 chương

Chương 1 trình bày vấn đề lý luận về phương pháp dạy học lịch sử, nhằm chứng minh nó là một khoa học Đi từ việc giới thiệu những quan niệm khác nhau về PPD-HLS đến đối tượng nghiên cứu, chức năng nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu của bộ môn phương pháp dạy học lịch sử; sơ lược lịch sử hình thành và phát triển của bộ môn phương pháp dạy- học lịch sử

Chương 2 Bộ môn Lịch sử ở nhà trường phổ thông Việt Nam, giới thiệu vài nét về việc dạy học lịch sử ở VN Cấu tạo chương trình của bộ môn Lịch sử ở trường THCS, đề cập đến cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chương trình Cấu tạo chương trình môn lịch sử ở trường THCS hiện nay Nhiệm vụ của bộ môn lịch sử ở trường THCS

- Phần 2 Hệ thống phương pháp dạy học lịch sử gồm 4 chương

Trình bày cơ sở phân loại các phương pháp, 3 nhóm phương pháp dạy học lịch sử gồm: Nhóm PP thông tin tái hiện lịch sử, nhóm PP phát triển năng lực nhận thức và thực hành cho hs, nhóm PP tìm tòi nghiên cứu và một số quan điểm dạy học hiện đại

B) Thực hành: Học phần dành 15 tiết để sinh viên tổ chức hoạt động thực hành trên lớp, ngoài ra còn hướng dẫn cho sinh viên tự nghiên cứu và đi kiến tập phổ thông, soạn bài và tập giảng ở ngoài trường 90 tiết

II Phương pháp học tập và tài liệu tham khảo

II.1 Phương pháp học tập: Sinh viên đọc trước giáo trình và tài liệu tham khảo, nghe

giảng ghi chép và làm bài tập chu đáo, tiến hành các giờ Xêmina nghiêm túc có chất lượng, tranh thủ tìm hiểu nội dung chương trình lịch sử ở THCS, dự giờ ở phổ thông để

kết hợp lý luận với thực tiễn Sinh viên cần tăng cường soạn giáo án và tập giảng để chuẩn bị cho việc thực tập ở học kỳ 2

II.2 Tài liệu tham khảo:

1) Nghị quyết của BCHTW Đảng CSVN lần thứ tư khóa VII, lần thứ hai khóa VIII, NXB CTQG, HN

2) Quốc hội nước CHXHCNVN, Luật Giáo dục, NXB CTQG, HN, 1999

3) Phan Ngọc Liên- Trần Văn Trị (cb), Phương pháp dạy học Lịch sử, NXB Giáo dục,

HN, 1998

4) Trịnh Đình Tùng (cb) - Trần Viết Thụ - Đặng Văn Hồ- Trần Văn Cường, Hệ thống

phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS, (Giáo trình CĐSP) NXB ĐHSP Dự án

đào tạo giáo viên THCS, 2005

5) Kiều Thế Hưng, Hệ thống thao tác sư phạm trong dạy học lịch sử ở trường PTTH,

NXB ĐHQGHN, 1999

6) Phan Ngọc Liên (cb), Thiết kế bài giảng ở THCS, NXB ĐHQGHN, 1999

7) Nguyễn Cảnh Toàn (cb), Học và dạy cách học, NXB ĐHSP, 2002

8) Trần Kiều (cb), Đổi mới phương pháp dạy học ở tường THCS, Viện KHGD, HN,

17) Bernd Meiran - Nguyen Van Cuong, Phát triển năng lực thông qua phương pháp

và phương tiện dạy học mới, Bộ GD & ĐT - Dự án phát triển giáo viên THCS, 2005

Chương 1 PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC LỊCH SỬ LÀ MỘT KHOA HỌC

I Những quan niệm khác nhau về PPDHLS

Phương pháp dạy học lịch sử có nhiều tên gọi khác nhau (lý luận dạy học bộ môn, giáo dục - lịch sử, giáo học pháp Lịch sử) Phương pháp dạy học lịch sử có phải là một khoa học không ? đã là một đề tài được thảo luận trong nhiều năm của thế kỷ trước

Có nhiều ý kiến khác nhau xung quanh vấn đề ppdhls có phải là một khoa học không? Có khuynh hướng coi PPD-HLS là một bộ phận của lý luận dạy học, tuân thủ những nguyên tắc, qui luật chung của quá trình dạy học, là sự vận dụng lý luận dạy học chung vào bộ môn

Có ý kiến cho rằng PPD-HLS không phài là một khoa học, mà chỉ là sự tổng kết, tập hợp những kinh nghiệm tiên tiến trong quá trình dạy học lịch sử ở các nhà trường

Thực tiễn dạy học ở nhà trường phổ thông đặt ra yêu cầu là phải làm thế nào để hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh ? bộ môn nào giải quyết vấn đề này ? phải chăng sử học ? triết học ? tâm lý hay giáo dục học ?

Rõ ràng chỉ có bộ môn PPD-HLS mới có thể giải quyết được yêu cầu này Hiện nay các nhà khoa học đã đi đến nhất trí thừa nhận PPDHLS là một khoa học độc lập

II Phương pháp dạy học lịch sử là một khoa học

"Phương pháp" xuất phát từ thuật ngữ Hy Lạp là "methnod" là con đường, cách thức tiến hành một hoạt động nhằm đạt được mục đích đã đặt ra "Phương pháp là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải tạo hiện thực hay hoạt động nhận thức lí luận của con người"[4; 8] Phương pháp dạy học "là một hệ thống những hành động có mục đích của giáo viên nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh, đảm bảo học sinh lĩnh hội được học vấn" [4; 9] Hiện nay giáo dục nhiều nước nhất là phương Tây đã và đang thực hiện qui tắc 3C

C1: connaitre - biết Làm cho hs phải nắm được các kiến thức cơ bản, gồm các sự kiện chủ yếu, những ý tưởng quan trọng, những qui luật nguyên lí, các thuật ngữ, khái niệm then chốt, pp sử dụng tài liệu, tư liệu, đồ dùng trực quan và phương tiện dạy học hiện đại, biết chủ động xây dựng đề cương, dàn ý để trình bày (nói và viết), tìm tòi phát hiện khoa học, phù hợp với trình độ người học

C2: Convaincre - thuyết phục là hs trình bày một cách tự tin có sức thuyết phục những điều mình đã tiếp thu, biến thành tài sản trí tuệ của mình để giải quyết vấn đề được đặt ra, không bị cầm tù trong đống tài liệu được cung cấp qua lời giảng của thầy và qua tài liệu tham khảo

C3: Cunclure -kết luận là học sinh biết tóm tắt, tổng kết, nêu rõ quan điểm của mình về

sự vật, hiện tượng đang tìm hiểu

Cốt lõi của qui tắc 3C là đòi hỏi sự nổ lực cá nhân của hs trong học tập, nêu rõ chủ kiến của mình khi tiếp thu kiến thức

Phương pháp dạy học lịch sử là một khoa học vì nó có đầy đủ các tiêu chí của một ngành khoa học, nó có đối tượng, chức năng, nhiệm vụ, hệ thống thuật ngữ khái niệm và

có phương pháp nghiên cứu riêng.

II.1 Đối tượng nghiên cứu của PPD-HLS

Đối tượng nghiên cứu của PPD-HLS là quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ

thông bao gồm toàn bộ hoạt động của giáo viên và học sinh trên lớp kết hợp với hoạt

động ngoại khóa để truyền thụ và tiếp thu một cách chủ động tích cực kiến thức lịch sử theo chương trình qui định Phương pháp dạy học lịch sử là một khoa học; bởi vì nó

nghiên cứu các qui luật của quá trình dạy học Lịch sử, xác định nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp dạy - học phù hợp với đặc trưng bộ môn, tâm lý lứa tuổi học sinh

và mục tiêu đào tạo của nhà trường Việt Nam

Việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông là quá trình sư phạm phức tạp, đa

dạng bao gồm nhiều hoạt động khác nhau của giáo viên và học sinh Trên thực tế đã có

nhiều giáo viên biến bài học lịch sử thành bài chính trị lý luận khô khan, cứng nhắc làm cho học sinh chán nản Hoặc trình bày bài giảng theo lối thông báo kiến thức thiếu sinh động không có hồn Một sai phạm khác là biến bài học lịch sử thành câu chuyện với những chi tiết giật gân mua vui cho học sinh trong chốc lát Những sai phạm đó do nhiều nguyên nhân nhưng chủ yếu là không nắm vững phương pháp dạy học bộ môn và nguyên tắc phương pháp luận sử học có liên quan

Từ thực tiễn dạy học lịch sử vừa qua cùng với thành tựu của lý luận dạy học hiện

đại, việc phát hiện những qui luật của quá trình dạy - học lịch sử dựa trên cơ sở mối quan

hệ giữa giáo dưỡng, giáo dục và phát triển học sinh các nhà nghiên cứu giáo dục đã rút ra

lý luận khoa học về việc tổ chức dạy học lịch sử ở trường phổ thông là một quá trình sư

phạm Cốt lõi của quá trình này là việc tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh Dạy học là một quá trình, đó là một quá trình nhận thức đặc thù trong đó thầy tổ

chức, dẫn dắt HS một cách có mục đích, có kế hoạch trong một môi trường riêng (môi trường sư phạm) giúp các em nắm vững những tri thức lịch sử, giáo dục tư tưởng tình cảm, bồi dưỡng nhân cách và phát triển năng lực tư duy, hình thành các kĩ năng kĩ xảo

Trong quá trình hoạt động chung đó, mọi sự tác động đều được phát huy thông qua nội dung giảng dạy nhất định (trong một môi trường giáo dục) Qúa trình này gồm: hoạt động dạy của thầy, hoạt động học của trò thông qua nội dung và phương pháp dạy học tạo thành những nhân tố cơ bản của quá trình dạy học Mối liên hệ và tác động giữa các nhân

tố cơ bản đó tạo thành một hệ thống dạy và học hoàn chỉnh

Trong các thành tố của quá trình dạy học thì giáo viên đóng vai trò là người tổ chức hướng dẫn, điều khiển đảm bảo cho việc dạy học đúng mục đích và nội dung quy định Học sinh đóng vai trò chủ thể của quá trình học một cách chủ động, tích cực, tự giác để nắm vũng kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo Thành tố môi trường hoàn cảnh dạy học là điều kiện

để thầy giáo có thể cung cấp một cách hữu hiệu, những thông tin cho hs, nâng cao hiệu quả giảng dạy Như vậy trong quá trình dạy học mỗi nhân tố có vai trò, vị trí riêng của nó đồng thời chúng phát huy tác dụng với tư cách là một bộ phận của một chỉnh thể Mối liên

hệ giữa các thành tố trong quá trình dạy học có thể biểu diễn bằng sơ đồ sau:

Hiệu ứng ngược

Nội dung dạy học

Phương tiện dạy học

Thầy giáo Phương pháp dạy Học sinh

Phương pháp học của trò

Môi trường giáo dục

Ảnh hưởng nhân cách

Như vậy quá trình dạy học lịch sử là quá trình thống nhất của 2 khâu có tác động ảnh hưởng đến nhau đó là khâu dạy của giáo viên và khâu học của học sinh phải thống nhất với nhau

PPD-HLS không chỉ nghiên cứu việc giảng dạy của giáo viên mà còn nghiên cứu việc học tập của học sinh phù hợp với mục đích và nội dung dạy học, các pp tổ chức chỉ đạo việc học tập; đồng thời nó xác định mqh giữa việc dạy của gv và việc học tập của hs - hai khâu của một quá trình thống nhất; phát hiện những mlh giữa điều kiện khách quan và chủ quan của quá trình dạy học lịch sử Qúa trình này là quá trình nhận thức sự kiện, qui

luật của quá trình lịch sử, rút bài học kinh nghiệm lịch sử đối với hiện tại

Qúa trình dạy- học gồm mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, môi trường Mục đích, nội dung dạy học có sự thay đổi liên quan đến sự phát triển của khoa học lịch

sử, các vấn đề pp luận sử học, khoa học giáo dục, tâm lý học do đó PPD-HLS phải tham gia nghiên cứu xác định khối lượng, tính chất bề sâu của kiến thức truyền thụ cho hs phù hợp với các yêu cầu trên Việc tổ chức học tập lịch sử có phương pháp và phương tiện dạy học góp phần không nhỏ vào việc nâng cao hiệu quả dạy học Đây cũng là vấn đề mà PPD-HLS phải nghiên cứu

PPD-HLS có liên quan chặt chẽ với khoa học Lịch sử, nhưng nó không nghiên cứu

quá trình, qui luật phát triển của xã hội loài người mà nghiên cứu lịch sử với tư cách là môn học ở trường phổ thông Nội dung bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không bao gồm toàn bộ kiến thức, những vấn đề của khoa học lịch sử mà chỉ giới thiệu những kiến thức đã được xác định, cơ bản, cần thiết cho sự hiểu biết của học sinh (về Lstg, LsVN và lsđp); làm sao cho hs tiếp thu nội dung lịch sử đạt hiệu quả cao

PPD-H lịch sử là quá trình nhận thức sự kiện, hiện tượng, qui luật của quá trình lịch sử, rút bài học kinh nghiệm lịch sử đối với hiện tại Qúa trình dạy học lịch sử tuân thủ

những qui luật của sự nhận thức Phương pháp dạy học lịch sử được tiến hành trên cơ sở quy luật nhận thức nói chung, quy luật nhận thức lịch sử nói riêng, nó sẽ giúp hs nắm vững hiện thực quá khứ với qui luật vận động và phát triển của xã hội Việc xác định hệ thống phương pháp trong quá trình dạy hoc lịch sử ở trường phổ thông phải thể hiện qui

luật nhận thức nói chung, qui luật nhận thức lịch sử nói riêng Đó là những qui luật khách quan mà con người nhận thức được tạo nên mặt khách quan của pp, còn những thủ thuật, thao tác nảy sinh ra trên cơ sở những qui luật đó mà con người sử dụng để nhận thức và cải tiến các hiện tượng, tạo nên mặt chủ quan của pp

Bản chất của quá trình dạy học lịch sử:

Qua phần trên chúng ta có thế khẳng định: Qúa trình dạyhọc lịch sửbao gồm nhiều mặt, và mạng nhiều tính chất khác nhau Nhận thức đa dạng của quá trình này được tiến hành trên các mặt thuộc giáo dục học tâm lý học, ở đây chúng ta chủ yếu tập trung tìm hiểu một số vấn đề sau:

- Qúa trình dạy học lịch sử là một quá trình nhận thức đặc thù

Bản chất của quá trình dạy học như trình bày ở phần trên, là một quá trình nhận thức Qui luật phổ biến của quá trình nhận thức là qui luật cơ bản chi phối quá trình dạy học

Nó nêu lên phương hướng chung và đường lối cơ bản cho thấy quy luật vận động của quá trình dạy học Ví dụ qui luật phổ biến của nhận thức con người cũng là qui luật này chi phối quá trình dạy học là đi từ trực quan sinh động (nhận thức cảm tính) đến tư duy trừu tượng (nhận thức lý tính), từ tư duy trừu tượng trở lại thực tiễn Qúa trình nhận thức trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng cũng không nằm ngoài qui luật đó

Song quá trình nhận thức trong việc dạy học lại có tính đặc thù Tính đặc thù này thể hiện

ở chỗ nó là sự nhận thức của cá thể hs, là sự nhận thức trong môi trường giáo dục, người

đi học, là người chuẩn bị đảm nhiệm công việc xã hội Qúa trình nhận thức này mạng 3 đặc điểm: tính gián tiếp, được hướng dẫn và tính giáo dục

- Tính gián tiếp, thể hiện ở đối tượng nhận thức và phương thức nhận thức của hs

chủ yếu thông qua những kiến thức đã được phát hiện, khẳng định chứ không đòi hỏi tìm cái mới như trong nghiên cứu khoa học Học sinh tiếp nhận kiến thức, kinh nghiệm của người khácmột cách gián tiếp thông qua tài liệu, giáo viên Điều đó đương nhiên không

có nghĩa là khi học tập hs không cần những kinh nghiệm trực tiếp làm cơ sở để tiếp thu

kinh nghiệm gián tiếp Phương tức nhận thức chủ yếu của hs là do gv hướng dẫn

- Tính được hướng dẫn,vì sự nhận thức của hs diễn ra dưới sự tổ chức, giảng dạy

của thầy giáo Trong học tập các vấn đề về phương hướng nội dung, phương pháp tiến hành, kết quả một phần chủ yếu do người thầy quyết định và chịu trách nhiệm thực hiện

theo chương trình, SGK bên cạnh sự nổ lực học tập độc lập thông minh sáng tạo của hs

- Tính giáo dục, quá trình hs nhận thức đồng thời cũng là quá trình tiếp thu sự giáo dục để phát triển toàn diện đức trí thể mỹ., lao động

Cũng như các bộ môn khoa học xã hội khác, PPD-HLS mang tính giai cấp và tính tư tưởng Bởi vì phương pháp dạy học phải phù hợp với mục đích của nhà trường, mỗi chế

độ xã hội có loại hình nhà trường của nó nhằm đào tạo ra những con người phục vụ cho chế độ xã hội đó vì thế bất kỳ nhà trường nào cũng đều mang tính giai cấp do đó PPD-HLS cũng phải mang tính giai cấp

Tính giai cấp của PPD-HLS của chúng ta thể hiện ở những quan điểm sau:

a) Lấy cơ sở PPluận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm đường lối của Đảng ta về giáo dục lịch sử

b) Thực hiện mục tiêu đào tạo, mục đích và nội dung dạy học lịch sử ở nhà trường XHCN Việt Nam

c) Chú trọng thực hiện nguyên lý giáo dục của Đảng: "Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động, nhà trường gắn với xã hội"

II.2 Chức năng, nhiệm vụ của bộ môn PPD-HLS

+ Chức năng: PPD-HLS có chức năng là nghiên cứu quá trình dạy học lịch sử ở các nhà trường cụ thể là: - Tìm hiểu hoạt động nhận thức của học sinh trong quá trình

dạy học lịch sử

- Tổ chức việc giảng dạy của giáo viên, việc học tập (hoạt động nhận thức) của

học sinh về nội dung môn học, tuân thủ các nguyên tắc của giáo dục học Chức năng

này phân biệt dạy học lịch sử với dạy học các môn khác, nhất là các môn liên quan như GDCD, phân biệt dạy học lịch sử với kể chuyện Lịch sử

+ Nhiệm vụ: PPD-HLS giải quyết các nhiệm vụ sau đây:

- Xác định mục tiêu giáo dục bộ môn theo mục tiêu đào tạo của trường phổ thông Mục tiêu giáo dục quyết định phương hướng chọn lựa, xác định mức độ cấu trúc nội dung

và phương pháp dạy học thích hợp để đạt được kết quả tối ưu

- Trang bị cho giáo viên những kiến thức, kỹ năng về dạy học lịch sử cần thết cho việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển học sinh qua môn học

- PPD-HLS giúp giáo viên nhận thức những nguyên tắc xây dựng chương trình, lựa chọn kiến thức cơ bản, mqh giữa sự kiện lịch sử với khái quát lý luận Việc tạo biểu tượng, hình thành khái niệm và rút ra các qui luật phát triển xã hội, bản chất của quá trình

lịch sử và những bài học kinh nghiệm của quá khứ đối với hiện tại và tương lai, việc vận dụng những thành tựu mới của sử học

- PPD-HLS trang bị cho giáo viên những hiểu biết khoa học về tổ chức tiến hành các hoạt động giáo dục, các hình thức sư phạm của việc truyền thụ, tiếp thu, các biện pháp cách thức tổ chức kiểm tra nhận thức và hành động của học sinh trong quá trình học tập

Một trong những nhiệm vụ trung tâm của PPD-HLS là từ sự nghiên cứu các

thành tựu lý luận dạy- học hiện đại và những kinh nghiệm tiên tiến của các giáo viên mà

phát hiện ra các phương pháp, phương tiện cần thiết cho việc phát triển tư duy, phát huy tính tích cực và năng lực nhận thức độc lập của học sinh Đây là mục đích và cũng

đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn giáo dục Việt Nam mà PPD-HLS phải đáp ứng

Một trong những nhiệm vụ hàng đầu cấp thiết của PPD-HLS là làm sáng tỏ những

ưu thế và khả năng về nội dung của khóa trình lịch sử trong việc giáo dục tư tưởng chính trị cho học sinh, tìm ra con đường, biện pháp, các thao tác sư phạm hợp lý, các phương tiện có cơ sở khoa học và hiệu quả nhất để giải quyết các nhiệm vụ giáo dục trong học tập lịch sử nhằm góp phần vào việc thực hiện mục tiêu của Đảng về đào tạo thế hệ trẻ tiếp tục

sự nghiệp cm của cha anh

Từ mục tiêu đào tạo thế hệ trẻ, PPD-HLS có nhiệm vụ nghiên cứu việc tổ chức và chỉ đạo việc học tập gây cho các em hứng thú và trách nhiệm, tạo thuận lợi cho việc nâng cao chất lượng học tập

Tóm lại nhiệm vụ của PPD-HLS là một chỉnh thể bao gồm việc nghiên cứu mục đích, nội dung, cấu tạo chương trình, SGK, các pp và hình thức giáo dưỡng, giáo dục và phát triển; hoạt động của giáo viên và học sinh trên tất cả các khâu Là một bộ môn khoa học PPD-HLS phải cung cấp cho giáo viên những lý luận khoa học về quá trình dạy học lịch sử và những kỹ năng thao tác cụ thể về nghiệp vụ sư phạm đủ để đáp ứng những yêu cầu thực tế mà dạy học lịch sử đặt ra Lý luận phải xuất phát từ thực tiễn, phải vận dụng vào thực tiễn thì mới rút ra được những kết luận khách quan Vì vậy PPD-HLS coi trọng việc thực hành, rèn luyện kỹ năng bộ môn để nâng cao hiệu quả công tác dạy học

II.3 Phương pháp nghiên cứu bộ môn

Về cơ sở phương pháp luận của việc nghiên cứu PPDHLS, phải được trang bị thế giới quan, nguyên tắc, phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối quan điểm của Đảng và Nhà nước ta chủ yếu về lịch sử và giáo dục lịch sử

Là một khoa học nên PPD-HLS tuân thủ các nguyên tắc của phương pháp nghiên cứu của khoa học nói chung và đặc biệt là khoa học giáo dục, đồng thời cũng có những phương pháp riêng do đặc trưng bộ môn qui định

Bản chất của việc n/c PPD-HLS là một hoạt động nhằm nhận thức quá trình dạy học lịch sử, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục bộ môn

Người nghiên cứu PPD-HLS phải nắm vững các cơ sở của khoa học lịch sử để tham gia xác định một cách rõ ràng kiến thức cơ bản truyền thụ cho học sinh, hiểu đúng quá trình phát triển của xã hội loài người và dân tộc Về mặt này, những hiểu biết về khoa học giáo dục giúp cho người nghiên cứu PPD-HLS nắm vững nguyên tắc phương pháp giải quyết vấn đề: Dạy cái gì? dạy cho ai? dạy như thế nào? Người nghiên cứu PPD-HLS phải có những hiểu biết về tâm lý học để hiểu những đặc trưng của lứa tuổi học sinh trong việc nhận thức lịch sử, việc tổ chức học tập phù hợp với lứa tuổi và tìm ra cách thức, biện pháp dạy học có hiệu quả cao Ngoài ra, người làm công tác giảng dạy lịch sử cũng cần

phải nắm vững kiến thức của những bộ môn khoa học có liên quan như triết học, lôgích học, xã hội học

Cùng với việc nghiên cứu những vấn đề lý thuyết của bộ môn, PPD-HLS còn nghiên cứu kinh nghiệm dạy học tiến tiến ở các trường phổ thông đặc biệt của những giáo viên

có những sáng kiến hay Việc nghiên cứu kinh nghiệm không dừng lại ở việc tổng kết mà phải khái quát hóa, nâng lên trình độ lí luận, kiểm tra các giả thuyết và kịp thời phổ biến

áp dụng rộng rãi những kinh nghiệm đã được thừa nhận

Qúa trình nghiên cứu PPDHLS được tiến hành theo tiến trình lôgic chung của việc nghiên cứu khoa học bao gồm: Xác định đề tài, xây dựng đề cương nghiên cứu, xây dựng

kế hoạch triển khai nghiên cứu

Hệ thống PP nghiên cứu PPDHLS là PP nghiên cứu khoa học giáo dục, kết hợp với việc sử dụng một số PP nghiên cứu khoa học lịch sử

Trong các phương pháp nghiên cứu của khoa học giáo dục thì 2 phương pháp: quan

sát và thực nghiệm là 2 phương pháp quan trọng nhất

Sử dụng pp quan sát người n/c PPD-HLS tiến hành điều tra cơ bản về tình hình học

tập, giảng dạy ở trường phổ thông, những thành tựu, hạn chế công việc hoàn thiện trên

cơ sở những nguyên tắc phương pháp điều tra xã hội học, đảm bảo những số liệu chính xác, đầy đủ trên cơ sở ấy việc phân tích thực tiễn dạy - học lịch sử ở tường pt bao gồm các yếu tố sau:

a) Tình hình giảng dạy của giáo viên và học tập của học sinh (những nét chủ yếu, những tồn tại cần giải quyết…) qua các tài liệu (giáo án của giáo viên, bài làm của học sinh, phương tiện dạy học…)

b) Những kinh nghiệm giảng dạy và học tập tốt được đúc kết qua các báo cáo, bài viết của giáo viên, học sinh

c) Trực tiếp quan sát quá trình giảng dạy (dự giờ, tham gia các hoạt động của học sinh, đánh giá mục đích, nội dung, tổ chức học tập, giảng dạy…)

Các loại tài liệu nêu trên là cơ sở để hiểu một cách đúng đắn khách quan, toàn diện,

hệ thống thực tiễn dạy - học lịch sử ở trường phổ thông Đây là những tư liệu đầu tiên hết sức quan trọng cho việc nghiên cứu PPD-HLS

Trong hệ thống phương pháp nghiên cứư PPDH Lịch sử có Phương pháp tiếp cận thực tiễn việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông nhằm tìm hiểu tình hình và yêu cầu của

quá trình dạy học PP này có nhiều hình thức khác nhau như quan sát khoa học và điều tra khoa học

Với PP quan sát, người nghiên cứu không cần tham gia tác động vào quá trình dạy

- học, mà chỉ quan sát nhận xét, đánh giá Còn với phương pháp thực nghiệm nhà nghiên cứu giáo dục lịch sử phải trực tiếp can thiệp vào quá trình dạy-học Tùy theo nhiệm vụ

nghiên cứu mà quá trình thực nghiệm có thể thay đổi, xây dựng lại cấu tạo, nội dung bài học, sử dụng các phương tiện khác cho phù hợp với dự định sư phạm và mục đích đề ra

Quan sát trực tiếp là nhà nghiên cứu phải tham gia hoạt động dạy học để có thông tin đầy

đủ và chi tiết, đồng thời đưa ra những nhận xét cũng như biện pháp giải quyết Quan sát gián tiếp là việc nắm những thông tin qua các cộng tác viên, Hình thức này hạn chế chỉ

tiến hành ở những nơi không có điều kiện quan sát trực tiếp

Trong khoa học giáo dục nói chung dạy học lịch sử nói riêng người ta thường sử

dụng phương pháp thực nghiệm giáo dục đề nghiên cứu

PP thực nghiệm giáo dục được xây dựng trên cơ sở lí thuyết của vấn đề cần nghiên

cứu và dự báo kết quả sẽ thu được Nhà nghiên cứu PPD-HLS xác định giả thiết công tác, nếu quá trình thực nghiệm thành công thì giả thiết trở thành chân lý khoa học; nếu thất bại, công việc nghiên cứu sẽ không hoàn thành, vấn đề nêu ra phải xem xét lại

Các loại thực nghiệm giáo dục thường được sử dụng gồm: Thực nghiệm từng phần

và thực nghiệm toàn phần

+ Thực nghiệm từng phần: với một chủ đề nhất định để chứng minh cho giả thiết;

thực nhiệm một bài học hay một hoạt động thực hành, ngoại khóa hoặc một khâu trong quá trình dạy học Khi tiến hành thực nghiệm từng phần nhà nghiên cứu chỉ tác động vào một phần việc nào đó cần thay đổi, còn các yếu tố khác vẫn giữ nguyên

+ Thực nghiệm toàn phần: mang tính chất tổng hợp thay đổi nhiều mặt, nhiều khâu

trong quá trình dạy học làm cơ sở cho một luận điểm, một quan điểm mà nhà nghiên cứu đặt ra

Trên thực tế lao động sư phạm sáng tạo của giáo viên tiên tiến giàu kinh nghiệm có nhiều điểm gần với viêc thực nghiệm khoa học; song giữa lao động sáng tạo của giáo viên

và thực nghiệm khoa học có những điều khác nhau Trong giảng dạy giáo viên giải quyết những vấn đề do thực tiễn đặt ra và tổng kết thành kinh nghiệm Trong thực nghiệm khoa học nhà nghiên cứu phải tìm hiểu bản chất, các qui luật của quá trình dạy học, những vấn

đề chung cho mọi giáo viên Kết quả thực nghiệm khoa học thu được không chỉ là kinh nghiệm mà được khái quát thành những luận điểm, nguyên tắc khoa học, được thực tiễn

và lý luận xác nhận Những luận điểm, nguyên lý đó lại được sử dụng để chỉ đạo hoạt động thực tiễn Nếu chỉ dừng ở kinh nghiệm thì chưa có khoa học; song từ kinh nghiệm chuyển sang nghiên cứu khoa học sẽ thu được nhiều kết quả vững chắc Do đó các nhà nghiên cứu PPD-H thường phải xâm nhập thực tế, học tập kinh nghiệm tiến tiến Ngược lại, các giáo viên bằng thực tiễn giảng dạy phong phú, có nhiều điều kiện thuận lợi để nghiên cứu khoa học giáo dục, trước hết là PPD-HLS và không nên dừng ở quan niệm không đúng cho rằng PPD-HLS chỉ là sự tổng kết và phổ biến kinh nghiệm cho việc giảng dạy cụ thể, đi đến coi nhẹ và phủ nhận việc nghiên cứu khoa học của bộ môn Trong hệ thống PP nghiên cứu giáo dục lịch sử có pp tiếp cận thực tiễn việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông nhằm tìm hiểu tình hình, yêu cầu của quá trình dạy học

PP tiếp cận thực tiễn có nhiều hình thức khác nhau như quan sát khoa học và điều tra khoa học

+ Quan sát khoa học là thông qua dự giờ trên lớp, các hoạt động giáo dục của bộ

môn nhằm hiểu biết thực trạng và yêu cầu của việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Có 2 loại quan sát: Quan sát trực tiếp và quan sát gián tiếp

Quan sát trực tiếp đòi hỏi người nghiên cứu phải tham dự các hoạt động dạy học để

có thông tin đầy đủ chi tiết để đưa ra những nhận xét và biện pháp giải quyết

Quan sát gián tiếp là nắm thông tin qua các cộng tác viên Hình thức này không nên

sử dụng nhiều chỉ tiến hành ở những nơi không có điều kiện trực tiếp quan sát

Trong quan sát khoa học, nhà nghiên cứu phải thu thập thông tin từ thực tiễn, kiểm chứng các giả thuyết và lý thuyết đã có, đối chiếu kết quả đã nghiên cứu với thực tiễn để

bổ sung hoàn chỉnh việc nghiên cứu Vì vậy cần lựa chọn đúng đối tượng quan sát, vạch được kế hoạch qua sát, lựa chọn các phương thức quan sát có hiệu quả, chính xác, phải ghi chép đầy đủ, trung thực kết quả quan sát vcới những số liệu và tài liệu khác nhau Cần phải xử lý và kiểm tra các kết quả quan sát để có tài liệu chính xác, khách quan

+ Điều tra khoa học là khảo sát một nhóm đối tượng trên một diện rộng nhằm tìm

hiểu chính xác về các hiện tượng, qui luật vận động chi phối đối tượng, Trong điều tra khoa học có thể điều tra cơ bản và điều tra xã hội học

Điều tra cơ bản là điều tra thực trạng việc dạy học lịch sử ở một số trường phổ thông

tiêu biểu, điển hình, phù hợp với nội dung và yêu cầu nghiên cứu đề tài

Điều tra xã hội học là điều tra quan niệm, thái độ của giáo viên và học sinh về bộ môn Lịch sử, về việc tiến hành các phương pháp, hình thức hoạt động giáo dục lịch sử

II SƠ LƯỢC LỊCH SỬ BỘ MÔN PPD-H LỊCH SỬ

(hướng dẫn sv tự đọc tài liệu)

Là một bộ môn trong nhà trường, Lịch sử xác định được vị trí của nó trong việc giáo

dục thế hệ trẻ Trước đó việc giáo dục qua tri thức lịch sử đã được xã hội coi trọng Đầu tiên một số tri thức, quan niệm thô sơ về lịch sử lưu truyền trong các câu chuyện dân gian,

cổ tích, truyền thuyết của mọi dân tộc được truyền thụ qua các thế hệ, có tác dụng không nhỏ đối với cuộc sống

Khi lịch sử trở thành một khoa học thì việc giảng dạy nó ở trong nhà trường cũng dần được đưa vào chương trình học tập bắt buộc Việc dạy học lịch sử ở nhà trường đòi hỏi người giáo viên không chỉ có trình độ hiểu biết về nội dung lịch sử mà cả kiến thức cần thiết về phương pháp dạy học bộ môn Sự ra đời và phát triển của bộ môn PPD-HLS chậm hơn so với khoa học Lịch sử Trong nhiều thế kỷ công trình sử học ở nhiều nước cũng đồng thời là tài liệu giáo khoa trong nhà trường Việc nghiên cứu về PP dạy học lịch

sử chỉ dừng ở việc tổng kết các kinh nghiệm giảng dạy

Thời cổ đại, tư tưởng của các nhà sử học và các thầy giáo dạy sử không hề tiến xa hơn quan niệm coi lịch sử là những câu chuyện thú vị là tài liệu để giáo dục đạo đức Cho nên việc tìm hiểu về phương pháp giảng dạy cũng chỉ tập trung vào việc gây hứng thú cho người nghe, người đọc bằng cách kể chuyện lịch sử một cách hấp dẫn

Thời phong kiến, kế hoạch giáo dục của xã hội nói chung, đặc biệt ở châu Âu lịch sử chỉ là một phương tiện nhỏ nhằm củng cố cho học sinh nhận thức về những nguyên tắc cơ bản của một học thuyết, tôn giáo và chính sách qui định luật lệ của nhà nước phong kiến

Vì thế PPD-HLS chủ yếu tìm cách nhồi sọ cho học sinh một khối lượng sự kiện lịch sử được trình bày theo biên niên Cách học như vậy chỉ nhằm ghi nhớ đơn thuần các sự kiện

để hiểu rằng cuộc sống và hoạt động ngày nay đã có trong quá khứ Do đó kể chuyện lịch

sử vẫn là PPD-HLS phổ biến Tuy nhiên thời kỳ này, PPD-HLS đã bắt đầu được xem xét như một phương thức để phát triển tư duy lịch sử, nhằm rút bài học quá khứ cho hiện tại, tức "ôn cố tri tân"

Thời kỳ đầu của CNTB ở các nước phương Tây, bộ môn PPD-HLS dần hình thành

và nghiên cứu các lĩnh vực xây dựng chương trình, SGK, xác định PP và các phương tiện dạy học Song PPD-HLS chưa trở thành một môn học độc lập và dĩ nhiên những quan điểm của giáo dục tư sản thể hiện rõ trong việc dạy học lịch sử Ví dụ việc biên soạn chương trình và SGK lịch sử thế giới bị hạn chế là hầu như quan điểm biên soạn đều bị chủ nghĩa dân tộc thống trị Quan điểm này muốn đặt lịch sử một nước, một dân tộc nào

đó ở vị trí trung tâm của lịch sử thế giới và hạ thấp vai trò của các nước, các dân tộc khác Nội dung các khóa trình lịch sử chỉ giới hạn trình bày chủ yếu những sự kiện của đời sống chính trị Các tác giả SGK lịch sử chỉ chú trọng nhiều nhất đến các giai cấp có đặc quyền trong xã hội mà ít chú ý đến các tầng lớp xã hội khác đặc biệt là nhân dân lao động PPD-HLS hầu như chỉ sử dụng việc kể chuyện để ghi nhớ các sự kiện theo diễn biến thời gian

PPD-HLS thời này đã đánh dấu một bước tiến trong việc xác định lịch sử là một môn học

ở trường pt, qui định các nguyên tắc xd chương trình và biên soạn sách giáo khoa, các phương tiện dạy học, đáng chú ý là xd bản đồ giáo khoa lịch sử Vào thế kỷ XIX, PPD-HLS có sự tiến bộ về quan điểm khoa học Các nhà dân chủ cách mạng đã đấu tranh tách lịch sử khỏi thần học để trở thành một môn học độc lập ở nhà trường

Sự xuất hiện của chủ nghĩa Mác đã đánh dấu một bước ngoặt cách mạng trong tất cả các ngành khoa học xã hội, trong đó có PPD-HLS Lênin đã bảo vệ và phát triển quan điểm của chủ nghĩa Mác trong nghiên cứu và giảng dạy lịch sử Người phân tích sâu hơn các PP nghiên cứu lịch sử, đồng thời cũng giúp ích cho việc nghiên cứu phương pháp giảng dạy lịch sử Lênin luôn nhấn mạnh việc phải xem lịch sử là một quá trình thống nhất nhiều mặt, đầy mâu thuẫn, hợp qui luật chứ không phải là một mớ những sự kiện rời rạc mà khi nghiên cứu, giảng dạy lại không làm sáng tỏ những mối liên hệ và qui luật phát triển của chúng

Sau Cách mạng tháng Mười, bộ môn PPD-H Lịch sử phát triển ở đất nước Xô viết và nhanh chóng trở thành một khoa học độc lập Bộ môn giáo dục lịch sử Xô viết được xây dựng và phát triển gắn với tên tuổi của A.V Lunatracxki, M.N Pôcrôpxki, A.A.Vanghin, N.G.Đairi…Các thành tựu nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực (xd chương trình, biên soạn SGK, đề ra PPDHLS, các hình thức tổ chức dạy học) đã đóng góp cho sự phát triển của

bộ môn giáo dục lịch sử Liên Xô nói riêng và PPDHLS ở các nước XHCN nói chung

Từ sau năm 1954, việc nghiên cứu PPD-HLS ở các nước XHCN được coi trọng Từ 1965-1987 đã có 11 cuộc hội thảo quốc tế của các nhà giáo dục lịch sử ở các nước XHCN Các hội nghị đã tập trung giải quyết những vấn đề chiến lược của việc giáo dục lịch sử Những vấn đề về pp luận, nội dung, phương pháp tổ chức dạy-học lịch sử ở trường phổ thông như:

- Khoa học LS, việc dạy-học LS và giáo dục ý thức XHCN cho hs (hội nghị lần thứ I)

- Cm KH-KT và việc hình thành nhân cách cho hs… (hội nghị lần thứ IV)

- Qúa khứ và hiện tại với vấn đề giáo dục tư tưởng chính trị và hình thành thái độ

…với cuộc sống cho hs khi học lịch sử)

- Dạy học lịch sử và phát triển tư duy học sinh trong quá trình giáo dưỡng và giáo dục (các hội nghị I, III, IV, IX, X)

- Các phương tiện dạy học trong học tập lịch sử (các hội nghị II, IV, V, VI, VII VIII,

IX, X) Qua các hội nghị các nhà GDLS có dịp trao đổi kinh nghiệm, lí luận và giúp đỡ nhau nâng cao chất lượng giảng dạy bộ môn

Từ sau năm 1945, ở các nước TBCN, việc nghiên cứu PPD-HLS cũng được chú ý Năm 1951 ở Xevrơ (Pháp), 70 nhà sử học và giáo dục lịch sử đã họp và thông qua mục đích và nguyên tắc giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông Theo họ:

1) Lịch sử phải đặt cho mình nhiệm vụ tìm kiếm chân lý

2) Lịch sử phải là câu chuyện về sự phát triển Lịch sử phải kể những thay đổi thường xuyên, phải động

3) Lịch sử phải nhấn mạnh ảnh hưởng lẫn nhau giữa các dân tộc…, nhấn mạnh sự trao đổi trong lĩnh vực kĩ thuật, chính trị, văn hóa, triết học, tôn giáo…

4) Lịch sử phải lưu ý tầm quan trọng của các nhân tố xã hội và kinh tế

5) Lịch sử phải nhấn mạnh giá trị các nhân tố tinh thần và đạo đức

6) Lịch sử phải nhấn mạnh ý nghĩa cuộc đấu tranh cho sự khoan dung và hòa bình

Năm 1963, UNESCO công bố tài liệu về giảng dạy lịch sử xác định mục đích "truyền thụ cho hs ý nghĩa của quá khứ và sự tiếp tục trong hiện tại dẫn dắt hs hiểu vai trò của con người trong cộng đồng và vai trò của cộng đồng trong thế giới nói chung" Tài liệu nêu ra các pp ghi nhớ sự kiện, sử dụng tài liệu, đồ dùng dạy học, làm bài tập…

Những năm gần đây, việc nghiên cứu PPD-HLS được chú trọng hơn Đại hội của các nhà sử học thế giới do ủy ban quốc tế khoa học lịch sử tổ chức, vấn đề giáo dục lịch sử ngày càng thu hút sự tham gia thảo luận của các nhà nghiên cứuu và giảng dạy lịch sử ở nhiều nước Đại hội lần thứ XV (1980), tiểu ban giáo dục lịch sử đã thảo luận sôi nổi vấn

đề "Ý nghĩa của việc dạy học lịch sử đối với việc hình thành con người thế kỷ XX"

Dù có những quan điểm khác nhau, các nhà giáo dục lịch sử và sử học đã công nhận rằng trong thời đại cách mạng khkt rất sôi động này, bộ môn lịch sử ở trường phổ thông không những chỉ giữ nguyên mà còn tăng lên về vị trí, ý nghĩa của nó trong việc đào tạo

thể hệ trẻ Nhà sử học Xô viết Pasuto đã khẳng định rằng "muốn đào tạo con người phù hợp với thời đại chúng ta cần phải không ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng dạy học lịch sử" Cuộc cm khkt, sự hứng thú hấp dẫn ngày càng tăng đối với hiện tại không hề làm

giảm sút sự chú ý của chúng ta đối với việc dạy học lịch sử Lịch sử là bằng chứng hiển nhiên về sự toàn thắng của công cuộc xây dựng, sáng tạo đối với sự tàn phá, chiến thắng của hòa bình đối với chiến tranh, sự gần gũi hiểu biết của các dân tộc về văn hóa để khắc phục tình trạng biệt lập

Những năm gần đây, UNESCO, đã công bố nhiều tài liệu về PPDHLS (sử dụng bảo tàng trong dạy học lịch sử, sử dụng phương tiện kĩ thuật hiện đại, đặc biệt là phương tiện nghe nhìn), tổ chức hội nghị khu vực để trao đổi kinh nghiệm

Việt Nam là một nước có hàng nghìn năm văn hiến, giáo dục quốc lập đã có từ năm

1070, việc học hành thi cử đã có nề nếp gần 1000 năm Lịch sử chiếm một vị trí quan trọng trong nền giáo dục của dân tộc ta từ thời phong kiến độc lập Trong quá trình giảng dạy cha ông ta đã tích lũy được nhiều kinh nghiệm hay Mục đích của học sử là "ôn cố tri tân" Vì thế việc liên hệ quá khứ với hiện tại được coi trọng Từ lịch sử người học biết rút

ra bài học lịch sử, kinh nghiệm bổ ích cho cuộc sống hiện tại Tuy có những hạn chế (chủ yếu học thuộc lòng), cha ông cũng để lại một di sản quý báu cần được nghiên cứu

Dưới thời Pháp thuộc, PPDHLS không tồn tại độc lập như một môn học mà hướng dẫn vận dụng quan điểm giáo dục tư sản vào việc giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông Quan điểm phổ biến lúc đó là nhà trường phải trung lập với quan điểm chính trị…Giáo viên phải đứng ngoài bất cứ cuộc đấu tranh của các đảng phái Với quan điểm đó PPDHLS, vẫn không thoát khỏi cách kể chuyện, ghi nhớ sự kiện Thực ra các thứ "chủ nghĩa khách quan", tư tưởng "phi chính trị" tư sản trong dạy học lịch sử đã chi phối, xuyên tạc, bóp méo lịch sử và nhồi sọ học sinh những kiến thức sai lầm

Thời Mĩ ngụy ở Miền Nam (1954-1975), việc nghiên cứu về PPD-HLS không được tiến hành với tư cách là một bộ môn khoa học có hệ thống lý luận mà chỉ thể hiện những quan điểm cơ bản của sử học, giáo dục học tư sản, thực dân mới trong giảng dạy lịch sử Nguyễn Phương trong cuốn "Phương pháp sử học" có phần phụ lục về "Môn lịch sử ở trường phổ thông" đã trình bày quan điểm về chủ nghĩa khách quan trong nghiên cứu và

giảng dạy lịch sử Theo ông phương pháp là một bài học chung, có lợi ích cho mọi người, giúp bí quyết để có thể đạt đến mục đích một cách vững vàng tốt đẹp Ông đã trình bày

những PP Cổ điển hầu như chung cho mọi thời đại, mọi dân tộc trong việc dạy học lịch sử

ở trường phổ thông Quan điểm này phủ nhận tính giai cấp trong nghiên cứu và dạy học lịch sử, song trên thực tế là phục vụ cho một đường lối chính trị nhất định

Từ sau Cm tháng Tám 1945, việc dạy học lịch sử của nước VNDCCH cũng được xây dựng trên cơ sở quan điểm của CN Mác- Lênin và của Đảng ta, tiếp thu được những tinh hoa của dân tộc và thành tựu của nhiều nước khác trong lĩnh vực này Cùng với việc xây dựng nội dung chương trình mới của môn lịch sử, việc xây dựng PPDH thích hợp cũng được chú trọng Trước năm 1950, cuốn "Hướng dẫn chương trình sử học" được ban hành Cuốn sách này đề cập những vấn đề cần thiết cần chú ý về PPD-HLS Song trong hoàn cảnh kháng chiến chống Pháp, việc nghiên cứu về PPD-HLS chưa thể tiến hành được nhiều

Sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, Bộ môn PPD-HLS mới chính thức được xây dựng và giảng dạy ở khoa sử các trường Đại học và Cao đẳng sư phạm

Năm 1961, quyển Sơ thảo PPD-HLS ở trường PT cấp II, III ra đời Đây là công trình

đầu tiên nghiên cứu đầy đủ và hệ thống về PPD-HLS ở Việt Nam Sách giới thiệu mục đích, nhiệm vụ, hệ thống các phương pháp dạy học Thiếu sót của sách là cơ sở lý luận cho các vấn đề trình bày chưa sâu sắc, còn nặng về mặt hướng dẫn cụ thể các biện pháp

sư phạm mà giáo viên phải tiến hành trong dạy học lịch sử

Năm 1966, cuốn PP giảng dạy lịch sử ở trường phổ thông cấp III được sử dụng làm

giáo trình cho các trường ĐHSP Sách đã tổng kết những kinh nghiệm của nhà trường Việt Nam kết hợp với thành tựu nghiên cứu về môn học của nước ngoài (chủ yếu là Liên Xô)

Chương 2 BỘ MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC

CƠ SỞ VIỆT NAM

I Qúa trình xây dựng chương trình lịch sử THCS từ sau Cm tháng

Tám đến nay

Sau cm tháng Tám để chuẩn bị cải cách giáo dục, Nhà nước VNDCCH tạm thời sử dụng chương trình Hoàng Xuân Hãn, xóa bỏ những phần không phù hợp với chế độ chính trị mới

Nội dung môn Lịch sử trong chương trình Hoàng Xuân Hãn bước đầu thể hiện khá

rõ nét tính dân tộc Phần Lịchk sử Việt Nam chiếm 50% số giờ qui định trong chương trình Phần Lịch sử thế giới dành khoảng 60% số tiết học cho lịch sử các nước phương Đông như Ai Cập, Ấn Độ, Nhật Bản, nhất là Trung Quốc Điểm hạn chế trong chương trình này là vẫn trình bày quá trình phát triển xã hội theo sự thay đổi các triều đại Nội dung các sự kiện nặng về mặt chính trị, tư tưởng nhẹ về kinh tế, xã hội Để sửa đổi phần nào trong chương trình Hoàng Xuân Hãn, Hội đồng Cố vấn giáo dục đã đề nghị cắt giảm những sự kiện về các triều đại phong kiến tăng thêm phần lịch sử về đời sống nhân dân lao động, đặc biệt là cuộc đấu tranh cm dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản VN Sau ngày Toàn quốc kháng chiến, ngành Giáo dục nói chung việc dạy học Lịch sử nói riêng bước vào một giai đoạn mới Tháng 7/1948, Bộ Giáo dục triệu tập Đại hội Giáo dục toàn quốc nhằm tập hợp và thống nhất lực lượng giáo giới kháng chiến, tổ chức chuyển hướng giáo dục trong thời chiến Bộ môn Lịch sử cũng được sửa đổi cho phù hợp với tình hình nhiệm vụ mới Chương trình Lịch sử được sửa đổi theo hướng rút bớt phần lịch sử cổ kim Đông Tây chưa cần thiết và tăng cường day học phần lịch sử Cách mạng Việt Nam.Năm

1950, trong hoàn cảnh kháng chiến Nhà nước ta vẫn chủ trương tiến hành cải cách giáo dục nhằm đáp ứng yêu cầu kháng chiến kiến quốc Theo nội dung tinh thần của nền giáo dục mới, chương trình Lịch sử cải cách có nhiều thay đổi cơ bản Nhiệm vụ bộ môn là

"dạy cho học sinh biết con đường tiến hóa và triển vọng của dân tộc nói riêng, nhân loại nói chung" từ đó giảng cho hs "tinh thần dân tộc song song với tinh thần quốc tế" Bồi dưỡng cho các em "kinh nghiệm đấu tranh để đấu tranh cho dân chủ và hòa bình" Chương trình được xây dựng trên quan điểm duy vật lịch sử và áp dụng từ năm học 1950

- 1951 Theo cấu tạo thì chương trình Lịch sử ở cấp II (THCS) gồm toàn bộ lịch sử dân tộc còn ở cấp III (THPT) là toàn bộ lịch sử thế giới Chương trình này bộc lộ những điểm không hợp lí, vì khi lên cấp III, học sinh quên những kiến thức đã học ở cấp II khó nắm được mối liên hệ qui luật giữa lịch sử dân tộc với lịch sử thế giới Nhìn chung chương trình lịch sử trong kháng chiến chống Pháp đã có bước tiến đáng kể và góp phần tích cực vào việc đào tạo thế hệ trẻ vì sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc

Từ 1954 - 1975, miền Bắc hoàn toàn giải phóng, miền Nam tiếp tục cuộc đấu tranh giải phóng và thống nhất tổ quốc

Ở miến Bắc năm 1956, cuộc cải cách giáo dục lần thứ hai được tiến hành Theo nội dung, yêu cầu chung của cuộc cải cách, chương trình bộ môn Lịch sử có nhiều thay đổi Nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử được xác định là "Dựa trên quan điểm chính xác của khoa học lịch sử (duy vật lịch sử) dạy cho hs những tri thức cơ bản và có hệ thống" làm cho hs nhận thức được quy luật phát triển khách quan của xã hội loài để hiểu rõ quá khứ

và học tập những kinh nghiệm của quá khứ, soi sáng bước đường đấu tranh hiện tại và nhìn rõ tương lai của dân tộc và của loại người Trên cơ sở những tri thức đã nói trên,

môn Lịch sử có nhiệm vụ bồi dưỡng cho hs có một nhân sinh quan cách mạng, một lập trường và những tư tưởng tình cảm tiến bộ" trong giai đoạn trước mắt làm cho hs đem tất cả nhiệt tình cm của mình hăng hái tham gia công cuộc củng cố miền Bắc, góp phần vào sự nghiêp đấu tranh giành thống nhất nước nhà và hòa bình dân chủ thế giới" Chương trình này thể hiện được ưu điểm là đã tiếp thu được những kinh nghiệm của dạy học lịch sử ở VN và các nước XHCN, thể hiện tính cm tiến bộ và khoa học Về lịch sử thời kì cận đại, hiện đại của VN và thế giới, chương trình dành thời lượng thích đáng cho những sự kiện nêu rõqui luật phát triển của xã hội loài người cũng như dân tộc

Khi trình bày các giai đoạn lịch sử có giai cấp, chương trình tập trung vào việc làm sáng tỏ động lực phát triển của xã hội có giai cấp Chương trình bồi dưỡng lòng yêu nước yêu lao động kính trọng nhân dân lao động, ý thức tự giác tham gia cách mạng, niềm tin vào truyền thống dựng nước và giữ nước của dân tộc cũng như sự tất thắng của con đường XHCN Bên cạnh đó chương trình vẫn còn những thiếu sót đó là sự ôm đồm, nặng nề, phần nào còn rập khuôn theo chương trình của Liên Xô Vì thế sau một năm thực hiện chương trình được sửa chữa và sau đó nhiều lần được điều chỉnh Năm 1965, khi miền Bắc bước vào thời kỳ chống chiến tranh phá hoại của đề quốc Mỹ, chương trình được tinh giản cho phù hợp với điều kiện chiến tranh do cắt xén nhiều nên không đảm bảo tính hệ thống, lôgíc của nhận thức lịch sử

Cùng với sự phát triển của cách mạng vùng giải phóng ở miền Nam ngày một mở rộng giáo dục cách mạng cũng được mở rộng Tiểu ban Giáo dục toàn miền Nam được thành lập năm 1962, với sự chi viện của miền Bắc về đội ngũ cán bộ và tài liệu giáo dục

đã có vai trò quan trọng trong việcphát triển giáo dục miền Nam Năm 1964, Tiểu ban Giáo dục miền Nam mới xuất bản được sách cho tiểu học ở cấp II vẫn phải tạm thời dùng tài liệu của ngụy quyền miền Nam được tu chỉnh lại đặc biệt là các môn khoa học xã hội Năm 1972, việc biên soạn chương trình và SGK cho vùng giải phóng được tiến hành khẩn trương Chương trình Lịch sử được áp dụng ở vùng giải phóng về cơ bản được xây dưng theo yêu cầu, nguyên tắc của chương trình miền Bắc, được điều chỉnh phù hợp với điều kiện cụ thể của miền Nam lúc đó Điểm nổi bật của chương trình và SGK Lịch sử ở vùng giải phóng là tính khoa học, cách mạng, tiến bộ, sát hợp với thực tiễn chiến đấu, góp phần đáng kể vào sự nghiệp giáo dục trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, đặc biệt đấu tranh chống SGK mang tính chất thực dân mới của Mỹ - Ngụy Do đó cũng góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến Tuy nhiên chương trình và SGK này vẫn còn quá nặng so với điều kiện học tập trong vùng giải phóng

Ở vùng Mĩ - Ngụy, trên cơ sở nền giáo dục thực dân mới của Mỹ chương trình Lich sử nhìn chung không chịu nhiều ảnh hưởng nặng của giáo dục thực dân mới của Mỹ

mà còn mang đậm dấu ấn của chương trình thời Pháp thuộc Nguy hiểm hơn nó thể hiện

tư tưởng chống cộng, chống phá cách mạng Việt Nam Từ năm 1975 đến nay đất nước thống nhất nền giáo dục chung được thực hiện trên cả nước Cuộc cải cách giáo dục lần thứ III bắt đầu triển khai từ năm 1981 theo phương hướng "hiện đại hóa một cách vững chắc chương trình học tập văn hóa, khoa học kĩ thuật, chọn lọc có hệ thống những kiến thức cơ bản, hiện đại, những kiến thức sát với thực tế Việt Nam, làm cho vốn văn hóa khoa học và kĩ thuật giảng dạy ở nhà trường có tác dụng thật sự hình thành thế giới quan khoa học, phát triển tư duy, phát triển năng lực thực hành cho hs" Theo chương trình cải cách lần III, ở THCS, Lịch sử trở thành một môn học độc lập và được cấu tạo như sau: Lớp 6: Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến thế kỷ X (1 tiết/tuần)

Lớp 7: Lịch sử VN từ thế kỷ X đến thế kỷ XV (1 tiết/ tuần)

Lớp 8: Lịch sử thế giới (khái quát lịch sử loài người từ công xã nguyên thủy đến cách mạng Hà Lan và chủ yếu thời cận đại đến thắng lợi của cm tháng Mười Nga 1917 và lịch sử VN từ thế kỷ XVI đến năm 1918 (2 tiết/ tuần)

Lớp 9: Lịch sử thế giới hiện đại, Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến nay (2 tiết /tuần) Điểm mới của chương trình này là Lịch sử thế giới được giới thiệu cho hs tương đối đầy đủ, cố hệ thồng và hoàn chỉnh Chương trình đặt yêu cầu lựa chọn những tri thức thật cơ bản, thật cần thiết Những sự kiện hiện tượng lịch sử được trình bày ở mức độ cho

hs nhận biết nó diễn ra như thế nào và chủ yếu là tiếp thu một cách khẳng định

Tuy nhiên nhìn chung chương trình vẫn còn nặng vê lịch sử chính trị xã hội mà lịch

sử kinh tế văn hóa vẫn chiếm tỷ lệ khiêm tốn.Mặt khác SGK viết dài, quá nhiều khái niệm trừu tượng, quá nhiều kết luận chính trị xã hội khó hiểu với hs THCS SGK nặng về cung cấp lý thuyết , nhẹ và ít có điều kiện thực hành, vận dụng và tổ chức các hoạt động thực tiễn liên quan đến môn học Nội dung học tập ít có điều kiện gắn với nội dung ở địa phương , với nội dung xuất phát từ kinh nghiệm vốn có của các em làm cho việc học của các em trở nên nặng nề, quá tải.ít gây hứng thú cho hs

Sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI (tháng 12/1986), công cuộc đổi mới đất nước được Đảng khởi xướng đã tạo ra những chuyển biến lớn trên đất nước ta Giáo dục sau một thời gian đi xuống được Đảng và Nhà nước xác định lại vai trò và quan tâm đầu

tư Trong công cuộc đổi mới rộng lớn đó giáo dục lại được cải cách lần thứ IV, chương trình cải cách này bắt đầu được ban hành từ năm 2002 Trong cuộc cải cách giáo dục lần này chương trình và sách giáo khoa Lịch sử được xây dựng và biên soạn lại theo hướng đáp ứng tình hình và nhiệm vụ cách mạng trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa Chương trình Lịch sử các cấp được xây dựng theo mục tiêu đào tạo được xác định là

"Giúp hs có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, làm cơ sở bước đầu cho việc hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc tạo cho hs các năng lực tư duy, hành động, có thái

độ đúng đắn trong đời sống xã hội"

II Cấu tạo chương trình của bộ môn Lịch sử ở trường THCS

II.1 Cơ sở khoa học và thực tiễn để xây dựng chương trình

Việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông phải quán triệt mục tiêu đào tạo chung,

phải tiến hành theo qui định của chương trình Vì vậy giáo viên cần xác định được mục tiêu môn học, nắm vững những nguyên tắc, yêu cầu xây dựng và biên soan chương trình

và SGK Lịch sử

Mục tiêu nói chung của giáo dục trung họccơ sở là cái đích phải hướng tới để đạt được kết quả trong sự hình thành, phát triển nhân cách học sinh bao gồm các mặt trí dục, đức dục, thể dục, mĩ dục Nó phải được xây dựng trên những cơ sở lý luận và thực

tiễn, tuân thủ những nguyên tắc, đáp ứng mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, xuất phát từ

vị trí, chức năng nhiệm vụ của các cấp, bậc giáo dục, kế thừa di sản giáo dục dân tộc và nhân loại, làm cơ sở định hướng cho xây dựng kế hoạch dạy học, xây dựng chương trình, SGK

Mục tiêu của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông được xd trên cơ sở lí luận và thực tiễn, thể hiện tập trung ở việc quán triệt mục tiêu chung của giáo dục phổ thông, thông qua chức năng, đặc trưng, nội dung môn học

Ở bậc THCS, việc học tập lịch sử dân tộc cung cấp cho hs những kiến thức nổi bật

về của từng thời kỳ

Về lịch sử thế giới, hs được tiếp nhận những sự kiện chính của lịch sử xã hội loài người từ nguồn gốc đến nay, trọng tâm là thời cận đại và hiện đại, chú trọng những vấn

đề, những sự kiện liên quan đến lịch sử dân tộc

Ở bậc THCS, qua môn LS, hs mới được trang bị một số hiểu biết đơn giản, ban đầu

về vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử, sự phát triển hợp qui luật của xh loài người, vai trò, ý nghĩa của lđsx đối với sự phát triển của con người và xã hội, đấu tranh giai cấp là động lực phát triển của xh có giai cấp

Như vậy nhiệm vụ giáo dưỡng trong mục tiêu của bộ môn ls ở THCS là cc cho hs những kiến thức cơ bản đơn giản bao gồm: LSDT, LSTG; hs bước đầu làm quen với các khái niệm, tên đất, tên người Trên cơ sở những kiến thức cơ bản đó bộ môn LS có nhiệm

vụ giáo dục phẩm chất đạo đức, tư tưởng, bồi dưỡng cho hs một cách hệ thống những điểm sau:

Xây dựng niềm tin vững chắc vào lí tưởng cm, lòng yêu quê hương, đất nước được thể hiện trong lao động sản xuất cũng như trong đt bảo vê tổ quốc, giành độc lập dt

Tinh thần đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị với các dân tộc trên thế giới đấu tranh cho độc lập, tự do, vì sự tiến bộ xh và hòa bình, dân chủ

Niềm tin vào sự phát triển hợp qui luật của xh loại người và của dân tộc; có ý thức làm nghĩa vụ công dân, sẳn sàng làm nghĩa vụ quốc tế Những phẩm chất cần thiết trong đời sống cộng đồng

Nhiệm vụ phát triển, rèn luyện năng lực tư duy và thực hành, trên cơ sở hoàn chỉnh

và nâng cao những năng lực đã được hình thành ở trường tiểu học Cụ thể là bồi dưỡng tư duy biện chứng trong nhận thức và hành động biết phân tích, đánh giá liên hệ

Hình thành cho hs các kĩ năng học tập và thực hành bộ môn gồm sử dụng SGK, các tài liệu tham khảo khác, khả năng trình bày nói và viết, làm và sử dụng một số đồ dùng trực quan, nhất là đồ dùng trực quan qui ước, những hoạt động ngoại khóa của môn học; vận dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống hiện nay

Các nguyên tắc xây dựng chương trình môn lịch sử

a) Đảm bảo tính khoa học

Đây là nguyên tắc hàng đầu trong việc xây dựng chương trình các môn học truyền

thống (lấy các khoa học tương ứng làm cơ sở) Nguyên tắc này đòi hỏi:

- Lựa chọn, trình bày nội dung môn học đúng đắn, chính xác, giúp học sinh nhận thức đúng về lịch sử

- Kịp thời thay thế những kiến thức, PP cũ, lỗi thời bằng những kiến thức, PP mới, đúng đắn

- Vận dụng những thành tựu hiện đại, những xu thế tiến tiến của khoa học giáo dục

về quan niệm, kĩ thuật xây dựng và triển khai chương trình vào việc xây dựng chương trình bộ môn

b) Đảm bảo tính cơ bản

Chương trình phải tập trung vào những nội dung cốt lõi then chốt có ý nghĩa nhất của môn học, nhờ đó HS có thể có những hiểu biết cơ bản về LSDT và LSTG Mặt khác, cần lựa chọn những nội dung có ý nghĩa với học sinh ở hiện tại cũng như trong tương lai gần, giúp các em có thể phát triển, vốn hiểu biết kĩ năng học tập, thái độ đúng đắn Chương trình khắc phục mức độ quá nhiều quá nặng về lý thuyết, chạy đua về mức độ cao

của kiến thức Chương trình tạo điều kiện cho HS phát triển năng lục tư duy, khả năng tự học, tự làm giàu kiến thức khả năng đặt vấn đề và giải quyết vấn đề Nguyên tắc này đòi hỏi khắc phục tính hàn lâm, mức độ cao về lý thuyết của chương trình trước đó, tăng cường thực hành, khả năng vận dụng chương trình mới, chú trọng giành thời gian và ưu tiên tổ chức các hoạt động học tập để phát triển năng lực cho HS

c) Phù hợp với thực tiễn Việt Nam

- Phù hợp về chính trị, kinh tế - xã hội và yêu cầu của đất nước Việt Nam

- Lựa chọn những nội dung dạy học có ý nghĩa đối với con người VN

Theo tinh thần đó chương trình lịch sử chú ý đến các thành phần tri thức LS sau:

- Dành cho LSVN vị trí chủ yếu trong chương trình, một thời lượng cần thiết để HS THCS học sâu, hiểu kĩ về tiến trình phát triển chính của LSDT Tuy vậy không coi nhẹ LSTG Làm cho LSTG đảm bảo chức năng giúp HS nhận thức được bước đi chung của l/sử nhân loại, góp phần hiểu rõ hơn LSDT và giáo dục thế giới quan k /học cho HS

- Về nội dung cụ thề chương trình quan tâm hơn đến những mô hình gần gũi, những nước gần gũi có liên quan với lịch sử nước ta Ví dụ xã hội có giai cấp đầu tiên ở Tây Á,

xã hội phong kiến phương Đông qua lịch sử Trung Quốc, Ấn Độ, nước Pháp trong số các nước TBCN thời cận đại; Liên Xô và Mĩ thời hiện đại

- Trong lịch sử các nước đó có nhiều sự kiện lớn nhỏ khác nhau, cần đặc biệt chú ý đến các sự kiện liên quan đến VN (chính sách kt-xh; những biểu hiện của chủ nghiã thực dân cũ và mới ) Mặt khác trong quan hệ gắn bó giữa LSVN và LSTG, những sự kiện của LSVN có ảnh hưởng tới thế giới và trong khu vực được giành thời gian thích hợp để học kĩ hơn

- Tuy cần tập trung làm rõ những mô hình xã hội tiêu biểu nhưng chương trình cũng cho HS hiểu biết nhất định về lịch sử, văn hóa các nước trong khu vực ĐNÁ, nhất là Cămpuchia và Lào

- Coi trọng lịch sử địa phương (Chương trình giành 11 tiết cho lịch sử địa phương)

d) Đảm bảo tính thực thi

Nguyên tắc này đòi hỏi:

- Xác định mức độ của chương trình phù hợp trình độ kinh tế- xh, khả năng của GV,

HS và thực tiễn dạy học ở nhà trường

- Tạo ra độ mềm dẻo nhất định để có thể điều chỉnh mức độ phù hợp với các nhóm đối tượng HS vốn không đồng nhất với nhau về nhiều mặt

- Thường xuyên khảo sát thực tiễn phát hiện ra những yếu tố cần điều chỉnh, cần liên tục hoàn thiện chương trình

e) Mục tiêu bộ môn

+ Những căn cứ để xác định mục tiêu

- Mục tiêu chung của giáo dục phổ thông

- Những dự báo về kinh tề - xã hội trong tương lai gần (15-20 năm) và những yêu cầu đỏi hỏi của xã hội lúc đó đối với việc dạy và học Lịch sử

- Đặc trưng môn học trong hệ thống các môn học ở trường phổ thông

- Đặc điểm lứa tuổi HS và những tình huống của họ ở tương lai gần

- Các điều kiện ảnh hưởng trực tiếp đén việc học tập của học sinh như giáo viên, cơ

sở vật chất- thiết bị dạy học

+ Mục tiêu dạy học môn Lịch sử ở THCS

Môn Lịch sử trong trường THCS nhằm giúp HS nắm được những kiến thức cơ bản, cần thiết về LSDT và LSTG, làm cơ sở bước đầu cho việc hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, truyền thống dân tộc, hình thành cho HS năng lực tư duy, hành động có thái độ đúng đắn trong đới sóng xã hội

Học xong chương trình lịch sử ở THCS cần đạt được những yêu cầu sau:

a) Kiến thức: Nắm nhũng nét chính về quá trình phát triển của LSDT trên cơ sở hiểu những sự kiện nổi bật nhất của từng thời kỳ, nội dung chủ yếu của mỗi giai đoạn lịch sử nước ta

Biết những sự kiện quan trọng, những nội dung cần thiết nhất của lịch sử loài người

từ nguồn gốc đến nay, đặc biệt nhũng sự kiện, những vấn đề liên quan đến lịch sử nước

ta, các nước trong khu vực

Bước đầu tìm hiểu một số nội dung cơ bản của phương pháp luận nhận thức xã hội như: kết cấu xã hội loài người, mqh giữa các yếu tố trong kết cấu đó, vai trò của sản xuất (vật chất, tinh thần), vai trò của quần chúng nhân dân và cá nhân trong lịch sử

b) Kĩ năng

+ Bước đầu hình thành các kĩ năng cần cho học tập bộ môn:

- Kĩ năng sử dụng SGK và một số tài liệu tham khảo chủ yếu

- Kĩ năng sử dụng nguồn sử liệu, tài liệu thành văn, truyền miệng, các loại đồ dùng trực quan phổ biến như bản đồ lược đồ, các bảng thống kê, niên biểu so sánh

- Kĩ năng phân tích, đánh giá, so sánh các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử ở mức

độ phù hợp trong học tập và kiểm tra

- Kĩ năng vận dụng những hiểu biết đã có vào những tình huống học tập và cuộc sống

+ Hình thành năng lực phát hiện, đề xuất và giải quyết vấn đề, tổ chức giải quyết vấn

đề (thực hiện dự kiến), thông báo, thông tin về kết quả giải quyết vấn đề

c) Tư tưởng, tình cảm, thái độ

+ Lòng yêu quê hương, đất nước gằn liền với yêu CNXH, lòng tự hào dân tộc và trân trọng những giá trị lịch sử trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước

+ Trân trọng các dân tộc, các nền văn hóa trên thế giới, yêu chuộng hòa bình

+ Có niềm tin về sự phát triển đi lên của LSDT và LSTG

+ Có thái độ tích cực với xã hội, vì cộng đồng, yêu lao động, sẵn sàng đi vào khoa học và kĩ thuật, sống nhân ái, có niềm tin, ý thức kỉ luật và tuân theo pháp luật

Điều cần chú ý ở đây là mục tiêu bộ môn nhấn mạnh đến việc hình thành các kĩ năng học tập bộ môn, các năng lực cần thiết của người lao động và các phẩm chất càn có của người công dân thời kỳ công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước Các bộ phận khác của chương trình sẽ được chỉ đạo bởi những điểm cần chú ý này và tạo điều kiện định hướng

để có thể thực hiện được mục tiêu

3- Có hiểu biết bước đầu về vai trò của lao động, của sự phát triển của công cụ sản xuất và sự phát triển sản xuất trong sự phát triển xã hội về vai trò của quần chúng và cá nhân anh hùng trong lịch sử

4- Bước đầu biết sử dụng SGK và một số tài liệu tham khảo, phương tiện trực quan cần thiết, trình bày sự kiện đã học, phân tích, so sánh những sự kiện cụ thể để rút ra kết luận trong học tập, kiểm tra, đánh giá

+ Sử dụng SGK: Đọc, phát hiện nội dung và mối liên hệ giữa các mục của bài, xây dựng dàn ý, tóm tắt một đoạn hoặc một mục của bài, hiểu được nội dung của tranh ảnh và bản đồ

+ Trình bày các sự kiện đã học, phân tích so sánh một số sự kiện quá trình lịch sử, bước đầu rút ra kết luận về nguyên nhân, kết quả và ý nghĩa trong học tập, kiểm tra, đánh giá

Lớp 8:

1 Nắm những nét chính về quá trình phát triển LSTG từ cm tư sản Anh đến chiến tranh thế giới thứ hai:

+ Qúa trình hình thành, phát triển của CNTB

+ Phong trào công nhân và CNXH khoa học

+ Sự hình thành hệ thống thuộc địa và phong trào giải phóng dân tộc

2 Nắm được quá trình phát triển của LSDT từ khi TDPháp xâm lược đến hết chiến tranh thế giới thứ nhất:

+ Cuộc đấu tranh của nhân dân ta chốngthực dân Pháp xâm lược

+ Những chuyển biến về kinh tế - xã hội nước ta đầu thế kỷ XX và ptgpdt trong thời kì này

3 Nhận thức bước đầu về qui luật của sự phát triển lịch sử, về đấu tranh giai cấp - động lực chủ yếu phát triển của xã hội có giai cấp đối kháng

4 Hiểu biết và vận dụng được các kĩ năng:

+ Sử dụng SGK: Khai thác nội dung từng mục từng bài

+ Sử dụng các loại tài liệu tham khảo và đồ dùng trực quan (tranh anht, bản đồ ) + Trình bày, phân tích, các sự kiện đơn giản, đánh giá các sự sự kiện lịch sử; rút ra kết luận bước đầu về tính qui luật, ý nghĩa của nó đối với cuộc sống hiện nay qua các bài tập

II.2 Cấu tạo chương trình môn lịch sử ở trường THCS hiện nay

Chương trình Lịch sử ở THCS mới được xây dựng có cấu tạo:

Lớp 6: Khái quát lich sử thế giới cổ đại, Lịch sử VN từ dựng nước đến thế kỷ X (1 tiết/ tuần) Có 2 tiết lịch sử địa phương

Lớp 7: Lược sử thế giới trung đại, Lịch sử Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX (2 tiết/ tuần) Có 6 tiết lịch sử địa phương

Lớp 8: Lịch sử thế giới cận đại; Lịch sử thế giới hiện đại từ 1917 đến 1945 (1,5 tiết/ tuần) Có 3 tiết lịch sử địa phương

Lớp 9: Lịch sử thế giới hiện đại từ 1945 đến nay; Lịch sử Việt Nam từ 1919 đến nay (1,5 tiết/ tuần)

Chương trình mới có nhiều ưu điểm như đảm bảo cho hs những kiến thức cơ bản có

hệ thống, vừa sức có trọng tâm về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, làm cơ sở để học lên

THPT

III Nhiệm vụ của bộ môn lịch sử ở trường THCS

III.1 Hình thành tri thức lịch sử cho học sinh (nhiệm vụ giáo dưõng)

bộ môn Đặc trưng của nhận thức lịch sử là:

- Đặc điểm chung:Trong quá trình nhận thức lịch sử học sinh không thể "trực quan sinh động" lịch sử quá khứ, không làm được thí nghiệm Nhận thức mang tính chủ quan song vẫn có thể nhận thức đúng khi quá khứ được phản ánh khách quan, cụ thể như nó đã tồn tại

- Đặc điểm riêng: Học tập lịch sử ở nhà trường học sinh không phát hiện kiến thức mới trong nghiên cứu quá trình phát triển của xã hội loài người (mà nhận thức lại những kiến thức đã được loài người phát hiện) mà bằng con đường ngắn nhất phát huy tính tích cực dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh tiếp nhận kiến thức mới (chỉ mới đối với học sinh), phù hợp với trình độ, yêu cầu học tập Trên cơ sở nắm vững kiến thức đã học trên một chừng mực nhất định học sinh có thể góp phần tìm được cái mới khi tham gia tìm hiểu lịch sử địa phương Tuy không tiến hành thí nghiệm khi học lịch sử được song nhờ

sự hướng dẫn, tổ chức của giáo viên phối hợp với các tổ chức quần chúng hay cơ quan nhà nước thì có thể tiến hành các hoạt động công ích xã hội, nhằm tái tạo cho học sinh những biểu tượng cụ thể về nhân vật hay sự kiện lịch sử

- Có nhiều loại sự kiện lịch sử (sự kiện ls chính trị, skls kt…có loại là biến cố có sk là hiện tượng) các sự kiện lịch sử không tồn tại độc lập mà có quan hệ với nhau tạo nên tính

đa dạng phong phú của lịch sử; các sự kiện hiện tượng lịch sử diễn ra theo trình tự thời gian Các sự kiện được sử dụng để dạy học phải là những sự kiện chính xác, vừa sức hs

- Đặc trưng bộ môn là giáo viên phải cung cấp sự kiện, hiện tượng để tái hiện cái đã diễn ra, phải tạo cho học sinh thấy bức tranh (hình ảnh) chân thực sinh động về sự kiện, nhân vật lịch sử, cho học sinh hình dung được những con người và hoạt động của họ trong thời gian và không gian nhất định

- Giáo viên phải tổ chức hướng dẫn học sinh hoạt động nhận thức một cách tích cực tự giác trên cơ sở tư liệu lịch sử đã được xác minh

- Nhận thức lịch sử bao giờ cũng phức tạp, chương trình lịch sử ở nhà trường được cấu tạo các sự kiện từ quá khứ đến hiện tại mà nhận thức phù hợp vời trình độ học sinh lại từ gần đến xa, nên học sinh dễ rơi vào tình trạng hiện đại hóa lịch sử

b) Con đường hình thành tri thức lịch sử cho học sinh

Con đường hình thành tri thức lịch sử cho học sinh ở trường pt là cung cấp sự kiện,

tạo biểu tượng, hình thành khái niệm, rút qui luật, bài học lịch sử

Xuất phát từ những đặc điểm đặc trưng của nhận thức lịch sử mà quá trình học tập

lịch sử của học sinh phải được bắt đầu bằng việc nắm sự kiện; do đó công việc trước hết khi giảng dạy lịch sử là:

+ Cung cấp sự kiện

Sự kiện lịch sử (có sự kiện là biến cố, có sự kiện là hiện tượng) là cơ sở để thực

hiện các nhiệm vụ của bộ môn, việc nắm vững sự kiện lịch sử là tiền đề để hiểu đúng hiện thực lịch sử Trong dạy học lịch sử chúng ta không thể và cũng không cần phải cung cấp

tất cả mà chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản Kiến thức cơ bản là những

kiến thức tối ưu, cần thiết cho việc hiểu biết của học sinh về lịch sử gồm nhiều yếu tố:

sự kiện niên đại, địa danh, nhân vật lịch sử các biểu tượng, khái niệm, qui luật lịch sử, phương pháp học tập và vận dụng kiến thức Nhưng đó phải là những yếu tố điển hình,

tiêu biểu xảy ra trọng thời gian và không gian nhất định và có những tác động sâu sắc đến

quá trình phát triển của lịch sử Hay nói cách khác kiến thức cơ bản là những kiến thức không thể thiếu để hiểu bết sự kiện, hiện tượng phù hợp với yêu cầu, trình độ của học sinh Lưu ý: khi xác định nó thì chúng ta tìm câu trả lời cho câu hỏi kiến thức nào trong

bài mà nếu thiếu nó thì học sinh không hiểu được bài lịch sử đó

Thế nào là biến cố lịch sử ? Thế nào là hiện tượng lịch sử ?

"Biến cố là một sự kiện lịch sử cụ thể xảy ra ở một địa điểm nhất định nào đó liên quan đến những nhân vât được xác định, biến cố chỉ xảy ra một lần, không lặp lại"

"Hiện tượng lịch sử là sự kiên lịch sử phản ánh những nét đặc trưng tiêu biểu cho một thời kỳ một giai đoạn lịch sử nhất định Hiện tượng lịch sử xảy ra nhiều lần, kéo dài về

thời gian và lan rộng về không gian" ví dụ cm công nghiệp là một hiện tượng lịch sử + Tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh

Do đặc điểm của nhận thức lịch sử mà việc học tập lịch sử không bắt đầu từ trực quan sinh động mà từ việc nắm sự kiện, và tạo biểu tượng

- Biểu tượng lịch sử là hình ảnh về những sự kiện, nhân vật lịch sử, điều kiện địa lý, v.v được phản ánh trong óc học sinh với những nét chung nhất điển hình nhất

Việc tạo biểu tượng cho hs là một vấn đề khó khăn, vì yêu cầu cơ bản của dạy học lịch sử là phải tái tạo lại những hình ảnh về các sự kiện đúng như nó tồn tại, mà những sự kiện đó, hs không được trực tiếp quan sát, xa lạ với đời sống hiện nay, với kinh nghiệm và hiểu biết của các em Như vậy tạo biểu tượng là giáo viên phải làm cho các sự kiện lịch sử xích lại gần với khả năng hiểu biết của học sinh

Ý nghĩa của việc tạo biểu tượng trong D-HLS trước hết biểu tượng lịch sử là cơ sở

để hình thành khái niệm lịch sử Nội dung bức tranh quá khứ càng phong phú bao nhiêu

thì hệ thống khái niệm học sinh thu nhận được càng vững chắc bấy nhiêu Việc tạo biểu tượng lịch sử cho hs không chỉ dừng lại ở việc miêu tả bề ngoài mà còn đi sâu vào bản chất sự kiện, nêu đặc trưng, tính chất của sự kiện Vì vậy biểu tượng rất gần với khái niệm

đơn giản tuy nhiên biểu tượng vẫn thuộc nhận thức cảm tính Việc tạo biểu tượng có ý nghĩa giáo dục rất lớn đối với học sinh

Tạo biểu tượng nhằm các mục đích sau: Tái tạo hình ảnh của những sự kiện xảy ra trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội: về đời sống vật chất, về đời sống xã hội - chính trị về các nhân vật lịch sử, về đời sống tinh thần văn hóa…

Có nhiều loại biểu tượng lịch sử khác nhau:

- Biểu tượng về hoàn cảnh địa lý

- Biểu tượng về nền văn hóa vật chất

- Biểu tượng về nhân vật chính diện và phản diện

- Biểu tượng về thời gian, về những quan hệ xã hội của con người

Có các biện pháp sư phạm để tạo biểu tượng lịch sử cho học sinh sau đây:

Thứ nhất, cụ thể hóa thời điểm xảy ra sự kiện lịch sử, xác định thời gian là một đặc

điểm của việc nhận thức một sự kiện lịch sử Điều này giúp cho học sinh hiểu chính xác hơn tính chất và ý nghĩa một sự kiện có nhiều cách xác định khoảng thời gian của sự kiện như xác định khoảng thời gianữảy ra sự kiên, hiện tượng mà không cần phải chính xác cụ thể ngày tháng nào Ví dụ thời gian CNTB chuyển sang chủ nghĩa đề quốc là cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Kể cả những sự kện đã xác định ngày tháng nào song nhiều khi cũng cần chúng ta vẫn cần tạo cho học sinh biểu tượng về khoảng thời gian của sự kiện Tuy nhiên với trường hợp là các biến cố thì việc xác định chính xác thời gian của sự kiện

là hết sức cần thiết

Thứ hai, xác định địa điểm xảy ra sự kiện lịch sử Vì bất cứ biến cố nào cũng xảy ra

trong một thời gian và không gian xác định Do đó nếu chúng ta không xác định thời gian

và không gian thì sự kiện sẽ trở nên trừu tượng, thiếu nội dung thực tế, không phản ánh được hiện thực khách quan trong nhận thức của chúng ta Thông thường khi tạo biểu tượng trong dạy học lịch sử, giáo viên sự dụng các đồ dùng trực quan qui ước (bản đồ, lược đồ), tranh ảnh, hiện vật khảo cổ kèm theo lời nói của giáo viên và học sinh

Thứ ba, sử dụng tài liệu hiện vật để tạo cho hs biểu tượng cụ thể về đời sống con người qua các thời đại khác nhau Những tài liệu cụ thể và những dấu vết của quá khứ sẽ

giúp hs có biểu tượng sâu sắc về từng thời đại, chế độ xã hội khác nhau Ví dụ để hs có biểu tượng về đời sống người Việt cổ, giáo viên cần giới thiệu với các em những hình khắc trên trống đồng…

Thứ tư, sử dụng số liệu để tạo biểu tượng cụ thể về một sự kiện hay hiện tượng lịch

sử Ví dụ khi nói về thuộc địa của CNĐQ, Nguyễn Ái Quốc đã sử dụng các số liệu sau:

"như vậy tổng số 9 nước với tổng số dân 320.657.000 với diện tích 11.407.600 km2 bóc lột các nước thuộc địa hàng trăm dân tộc với số dân 560.193.000 người và với diện tích 55.637.000 km2

+ Hình thành khái niệm lịch sử

Nắm vững kiến thức khoa học có ghĩa là trước hết hs cần phải nắm vững các khái niệm

khoa học và hệ thống các khái niệm khoa học

1) Khái niệm lịch sử là gì: để hiểu khái niệm lịch sử trước hết chúng ta phải hiểu thế nào là khái niệm khoa học

"Khái niệm khoa học là sự phản ánh những đặc trưng và những thuộc tinh bản chất của các sự vật hay hiện tượng khác nhau của hiện thực khách quan, những mối liên hệ, quan hệ giữa chúng với nhau Những đặc trưng, thuộc tính, những mối liên hệ bản chất phân biệt các sự vật hiện tượng khác nhau Tổng hòa các đặc trưng hay những mối quan

hệ bản chất hợp thành nội dung của khái niệm Hiện thực khách quan được phản ánh

trong hệ thống các khái niệm của một khoa học

Khái niệm cũng đồng thời là hình thức của tư duy, là quá trình tư duy lí luận, trừu tượng hóa và khái quát hóa bản chất sự vật hiện tượng được phản ánh vào đầu óc con người Do đó theo Lênin: khái niệm là sản phẩm tối cao của bộ óc

Vậy khái niệm lịch sử trước hết là hiện thực xã hội loài người được phản ánh trong

hệ thống khái niệm của khoa học lịch sử

Khái niệm lịch sử là sự phản ánh được khái quát hóa của quá trình lịch sử, nó phản ánh những mối liên hệ khách quan của các hiện tượng, qui luật lịch sử Khái

niệm lịch sử bao giờ cũng ở mức độ khái quát khá cao vì nó không chỉ phản ánh một sự kiện đa dạng, riêng lẽ, hay một nhóm sự kiện mà còn phản ánh hiện tượng phức tạp đa

dạng về mặt kinh tế, xã hội, chính trị, những quan hệ của con người với thiên nhiên, của

con người với nhau trong quá trình sản xuất và đấu tranh giai cấp Theo lôgích mỗi khái

niệm đều có nội hàm và ngoại diên Nội hàm là tổng hợp những dấu hiệu của sự vật hay hiện tượng được phản ánh trong khái niệm Còn ngoại diên là tập hợp những sự vật hay hiện tượng có chứa những dấu hiệu được phản ánh trong ngoại diên của khái niệm Ví dụ

khái niệm "cm tư sản" có nội hàm là những dấu hiệu riêng của nó phân biệt với cách mạng vô sản Còn ngoại diên của cmts là tất cả các cuộc cm tư sản diễn ra dưới những hình thức khác nhau

2) Ý nghĩa của việc hình thành khái niệm trong dạy học lịch sử:

- Về mặt nhận thức: Khái niệm ls giúp hs hiểu bản chất của sự kiện ls, hiểu các quan

hệ nhân quả và quy luật phát triển của xã hội Trong một sự kiện ls cũng như trong bất cứ hiện tượng nào của thế giới vật chất, cái riêng và cái đặc thù là một bộ phận, một mặt của cái chung cái bên ngoài của sự vật liên quan chặt chẽ với cái bên trong của nó Ví dụ khi dạy bài "CMTS Anh thế kỉ XVII" GVphải hình thành cho hs khái niệm "quí tộc mới" là một bộ phận của giai cấp quí tộc Anh, chuyển sang kinh doanh theo phương thức TBCN,

có thế lực về kinh tế và quyền lợi kinh tế gắn với g/c ts, nhưng lại có tước vị phong kiến

có địa vị về xã hội Khi các em hiểu được khái niệm đó các em sẽ dễ dàng lí giải được sự liên minh giữa g/c ts với quí tộc mới để lãnh đạo cm Vì vậy cm ts Anh mang tính chất bảo thủ, không triệt để Việc đi sâu vào bản chất của sự kiện, khái niệm ls giúp hs hệ thống hóa được tri thức và thông qua sự hiểu biết về những biểu hiện muôn màu muôn vẻ bên ngoài các em phân biệt được những sự kiện cùng loại, khác loại, phân biệt được cái chung, cái riêng, cái phổ biến và đặc thù trong quá trình phát triển cực kì phức tạp của xh loài người Trong việc học tập việc phát triển kĩ năng phân loại sự vật của hs có ý nghĩa rất quan trọng Sở dĩ khái niệm ls được hình thành trên cơ sở những sự kiện cụ thể lại có thể dùng để nhận thức các sự kiện cùng loại, sự kiện khác loạilà vì nội hàm của nó phản ánh những nét đặc trưng chung, những mqh và qui luật chung của những sự kiện hợp thành ngoại diên của khái niệm ấy Ví dụ nội hàm khái niệm cmts được hình thành qua các bài Cm ts Anh thế kỉ XVII, chiến tranh giành độc lập của 13 bang thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ học sinh có thể sử dụng khái niệm này để nhận thức các cuộc cmts khác

- Về mặt giáo dục:Việc hình thành khái niệm gắn liền với việc giáo dục tư tưởng , bồi dưỡng thế giới quan khoa học, tạo niềm tin cho hs Líchử xh loài người phát triển theo một qui luật nhất định Chính hệ thống các khái niệm lịch sử phản ánh sự phát triển hợp qui luật đó Ví dụ có thể hiểu được khái niệm "tàn dư chế độ cũ" mới hiểu được rằng một

xã hội mới ra đời không thủ tiêu hoàn toàn triệt để tất cả mọi mối quan hệ cũng như tư tưởng của chế độ cũ, mà nhiều tàn tích vẫn còn tồn tại trong xh mới

Tác dụng giáo dục tình cảm, đạo đức, hành vi văn minh cho hs qua việc hình thành khái niệm ls cũng rất lớn

- Về mặt phát triển: Việc hình thành khái niệm ls còn có tác dụng phát triển tư duy

và hoạt động thực tiễn của hs, vì khái niệm được hình thành thông qua một số hoạt động

tư duy như phân tích tổng hợp, so sánh, khái quát Đạt đến giai đoạn khái niệm là đạt đến nhận thức lí tính - giai đoạn cao của quá trình nhận thức Qúa trình nắm khái niệm cũng là quá trình hs nhận thức hiểu biết sâu sắc ls Nhận thức là sự vậnđộng không ngừng, đi gần đến việc hiểu biết đúng đắn đối tượng khách quan Vì vậy việc hình thành khái niệm trong học tập lịch sử trở thành vũ khí nhận thức sắc bén của hs

3) Phân loại khái niệm lịch sử là công việc rất cần thiết trong việc hình thành khái niệm cho học sinh Do tính phức tạp và phong phú của sự phát triễnã hội loài người nên các khái niệmlịch sử cũng đa dạng và sự phân loại cũng có nhiều quan niệm khác nhau

+ Phân loại khái niệm theo nội dung phản ánh ta có các loại khái niệm ls sau:

- Khái niệm về kinh tế như "khủng hoảng kinh tế", "lao động làm thuê", nông ngiệp nguyên thủy,

- Khái niệm về chính trị xã hội như: "quan hệ giai cấp", "nhà nước" "tổ chức xã hội", "dân chủ chủ nô"

- Khái niệm về trình độ văn hóa như: "văn hóa phục hưng", "cm văn hóa"

- Khái niệm về các lĩnh vực tư tưởng như: "cải cách tôn giáo", "cnxh không tưởng"

- Các khái niệm về đấu tranh g/c như: "Khởi nghĩa vũ trang" "khởi nghĩa nông dân"

" Tổng bãi công"

+ Phân loại khái niệm theo mức độ khái quát của nội dung khái niệm:

- Những khái niệm sơ đẳng gắn với các biểu tượng tương ứng như "mẫu hệ", "săn bắt",

- Những khái niệm trừu trượng tương đối ít phức tạp được hình thành trên cơ sở một hoặc và 3 biến cố cụ thể thông qua việc học một số bài nhất định như "kim tự tháp", "Hội nghị ba đẳng cấp",

- Những khái niệm trừu trượng, mang tính chất khái quát cao, phức tạp đối với nhận thức của hs và được hình thành qua nhiều bài, nhiều cương, ví dụ khái niệm "cmts", "lãnh chúa"

Những khái niệm chung, mang tính lí luận là cơ sở cho sự hiểu biết đúng đắn về những mqh và qui luật chungcủa sự pt xã hội như các khái niệm: " LLSX", "QHSX", Các cách phân loại khái niệm đều có ưu điểm và nhược điểm riêng Các loại k/n trên không tách biệt nhau mà có qh chặt chẽ với nhau, hợp thành hệ thống khái niệm

Có nắm hệ thống khái niệm ls hs mới hiểu được toàn bộ quá trình phát triển của xhln, mới hiểu được mlh hữu cơ giữa các sự kiện Hệ thống khái niệm ls không phải là tổng số giản đơn của các khái niệm có liên hệ chặt chẽ với nhau Khi nào hs nắm được nội dung từng khái niệm và mlh giữa các khái niệm, hs mới nắm được cả hệ thống khái niệm

4) Con đường hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh

Công việc này được tiến hành ở cả THCS lẫn THPT Tuy nhiên mức độ, nội dung và biện pháp tiến hành phải khác nhau, tùy theo trình độ của học sinh mỗi lớp Ví dụ khái niệm "Công xã nguyên thủy", "Chề độ chiếm nô" đều được đề cập ở cả 2 cấp học song mức độ hình thành khái niệm ở mỗi cấp phải khác nhau Ở THCS chỉ giới thiệu cho hs

nội dung cơ bản của khái niệm, để các em hiểu quá trình lịch sử Còn ở PTTH cần nâng cao trình độ khái quát các khái niệm lịch sử và yêu cầu hs phải biết sử dụng nó trong học

tập cũng như trong thực tiễn Tuy nhiên quá trình hình thành khái niệm cho hs ở bất kì cấp nào thì cũng đều phải bắt đầu từ biểu tượng sinh động, cụ thể về các sự kiện lịch sử

Sau đó con đường hình thành khái niệm phải trải qua các giai đoạn sau:

a) Xác định đặc trưng cơ bàn của nội hàm khái niệm

Đây là nhiệm vụ trung tâm của việc nắm nội dung khái niệm, đặc trưng là bản chất riêng của sự vật hiện tượng, nó phân biệt sự vật, hiện tượng này với sự vật, hiện tượng khác Khi hình thành khái niệm hs không phải nắm tất cả và bất cứ đặc trưng nào của khái niệm mà phải nắm những đặc trưng cơ bản, những đặc trưng chủ yếu nêu bản chất của khái niệm đó

Tùy theo loại khái niệm mà có cách phân tích xác định đặc trưng cơ bản của khái niệm Ví dụ với loại khái niệm ít có tính trừu tượng tiến hành đồng thời với việc tạo biểu tượng Để nêu đặc trưng cơ bản của khái niệm "công cụ đồ đá mới" trước hết giáo viên (gv) miêu tả kết hợp với sử dụng tranh ảnh để cho hs có biểu tượng về loại công cụ đó Tiếp đó gv hướng dẫn hs so sánh với công cụ đồ đá cũ, bằng cách quan sát tranh kết hợp với lời miêu tả của gv về 2 loại công cụ này Trên cơ sở đó gv chỉ dẫn và phân tích: Giống

- đều là cc bằng đá; khác - kỹ thuật chế tác (đồ đá cũ được chế tác thô sơ, ghè đẽo, hình dáng gần với những viên đá vỡ trong tự nhiên) còn cc đá mới được chế tác công phu với

kĩ thuật mài , nhiều loại hình đã được trau chuốt theo những hình dạng nhất định

Đối với những khái niệm mà nội dung khá phức tạp mang tính lí luận khái quát cao như khái niệm cm tư sản, chủ nghĩa thực dân thì việc nêu đặc trưng cơ bản của khái niệm được tiến hành bằng cách liệt kê các bộ phận cấu thành nội dung khái niệmdưới hình thức trình bày miệng, sử dụng sơ đồ biểu đồ, so sánh Ví dụ nêu đặc trưng của khái niệm "đẳng cấp" giáo viên khpông định nghĩa khái niệm đó mà dùng sơ đồ cụ thể hóa sự phân chia đẳng cấp trong xã hội Pháp trước cách mạng., đồng thời sử dụng tài liệu văn học hoặc lịch sử để nhấn mạnh sự khác biệt giữa các đẳng cấp đó

Khi nói đến đặc trưng cơ bản của khái niệm gv cũng đồng thời nêu mối quan hệ giữa các thuộc tính đặc trưng trong khái niệm và mối quan hệ giữa các sự kiện hợp thành ngoại diên của khái niệm Ở đây gv dùng cách giải thích và suy lí Ví dụ khi hướng dẫn hs tìm hiểu các đặc trưng cơ bản của khái niệm "nô lệ" đồng thời gv cũng làm cho các em thấy được mối quan hệ giữa các đặc trưng ấy Phân tích những đặc trưng cơ bản và vạch ra mqh giữa những đặc trưng ấy gv hướng dẫn hs đi đến hình thức khái quát của khái niệm tức là nêu được cái chung nhất bản chất nhất, tiêu biểu cho nội dung khái niệm

b) Nêu thuật ngữ (tên gọi của khái niệm) là bước tiếp theo việc nêu đặc trưng cơ bản của khái niệm Bất cứ khái niệm nào cũng thể hiện bằng một số từ Tùy theo yêu cầu của việc học tập và trình độ tiếp thu của học sinh mà gv cho hs biết hay không biết từ của khái niệm Đối với những khái niệm khó ít gặp thì hs chỉ cần hiểu nội dung của nó Đối với khái niệm vừa sức tiếp thu của hs thì gv nêu thuật ngữ của khái niệm nhằm giúp hs hiểu sâu hơn nội dung của khái niệm và vận dụng vào tiếp thu việc những kiến thức sau đó hay vào hoạt động thực tiễn

c) Định nghĩa khái niệm là hình thức diễn đạt một cách có hệ thống súc tích, ngắn gọn về nội dung bản chất của khái niệm mà hs đã nắm được Công việc này làm cho hs không những hiểu sâu hơn, dễ ghi nhớ nội dung khái niệm, mà còn giúp các em biết phân biệt được các khái niệm khác nhau

d) Sử dụng khái niệm đã học là giai đoạn cuối cùng của việc hình thành khái niệm, thể hiện phương châm học đi đôi với hành Nhận thức là một quá trình từ chỗ không biết đến biết, từ chỗ biết đến hiểu sâu sắc sự kiện Vì vậy việc nắm khái niệm của hs không dừng ở việc hiểu nội dung khái niệm mà còn phải biết vận dụng khái niệm đã học để hiểu những khái niệm mới và vận dụng vào hoạt động thực tiễn Sử dụng khái niệm là biện pháp để phát triển tư duy lịch sử, gây hứng thú học tập cho hs

+ Nêu qui luật, rút ra bài học lịch sử

1) Nêu qui luật phát triển của lịch sử có ý nghĩa rất to lớn trong học tập lịch sử Việc hình thành khái niệm ls dẫn hs đến hiểu tính qui luật của sự phát triển ls, tức là nắm những mlh khách quan lặp đi lặp lại giữa các hiện tượng và quá trình lịch sử Muốn nắm vững được qui luật học sinh phải hiểu rõ bản chất của các sự kiệnlịch sử cụ thể Mức độ nắm qui luật phụ thuộc vào yêu cầu học tập của học sinh

Các loại qui luật lịch sử cần trình bày cho hs là:

- Những qui luật tác động ở một nước, trong một thời kỳ lịch sử nhất định, một hình thái kinh tế xã hội Ví dụ qui luật phát triển không đều về mặt kinh tế dẫn đến không đều

về mặt chính trị trong các nước đế quốc chủ nghĩa cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX

- Các qui luật tác động ở nhiều nước trong các hình thái kinh tế xã hội có giai cấp đối kháng như qui luật về khởi nghĩa nông dân

- Các qui luật tác động trong toàn bộ sự phát triển của xã hội loài người như các qui luật về hinh thái kinh tế xã hội, đấu tranh giai cấp

Qúa trình nêu qui luật là vấn đề quan trọng và khó trong dạy học lịch sử Cần tránh hai khuynh hướng: Hoặc hs chỉ biết kể các sự kiện không thấy được lô gíc sự phát triển theo qui luật của nó, hoặc chỉ biết nêu lí luận chung chung không có cơ sở từ những sự kiện lịch sử Do đó nêu qui luật trong dạy học lịch sử đòi hỏi tuân thủ những yêu cầu sau:

Thứ nhất, phải tiến hành trên cơ sở nghiên cứu những sự kiện lịch sử Chỉ có nghiên

cứu đối chiếu, phân tích, tìm mối liên hệ bản chất của các sự kiện lịch sử hs mới rút ra được quy luật Ví dụ muốn nêu qui luật của cm tư sản hs phải nắm vững những sự kiện lịch sử cụ thể qua một số cuộc cm tư sản (Hà Lan, Anh, Băc Mĩ, Pháp ) phải hiểu được nguyên nhân dẫn đến cm, thái độ của g/c lãnh đạo, quần chúng nhân dân, g/c thống trị, đến kết quả của cuộc cm Từ đó hs mới rút ra được rằng khi chế độ pk đã lỗi thời, mục nát, lâm vào tình trạng khủng hoảng, trong xã hội các ll cm đã sẵn sàng thì sớm muộn cmts sẽ nổ ra dù là dưới các hình thức có khác nhau

Thứ hai, khi ngh/cứu quy luật của những hiện tượng giống nhau có liên hệ với nhau

cần phải vạch ra những nét chung, sự lặp lại (bỡi qui luậtlà mlh khách quan tất yếuvững chắc được lặp lại nhiều lần) Ví dụ khi nói nguyên nhânbùng nổ của cm tư sản Pháp cần gợi cho hs nhớ lại ở cm Anh, Mĩ

Thứ ba, việc nêu qui luật ls phải tiến hành trên cơ sở xem xét mối liên hệ của các hiện

tượng ls khác nhau Để giúp cho hs làm tốt công việc này, gv cần rèn luyện, bồi dưỡng cho các em tư duy ls trong việc tìm hiểu nguyên nhân, kết quả ngẫu nhiên và tất yếu của các hiện tượng Có nhiều biện pháp để nêu qui luật cho hs so có hiệu quả nhất là so sánh các hiện tượng (hoặc một hiện tượng nhưng ở những giai đoạn khác nhau), xá định nét chung và riêng của hiện tượng hay quá trình ls; rút ra tư tưởng chỉ đạo của sự phát triển Một yêu cầu có tính nguyên tắc trong dạy học ls là nhất thiết phải cho hs nắm được qui luật pt của xh Song mức độ nội dung của qui luật còn tùy thuộc vào yêu cầu trình độ của hs Đối với hs cấp 2, nói chung không cần đúc kết quy luật, song nội dung cơ bản, tư

tưởng chủ đạo của quy luật phải được thể hiện trong nhận thức các sự kiện lịch sử của hs

Ví dụ ở lớp 8 hs học nguyên nhân bùng nổ cm Pháp cuối thế kỉ XVIII, nhưng không cần phải nêu ra qui luật về sự mâu thuẫn giữa llsx mới tbcn với qhsx phong kiến lỗi thời 2) Bài học lịch sử gắn liền việc học tập với đời sống

Quan niệm của sử học Mác xít về quá trình pt lịch sử là sự kế tục hợp lôgíc giữa các giai đoạn của quá khứ với hiện tại và tương lai Từ đó sử học Mác xít khẳng định và sự cần thiết rút bài học lịch sử, kinh nghiệm của quá khứ đối với hiện tại và tương lai

III.2 Giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh qua bộ môn ở trường THCS

a) Những ưu thế của bộ môn trong giáo dục tư tưởng, tình cảm cho học sinh

b) Giáo dục tư tưởng tình cảm cho học sinh qua dạy học lịch sử

c) Nguyên tắc và biện pháp sư phạm

III.3 Phát triển tư duy cho học sinh qua dạy học lịch sử

a) Khả năng của bộ môn trong việc phát triển tư duy lịch sử cho học sinh

Bất kì môn học nào ở trường phổ thông cũng hình thành cho hs các kĩ năng tư duy

bộ môn Vì vậy môn lịch sử cũng tạo cho HS tư duy lịch sử Ngoài những tính chất của tư duy nói chung thì tư duy lịch sử cũng có những đặc trưng Tuy vấn đề đặc trưng của tư duy lịch sử còn là vấn đề vẫn đang tiếp tục nghiên cứu, song các nhà tâm lý học, lí luận phương pháp dạy học bộ môn đều nhấn mạnh những điều sau đây:

- Biết miêu tả khôi phục những sự kiện lịch sử quá khứ với một số tài liệu cơ bản, được lựa chọn

- Nêu được nguyên nhân xuất hiện, phát sinh của bất cứ sự kiện nào

- Xác định được điều kiện hoàn cảnh, những mối liên hệ của các sự kiện

- Nhận biết tính chất ý nghĩa bài học kinh nghiệm của sự kiện nhất là những sư kiện lớn quan trọng

- Làm sáng tỏ những sự kiện đa dạng của các qui luật lịch sử

b) Những con đường phát triển tư duy lịch sử cho học sinh

Việc phát triển tư duy cho hs được tiến hành trong các khóa trình Lịch sử thông qua mọi khâu, mọi hình thức giáo dục của bộ môn, tuân theo nguyên tắc yêu cầu của phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS Ở đây chưa đề cập đến các biện pháp sư phạm mà chỉ giới thiệu những nguyên tắc chủ đạo của con đường phát triển tư duy:

- Khai thác nội dung khóa trình lịch sử ở THCS

- Tạo tình huống có vấn đề và biết cách giải quyết vấn đề

- Trình bày thông tin sự kiện trong sự phát triển tư duy học sinh khi học lịch sử

- Câu hỏi trong việc phát triển tư duy học sinh khi học lịch sử

- Hệ thống bài tập, thực hành là điều kiện cần thiết để phát triển tư duy học sinh trong học tập lịch sử

c) Một số biện pháp sư phạm nhằm phát triển tư duy cho học sinh

Phát triển tư duy cho học sinh là một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo dục phổ thông Cũng như các môn học khác, chất lượng dạy học lịch sử hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu đào tạo thế hệ trẻ, Nguyên nhân của tình trạng này có nhiều, một trong những nguyên nhân quan trọng nhất là năng lực tư duy của hs thấp Do đó để giải quyết vấn đề này trước hết người gv cần tìm hiểu đặc điểm, nội dung tìm những con đường , biện pháp phát triển tư duy học tập lịch sử cho hs

+ Đặc điểm tư duy lịch sử

Chúng ta đều biết việc tư duy bao giờ cũng tiến hành trên cơ sở nội dung cụ thể Không có sự so sánh chung mà phải so sánh sự vật nhất định So sánh trừu tượng hóa, phân tích, tổng hợp là kết quả việc khái quá hóa các hiện tượng trong lĩnh vực tư duy Các thao tác tư duy gồm nhiều loại và phối hợp quyện chặt vào nhau, không có một thao

tác đơn nhất cho hoạt động tư duy Vì vậy hướng dẫn hs tư duy là giúp các em biết vận dụng những thao tác nào là chủ yếu kết hợp với những thao tác khácđể nắm vững kiến thức đang học Tư duy là sự phản ánh khái quá trực tiếp hiện thực trong khái niệm bằng

các hoạt động phân tích, tổng hợp nó không chỉ phản ánh hiện thực khách quan mà cả hoạt động của con người, có tác động đến các đối tượng của hiện thực.Tư duy là một hình thức phức tạp của hoạt động dạy - học Hoạt động tư duy của hs trong quá trình học tập bao gồm những nội dung chủ yếu sau:

- Ở mỗi giai đoạn của nhận thức cần nắm vững sự vật hiện tượng một cách toàn diện

- Xem xét sự vật hiện tượng trong sự phát triển của nó, trong sự "tự vận động"

- Phải xem thực tiễn là tiêu chuẩ của chân lí, là biểu hiện ý nghĩa của sự kiện đối với xã hội và con người

- Nghiên cứu mỗi hiện tượng một cách cụ thể , trong những điều kiện tồn tạivà phát triển của nó

- Xem xét hiện tượng trong những mâu thuẫn chi phối vận động của nó

- Nêu rõ những sự thay đổi về mặt lượng của sự vật và bước nhảy vọt sang một chất mới

- Nghiên cứu sự phát triển của sự vật hiện tượng trên quan điểm phủ định của phủ định

Các nhà tâm lý học chia tư duy ra nhiều loạicó nhiều ngưopưid phân tư duy ra thành

tư duy tái tạo và tư duy sáng tạo Các nhà giáo dục chú ý nhiều đến tư việc phát triển

tư duy sáng tạo cho hs

a) Khái niệm về "PPDạy học"

Phương pháp là con đường đi tới nhận thức khách quan hay là tập hợp những phương tiện tác động để đi tới mục đích đặt ra.Theo các nhà lý luận thì chúng ta phải có tri thức về qui luật vận động nội tại của đối tượng trước khi xác định phương pháp; tức là phương pháp cpó chủ thê và khách thể Một số nhà nghiên cứu định nghĩa "Phương pháp

là hình thức lý giải thực tiễn về mặt thực hành và lý thuyết xuất phát từ qui luật vận động của khách thể được nghiên cứu"

Bởi vì những qui luật khách quan mà con người nhận thức được tạo nên mặt khách quan của pp, còn những thủ thuật thao tác nảy sinh ra trên cơ sở của những qui luật

đó mà con người sử dụng để nhận thức và cải biến các hiện tượng, tạo nên mặt chủ quan của pp

Do đó PPDH ở phổ thông là vấn đề rất phức tạp, có nhiều quan niệm khác nhau

Có ý kiến cho rằng PPDH chỉ là phương tiện, thủ thuật của người thầy để cung cấp kiến thức cho hs Từ đó họ quan niệm "PPDH không mang tính giai cấp, thời đại là kho tàng kinh nghiệm chung cho mọi dân tộc, mọi thời đại"

Các nhà lý luận dạy học và giáo dục Việt Nam trong những năm gần đây đã đề xuất những căn cứ có tính chất PPluận cho việc nghiên cứu và xác định các PPDH Những căn cứ chủ yếu là: việc xác định hệ thống ppdhls là hê thống ppdhlổntước hết phải nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục, nội dung môn học

ppdhls được xác định trên cơ sở phải tìm hiểu sâu sắc quá trình dạy học lịch sử nói riêng và việc phát huy tính tiúch cực của học sinh trong quá trình dạy học cụ thể là tập trung vào 2 vấn đề: Qúa trình dạy học lịch sử và nguyên tắc dạy học lịch sử, chủ yếu

là phát huy tính tích cực của học sinh thông qua dạy học liên môn, dạy học nêu vấn đề

+ Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết của việc nghiên cứu và đổi mới các PPDH Hiện nay chúng ta vẫn chưa có hệ thống PPDH ổn định, có căn cứ khoa học, chính xác, vừa có trình độ lý luận phù hợp với thực tiễn nhà trường phổ thông để giúp cho giáo viên

sử dụng có hiệu quả và đúc kết kinh nghiệm của mình Tình trạng này cần sớm được khắc phục

+ PPDH là một bộ phận hợp thành của quá trình sư phạm nhằm đào tạo thế hệ trẻ có tri thức khoa học, thế giới quan cách mạng, thói quen, kỹ năng thực hành đáp ứng yêu cầu và nhiệm vụ của trường phổ thông VN

+ PPDH có mqh biện chứng với các nhân tố khác của quá trình dạy học: Mục đích, nhiệm vụ, nội dung, hoạt động của thầy và trò, phương tiện dạy học, môi trường dạy học Trong mqh giữa mục đích, nội dung và pp có tính qui luật cần được coi trọng

+ PPDH phải đảm bảo sự thống nhất biện chứng giữa việc dạy của gv với việc học của hs, từ đó xác định đúng vai trò của gv và hs trong quá trình dạy học

+ PPDH phải đóng vai trò tích cực trọng việc thực hiện nhiệm vụ của bộ môn ở trường phổ thông Vì thế không thể để học sinh học tập thụ động mà phải phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của hs

+ PPDH phải góp phần có hiệu quả vào việc thực hiện tốt các khâu của quá trình dạy học: - Xác lập kế hoạch tổng hợp của việc giáo dưỡng, giáo dục và phát triển của bộ môn một cách nhịp nhàng

- Cụ thể hóa nhiệm vụ dạy học trên cơ sở đặc điểm của học sinh ở mỗi lớp, điều chỉnh kế hoạch dạy học sát hợp với diễn biến thực tế

- Tổ chức hướng dẫn hướng dẫn học sinh học tập trên lớp cũng như tự học ở nhà phù hợp vơi dự định sư phạm

+ Hệ thống PPDH phải sát hợp với thực tiễn đất nước, với đặc trưng bộ môn, phải đem lại hiệu quả thực tế

Từ những cơ sở có tính PP luận nói trên, chúng ta hiểu khái niệm phương pháp

dạy học là con đường, cách thức hoạt động thống nhất của thầy và trò, trong đó thầy

tổ chức hướng dẫn học sinh học tập nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ học tập

Trong thực tiễn cũng như trong lý luận, dạy học là một hoạt động phức tạp đòi hỏi sự sáng tạo, cải tiến không ngừng của thầy và trò, vì vậy PPDH vừa là một khoa học vừa là một nghệ thuật với những yêu cầu cao về thủ pháp sư phạm

Để phân loại thì bao giờ người ta cũng phải đưa ra tiêu chí để phân loại mỗi người

thường có quan điểm khác nhau nên có cách lựa chọn tiêu chí phân loại khác nhau

Do tầm quan trọng của PPDH nói chung PPDHLS nói triêng, các nhà giáo dục lý luận và PPDH bộ môn đề xuất nhiều quan điểm khác nhau làm cơ sở cho việc:

- Xác định hệ thống các PPDH (ở đây là PPDHLS)

- Nội dung các PPDH Lịch sử và mqh giữa chúng với nhau

- Các con đường, biện pháp sư phạm cụ thể tiến hành các PPDHLS

II Cơ sở để xác định hệ thống PPD-HLS ở trường THCS

Vì phân loại một cách hợp lý sẽ giúp nâng cao hiệu quả của việc dạy học trong thực tiễn nhà trường và là cơ sở cho sự sáng tạo phong phú của giáo viên về mặt PP

Việc phân loại Hệ thông PPDHLS bị chi phối bởi những quan niệm khác nhau về phân loại PPDH nói chung Trước khi đi sâu tìm hiểu các quan niệm vè phân loại PPDHLS, chúng ta cần điểm qua một số quan điểm về phân loại PPDH trong khoa học giáo dục:

Cách phân loại truyền thống về PPDH phân ra thành các PP trình bày miệng và PP thực hành, trong đó vai trò của người thầy là độc tôn

Cách phân loại của các nhà giáo dục học Xô viết trước đây đã xác lập cơ sở khoa học, thực tiễn cho việc phân loại Tiêu biểu là cách phân loại của Lecne và Scatkin gồm:

- Thông báo - thu nhận

- Tái hiện

- Giới thiệu có tính vấn đề

- Tìm kiếm từng phần (ơristic)

- Nghiên cứu

Từ cách phân loại PPDH chung như vậy, hai ông cũng nói đến PPDH các môn

học Theo đó PP bộ môn là phương tiện, thủ thuật của các PP lí luận dạy học khi vận dụng vào môn học cụ thể Trên cơ sở phân loại về PPDH nói chung, khi phân loại PPDH

bộ môn cần căn cứ vào nội dung, chức năng, đặc trưng của môn học Trong phân loại

PPDHLS chúng ta phải dựa vào các nguyên tắc PP luận khoa học mà nội dung chủ yếu

của nó gồm các điểm sau:

- Do quá trình phát triển của mình, xã hội loài người, dân tộc là một hiện thực khách quan, thống nhất, đa dạng nên PPnhận thức lịch sử cũng phải có nhiều loại khác nhau và có mqh chặt chẽ với nhau

- PPDHLS thể hiện qui luật của nhận thức con người nói chung và của việc dạy học nói riêng Mỗi loại PPDHLS tuân thủ một mặt, một khía cạnh nào đó của qui luật nhận thức, qui luật dạy học,phủ hợp với đặc trưng bộ môn

- Mối quan hệ giữa Giáo viên và học sinh, mqh giũa học và hành, giữa nhà trường

và xã hội là những vấn đề quan trọng cần được thể hiện trong phương pháp dạy học bộ môn ntn cho hợp lí, có hiệu quả…

Hiện nay có nhiều cách phân loại PPDHLS, xuất phát từ những quan niệm khác nhau về về triết học, giáo dục học, chính trị, thần kinh học…

Cách phân loại phổ biến tồn tại khá bền vững ở nhiều nước trong đó có nước ta là

cách phân loại phương pháp dhls dựa vào công việc của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học ứng với mỗi công việc là một pp riêng biệt: Trình bày tài liệu mới, nghiên

cứu các sự kiện, pp biên niên trong học tập lịch sử, pp sử dụng đồ dùng trực quan, pp sử dụng SGK Cách phân loại này dễ nhận biết , song đơn giản, không xác định được mối liên hệ của các pp trong một hệ thống Cách phân loại này chỉ dựa vào những dấu hiệu bên ngoài của dhls- những công việc cụ thể - làm công việc này trở nên rời rạc, không tập trung vào một quá trình sư phạm thống nhất để góp phần tác động toàn diện của môn học đến người học Cách phân loại này khá phổ biến ngày nay đựoc bổ sung thêm nhiều pp rất

cụ thể nhiều khi trùng lặp nhau và thiếu cơ sở khoa học

Cách phân loại ppdhls thứ hai là dựa theo hoạt động nhận thức trong học tập của hs: pp tạo biểu tượng, pp hình thành khái niệm, pp phân tích, so sánh, khái quát Cách phân loại này lấy thao tác tư duy làm cơ sở cho hoạt động của quá trình dạy học, nêu được dấu hiệu cơ bản của cấu trúc bên trong của pp dạy học nhưng nó không toàn diện, không đề cập đến đặc trưng hoạt động nhận thức của học sinh, đặc biệt không căn cứ vào nội dung và quá trình học tập lịch sử

Cách phân loại phổ biến được đưa vào giáo trình sử dụng rộng rãi trong các trường đại học, cao đẳng sư phạm hiện nay ở nước ta là dựa vào nguồn kiến thức và đặc trưng của tri giác thông tin Quan điểm này là cơ sở phân chia thành các pp dùng lời, pp sử dụng đồ dùng trực quan, pp sử dụng tài liệu, pp thực hành các pp này tạo thành một hệ thống, phối hợp hỗ trợ cho nhau khi dùng pp trình bày miệng là trung tâm Cách phân loại này đơn giản dễ nhận biết, dễ sử dụng tuy nhiên có nhược điểm chỉ dựa vào nguồn và phương tiện truyền thụ kiến thức trong các pp dạy học, chưa nêu bật được đặc trưng của ppdh lịch sử so với các môn khác Mặt khác cách phân loại này không nhấn mạnh đầy đủ, đúng mức vấn đề cơ bản của pp dạy học là việc phát huy tính tích cực nhận thức của hs

Việc phân loại PPDHLS phải dựa trên cơ sở những quan điểm PP luận của việc nghiên cứu và sử dụng PPDH và căn cứ vào đặc trưng bộ môn, hoạt động nhận thức của

học sinh Sau đây là những cơ sở để phân loại PPDH Lịch sử

a) PPDH trong bộ môn lịch sử phải góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục chung của trường phổ thông, thông qua nội dung khóa trình

b) Phải tính đến đặc trưng của dạy học lịch sử để tìm ra PP thích hợp Khi học lịch

sử, học sinh không thể trực quan sinh động được các sự kiện…

c) Đảm bảo một cách hợp lý mqh giữa thầy và trò Dạy học nói chung dạy học ls nói riêng là một quá trình thống nhất của việc giảng dạy và học tập có quan hệ mật thiết tác động lẫn nhau Giáo viên cần chú ý đến việc phát huy tính tích cực, độc lập tư duy của hs

về các sự kiện, giúp hs không chỉ biết mà phải hiểu lịch sử

d) Tiến hành việc học đi đôi với hành, phù hợp với nội dung và đặc trưng bộ môn Điều này thể hiện ở việc liên hệ tài liệu đang học với đời sống, vận dụng những kiến thức mới và ứng xử trong đời sống

e) Góp phần vào quá trình tối ưu hóa việc dạy học lịch sử

g) Do tính chất "uyên bác" của việc học tập lịch sử hs phải nắm những sự kiện cơ bản của mọi lĩnh vực của đời sống xh, phù hợp với trình độ và yêu cầu học tập, nên pp liên môn trong học tập lịch sử cần được coi trọng

h) Lịch sử có ưu thế trong việc giáo dục tư tưởng, đạo đức hình thành thế giới quan khoa học ncho thế hệ trẻ rèn luyện tư duy và kĩ năng thực hành,

III Phân loại phương pháp dạy học Lịch sử

Xuất phát từ những thành tựu của lí luận dạy học và đặc trưng của môn học và những căn cứ trong nhận thức ls nêu trên, chúng ta có thể phận chia hệ thống ppdhls như sau:

- Nhóm pp thông tin - tái hiện hình ảnh lịch sử là các pp trình bày tài liệu mới, nhắc

lại những kiến thức đã học có liên quan đến việc tiếp thu kiến thức mới Giáo viên chủ yếu trình bày các sự kiện chính xác được quy định trong chương trình, SGK, nhằm giúp

hs ghi nhớ thông qua các hoạt động về quá trình tâm lí trong nhận thức và trong một số trường hợp có thể trình bày tài liệu mới do gv hướng dẫn tìm ra Mục đích của việc thông tin tái hiện lịch sử phài đạt được đến mức làm cho hs nắm được những kiến thức cơ bản ,

cụ thể và sinh động nhằm tái tạo lại hình ảnh của quá khứ Việc tái hiện lịch sử phải đạt được đến mức làm cho hs dường như đang tham dự, chứng kiến sự kiện hay các sự kiện đang diễn ra trước mắt mình Đây là việc phát triển trí tưởng tượng tái tạo cho hs, rất cần cho việc học lịch sử Nếu không hình dung đúng quá khứ khách quan thì không thể hiểu được bản chất của lịch sử và dễ rơi vào tình trạng hiện đại hóa lịch sử Mặt khác nếu hs tái hiện lại được hình ảnh lịch sử, các em sẽ nhớ lâu các sự kiện đó

Thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử được thực hiện chủ yếu bằng việc trình bày miệng với hệ thống biện pháp sư phạm tương ứng: tường thuật, miêu tả, kể chuyện, giải thích và việc sử dụng đồ dùng trực quan, sử dụng các tài liệu văn bản

- Nhóm pp phát triển năng lực nhận thức lịch sử là các pp tiến hành trên cơ sở nắm

vững các sự kiện, hiện tượng quá khứ một cách cụ thể, có hình ảnh để đi sâu tìm hiểu những mối liên hệ bản chất của nó giúp hs từ biết đến hiểu sâu sắc và quá trình lịch sử Việc nhận thức lịch sử phải thông qua các thao tác tư duy của hs chứ không phải là sự áp đặt chủ quan, công thức Vì vậy gv phải đặt vấn đề và hướng dẫn học sinh giải quyết vấn

đề Hs phải tự mình nhận thức bản chất của sự kiện ls, vận dụng những tri thức đã học để giải thích ls và tùy trình độ hs mà nêu khái quát sự kiện, quá trình lịch sử Phương pháp nhận thức lịch sử chủ yếu được tiến hành thông qua dayk học nêu vấn đề, nêu câu hỏi có

tính chất bài tập nhận thức

- Nhóm pp tìm tòi - nghiên cứu nhằm nâng cao trình độ của hs trong việc biến kiến

thức đã học thành kiến thức của mình, chủ động vận dụng tri thức đó vào học tập và đời sống Các pp tìm tòi - nghiên cứu được tiến hành thông qua các hình thức từ thấp đến cao của công việc học tập, như sử dụng SGK và tài liệu tham khảo để trả lời các câu hỏi, hoàn

thành các bài tập, thực hành, rèn luyện việc tìm tòi từng phần và bước đầu tập dượt nghiên cứu khoa học một số vấn đề lịch sử phù hợp với trình độ và yêu cầu học tập của học sinh

Các ppdh nói trên kết hợp thành một hệ thống hoàn chỉnh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Chúng hỗ trợ cho nhau Trong quá trình dạy học, không thể sử dụng một pp đơn nhất, song ở mỗi khâu của quá trình dạy học lại có một pp trọng tâm kết hợp với các pp khác Ví dụ khi trình bày tài liệu mới thì pp thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử

cần giữ vai trò chủ yếu và kết hợp pp nhận thức lịch sử đồng thời tiến hành tìm tòi nghiên cứu

Mặt khác mỗi nhóm pp là tổng hợp nhiều pp khác nhau nhằm thực hiện chức năng của nó Ví dụ, khi tiến hành việc thông tin tái hiện lịch sử phải dùng lời nói để trình bày

sự kiện, kết hợp sử dụng SGK, tài liệu tham khảo, các phương tiện dạy học để tạo biểu tượng cho hs

Việc phân loại pp dạy học lịch sử dựa vào quy luật nhận thức, lí luận dạy học và đặc điềm của bộ mônnhư đã trình bày thì việc nhận thức quá khứ lịch sử phải bắt đầu từ việc nắm vững các sự kiện cơ bản Do đó, phương pháp thông tin - tái hiện lịch sử cung cấp cho hs những kiến thức cần thiết để khôi phục lại bức tranh lịch sử bằng việc tạo nên các biểu tượng cụ thể có hình ảnh Có thể xem pp thông tin tái hiện lịch sử là pp khởi đầu cho việc học tập lịch sử của hs Nhiệm vụ chủ yếu của pp này là cung cấp kiến thức mới (vừa củng cố, nhắc lại các kiến thức đã học có liên quan) và trên cơ sở các kiến thức ấy khôi phục lại bức tranh quá khứ đúng như nó tồn tại Công việc này làm cho hs dường như sống, tham dự vào sự kiện diễn ra, hoặc như tái hiện trước mắt mình cảnh tượng quá khứ

Từ chỗ "biết" lịch sử là cơ sở cho việc "hiểu" lịch sử Do vậy tiếp sau "pp tt tái hiện ls" là

"pp nhận thức lịch sử" Phương pháp này giúp hs đi sâu vào bản chất sự kiện, nhân vật lịch sử, hình thành khái niệm, nêu quy luật rút ra bài học kinh nghiệm lịch sử cho cuộc sống hiện tại Nó đòi hỏi hs không dừng ở việc nhớ sự kiện mà phải phân tích đánh giá, nêu ra các kết luận khái quát

Việc sử dụng pp thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử và pp nhận thức lịch sử trong dạy học lịch sử là việc vận dụng thể hiện cụ thể 2 nguyên tắc của phương pháp luận sử học là

phương pháp lịch sử và phương pháp lôghíc trong nghiên cứu lịch sử

(? yêu cầu sv nhắc lại khái niệm pplịch sử và pp lôghíc đã học ở học phần Nhập môn

sử học): PP lịch sử là pp trình bày bản thân sự ra đời, phát triển và triển vọng (kết thúc) của một sự kiện cụ thể Phương pháp thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử chính là hình thức thể hiện của pp lịch sử nhằm tạo cho hs những biểu tượng lịch sử Phương pháp lô ghíc là

pp nghiên cứu các sự kiện trong hình thức tổng quát, nhằm vạch ra bản chất, quy luật, khuynh hướng phát triển của sự kiện Do đó phương pháp nhận thức lịch sử trong dạy học lịch sử chính là vận dụng pp lôghíc, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ bộ môn và trình độ yêu cầu học tập của học sinh

Cũng giống pp lịch sử và pp lôghíc nói chung, nhóm pp thông tin tái hiện ls và pp nhận thức lịch sử trong dạy học có những điểm khác nhau, cần sử dụng các biện pháp sư phạm khác nhau để thể hiện nhưng lại có nhiều điểm giống nhau, có quan hệ chặt chẽ với nhau trong quá trình dạy học PPlịch sử và pp lôghic là hai biểu hiện khác nhau của pp biện chứng Macxít trái ngược với pp duy tâm siêu hình trong nhận thức Ăngghen đã từng giải thích: "Về bản chất, PP lôghíc không phải gì khác mà cũng là pp lịch sử, chỉ có khác

là đã thoát khỏi những hình thức lịch sử của nó và khỏi những hiện tượng ngẫu nhiên có

tác dụng phá hoại của nó Lịch sử bắt nguồn từ đâu thì quá trình tư duy cũng phải bắt nguồn từ đó và sự vận động tiếp tục thêm nữa của nó không phải là cái gì khác hơn là sự phản ánh quá trình lịch sử dưới một hình thức trừu tượng và nhất quán về lí luận Nó là sự phản ánh đã được uốn nắn lại, những uốn nắn theo những quy luật mà bản thân quá trình lịch sử thực tế đem lại, hơn nữa, có thể xem xét mỗi nhân tố ở điểm mà ở đó quá trình phát triển đạt tới chỗ hoàn toàn thành thục và đạt đến hình thức điển hình"

Từ quan điểm Macxit về pp lịch sử, pp lôghíc trong nghiên cứu lịch sử, chúng ta nhận thấy pp thông tin tái hiện lịch sử và pp nhận thức ls là hai mặt hay hai giai đoạn kế tiếp nhau, đan xen vào nhau trong quá trình dạy học lịch sử Hai pp này có liên quan chặt chẽ trong quá trình thống nhất của việc dạy học lịch sử, nhưng không đồng nhất với nhau vì mỗi phương pháp có chức năng và nội dung riêng như đã trình bày, cùng nhau làm cho việc học tập của hs được tốt hơn Hiểu rõ sự khác biệt, giống nhau và mqh giữa hai pp: thông tin - tái hiện lịch sử, và nhận thức ls, chúng ta cần khắc phục những sai lầm thường gặp trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, do vận dụng không đúng pp lịch sử và pp lôghíc Những sai lầm thường gặp trong dạy học lịch sử do không xử lí đúng mqh giữa pp lịch sử và phương pháp lôghíc được biểu hiện ở hai khuynh hướng chủ yếu sau:

- Chỉ sử dụng pptt-tái hiện ls, nặng về cc nhiều sự kiện, không làm cho hs phân biệt

đâu là sự kiện cơ bản, sự kiện chủ yếu và thứ yếu, sự kiện điển hình và không điển hình Cách trình bày như vậy làm cho pptt-thls trở thành việc cung cấp chất đống tài liệu đưa những sự kiện không chính xác, nặng về trình bày dật sử (dật sử những sự việc trong chính sử bỏ sót hay vì lí do náo đó không nói đến), giai thoại làm cho hs không có biểu tượng chân thực, khoa học về sự kiện, nhân vật

- Không chú trọng đến việc cung cấp tài liệu sự kiện mà nặng về khái quát - lí luận

Biểu hiện của sai lầm này trong dạy học lịch sử là thiên về giải thích, suy diễn, áp đặt nên

hs cảm thấy khô khan, công thức, rơi vào tình trạng hiện đại hóa lịch sử như đã nêu Như vậy, bài học lịch sử đã biến thành bài giảng chính trị không phù hợp với đặc trưng bộ môn, hiệu quả giáo dưỡng, giáo dục và phát triển cũng giảm sút

Việc sử dụng, kết hợp chặt chẽ 2 nhóm pp thông tin tái hiện lịch sử và pp nhận thức

lịch sử đòi hỏi phải sử dụng pp tìm tòi - nghiên cứu trong dạy học lịch sử Bản thân việc học tập lịch sử của hs ở trường phổ thông cũng mang tính chất "phát hiện" của việc nhận thức lịch sử Dĩ nhiên, tính chất và mức độ của việc nghiên cứu sử học và học tập lịch sử hoàn toàn khác nhau Cái "mới" đối với hs là cần tìm tòi, nghiên cứu trong học tập lịch sử chứ không phải chủ yếu là phát hiện điều chưa ai biết như trong nghiên cứu sử học Ở đây

hs phải nắm được những kiến thức cơ bản, chính xác, đã được khoa học lịch sử xác định

mà các em chưa biết và cần phải hiểu rõ theo trình độ và yêu cầu học tập của mình, Do đó

pp tìm tòi - nghiên cứu trong dạy học lịch sử phải hướng dẫn cho hs nắm được kiến thức (do gc cung cấp haytự tìm thấy trong các tài liệu tham khảo, sgk hoặc sưu tầm trong thực

tế ở địa phương) và hiểu rõ các sự kiện, dưới sự hướng dẫn giúp đỡ của gv PPtìm tòi - nghiên cứu được tiến hành trong mọi hoạt động nhận thức lịch sử của hs Nó đan xen hỗ

trợ vào các pp thông tin- tái hiện ls và nhận thức ls Điều này khẳng định tính hệ thống của pp dạy học lịch sử, mqh chặt chẽ giữa chúng và việc sử dụng có kết quả các pp này

với những biện pháp sư phạm, tương ứng với mỗi loại pp và cả hệ thống ppdhls ở trường phổ thông

Mối quan hệ tương hỗ lẫn nhau giữa các nhóm pp dhls ở trường THCS có thể khái quát thành sơ đồ sau đây:

Chương 2 Nhóm các phương pháp thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử

*Vai trò, vị trí của nhóm PP Thông tin tái hiện hình ảnh lịch sử

Nhóm các PP Thông tin tái hiện lịch sử gồm các pp trình bày tài liệu mới có vai trò là cung cấp nguồn sử liệu giúp học sinh khôi phục bức tranh lịch sử đã qua Sử dụng pp này

giáo viên trình bày sự kiện một cách chính xác được qui định trong chương trình và sách

giáo khoa nhằm giúp học sinh ghi nhớ sự kiện, quá trình lịch sử…Học sinh nhận thức quá khứ xã hội loài người và dân tộc bắt đầu từ việc nắm vững sự kiện lịch sử Chức năng chủ yếu của nhóm pp này là cung cấp cho hs những kiến thức cần thiết, để trên cơ sở đó tạo biểu tượng lịch sử để nhằm tái hiện lại bức tranh lịch sử, khôi phục lại hình ảnh quá khứ như nó tồn tại Do vậy yêu cầu của nhóm pp này là tái hiện lịch sử làm sao cho hs hình

dung sự kiện lịch sử một cách sinh động như "đang tham dự, chứng kiến các sự kiện", " các sự kiện dường như đang nhảy múa trước mắt" Nếu không hình dung được quá khứ một cách khách quan chính xác thì không thể hiểu được bản chất của lịch sử, không rút được qui luật và bài học lịch sử

Nhóm pp này gồm các biện pháp dạy học tương ứng như tường thuật, miêu tả, kể chuyện, giải thích, sử dụng đồ dùng trực quan, sử dụng tài liệu văn bản…Là nhóm phương pháp trình bày miệng do đó để thực hiện tốt các phương pháp trong nhóm này chúng ta cần chú ý một số yêu cầu sau đây

* Những yêu cầu về mặt sư phạm đối với việc trình bày miệng

Hệ thống pp dạy học lịch sử ở trường THCS

đồ dùng trực quan

Sử dụn

g tài liệu văn bản

Sử dụng SGK

và các tài liệu khác

PP đàm thoại trao đổi

PP

sử dụng câu hỏi

Dạy học tích hợp

Bài tập

có tính chất nghiên cứu

Hoạt động

tự học của học sinh

Nhóm pp tìm tòi - nghiên cứu

Góp phần thực hiện các nhiệm vụ giáo dưỡng giáo dục và phát triển của bộ môn

Muốn cho lời nói có hiệu quả sư phạm cao cần thực hiện các yêu cầu chủ yếu sau khi trình bày miệng:

a) đối với giáo viên, trình bày tài liệu phải vừa sức tiếp thu của học sinh Nguyên

tắc vừa sức trong phương pháp này là phải đảm bảo cho tất cả học sinh hiểu bài, kích thích hoạt động trí tuệ của các em, tổ chức hướng dẫn các em tự học, biết cách nắm kiến thức và rút ra kết luận, khái quát

Nguyên tắc vừa sức đòi hỏi giáo viên:

- Làm cho học sinh nắm được yêu cầu giáo dưỡng, giáo dục, nắm những kiến thức

cơ bản, những điểm trọng tâm của bài

- Gây cho học sinh hứng thú với những kiến thức được tiếp thu, củng cố những điều

đã biết Ở đây việc trình bày có hình ảnh, cụ thể là điều kiện quan trọng để gây hứng thú học tập cho hs và nâng cao hiệu quả bài học

- Bồi dưỡng cho hs pp tự học, phát triển năng lực tư duy và sáng tạo của các em Điều quan trọng để củng cố nhận thức của hs là khi trình bày phải nêu rõ tính biện chứng của sự phát triển lịch sử

Ngôn ngữ của giáo viên trong trình bày miệng phải đúng, chính xác về mặt ngữ pháp

Lời nói của thầy phải có hình ảnh, sinh động, hấp dẫn nhằm tạo biểu tượng và tác động đến tình cảm, tư tưởng của học sinh Lời giảng phải có nội dung phong phú, súc tích, chính xác, được diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu Khi nắm vững nội dung vấn đề được trình bày, suy nghĩ chín chắn về các vấn đề thì việc trình bày miệng mới rõ ràng khúc chiết Cũng

có khi giáo viên nắm vững vấn đề mà việc trình bày vẫn lúng túng; do đó cần rèn luyện trau dồi thêm về ngôn ngữ diễn đạt

b) Đối với học sinh, việc trình bày miệng của các em là một dịp để giáo viên kiểm tra

kiến thức đã học, phát triển tư duy và rèn luyện ngôn ngữ Tư duy của hs được thể hiện

dưới hình thức ngôn ngữ nói và viết, được hoàn thiện trong quá trình trao đổi trong trình bày miệng và bài làm "Khi trình bày ngôn ngữ được hình thành và hoàn thiện cùng với việc phát triển tư duy Cho nên khi phát triển ngôn ngữ rõ ràng, khúc chiết và chính xác ở học sinh, giáo viên cũng đồng thời phát triển tư duy chính xác và đúng đắn ở học sinh Trong quá trình bồi dưỡng tư duy thì ngôn ngữ cũng phát triển và nhờ đó mà những ý nghĩ của học sinh cũng được thể hiện trong những hình thức ngôn ngữ khúc chiết"

Khi trình bày miệng hs phải đạt được mấy yêu cầu sau:

+ Học sinh phải nắm vững nội dung kiến thức sẽ trình bày Đồng thời với việc lĩnh hội kiến thức, học sinh chuẫn bị trình bày những điều đã biết một cách khúc chiết, có nội dung phong phú và chính xác

+ Ngôn ngữ trình bày phải trong sáng, lập luận phải gãy gọn thể hiện được nội dung

mà học sinh đã lĩnh hội Giáo viên cần sửa chữa giúp học sinh trình bày đúng ngữ pháp, dùng từ chính xác bằng ngôn ngữ của mình

+ Khi trình bày hs phải xây dựng dàn ý, tránh tùy tiện, thiếu lôgích trong nội dung Nhiều nhà nghiên cứu PPDHLS và giáo viên đã đề xuất nhiều biện pháp, thao tác sư phạm có hiệu quả, hướng dẫn hs nắm vững các sự kiện ls để trình bày một cách gãy gọn,

rõ ràng Giáo viên hướng dẫn các em trình bày những sự kiện chính xác, cơ bản (được lựa chọn kĩ) Kết hợp lời nói với sử dụng đồ dùng trực quan, tài liệu thành văn

Trong lúc trình bày miệng giáo viên cần chú ý sử dụng các thao tác sư phạm để tường thuật, miêu tả, giải thích, nêu đặc điểm, phù hợp với nội dung bài học, sự hứng thú và trình độ học sinh Việc cụ thể hóa sự kiện lịch sử có hình ảnh là công việc không thể thiếu

trong dạy học lịch sử nhưng là công việc khó khăn, phức tạp đòi hỏi lao động sư phạm sáng tạo của giáo viên và hướng dẫn cho hs cùng thực hiện

I Phương pháp tường thuật

Tường thuật là một cách trình bày miệng quan trọng, nhằm tái hiện ở hs những biến cố

ls quan trọng với đầy đủ tính cụ thể và gợi cảm của nó Tuy nhiên trong thực tế, không ít

gv chưa nhận thức đầy đủ nội dung và vị trí của nó trong việc giảng dạy và học tập lịch sử

ở trường pt

PP Tường thuật có ưu thế gây hứng thú học tập hơn pp thông báo rất nhiều Do đó để

áp dụng pp tường thuật trong dạy học chúng ta cần phân biệt giữa tường thuật với thông báo

"Thông báo chỉ giới hạn trong việc nêu lên một cách chính xác những sự kiện, niên

đại, số liệu, địa điểm, nhân vật cần thiết cho việc ghi nhớ bài học, hình thành khái niệm, rút qui luật, kết luận, nêu bài học cho hiện tại Việc thông báo không tạo cho hs hình ảnh

cụ thể về quá khứ, không hấp dẫn, không gây hứng thú học tập cho hs Tuy nhiên nó có

ưu điểm là khi sử dụng không tốn nhiều thời gian mà trong một khoảng thời gian nhất định giáo viên có thể cung cấp cho hs những thông tin về sự kiện ls - làm cơ sở cho việc tiếp tục nhận thức lịch sử Thông báo là một biện pháp cần thiết song cần sử dụng đúng lúc và không nên tiến hành quá nhiều, biến bài học thành việc liệt kê sự kiện khô khan"

Do đó khi sử dụng gv cần lựa chọn sự kiện cơ bản cần thiết để thông báo và chỉ nên sử dụng trong một phần nhỏ của tiết học khi cần cung cấp những số liệu thống kê để minh họa cho nội dung và chỉ nên sử dụng nó hỗ trợ cho pp khác mà không nên sử dụng pp này với vai trò chủ đạo suốt thời gian giảng dạy một tiết, một bài học

Tường thuật là trình bày có chủ đề về một biến cố hay một quá trình lịch sử trong sự phát triển, về những hoạt động cụ thể của quần chúng nd hay một nhân vật ls Tường thuật bao giờ cũng có chủ đề, có tình tiết nhất định, nhằm kích thíc trí tưởng tượng tái tạo

của hs về những hình ảnh của quá khứ Những đặc điểm nổi bật của tường thuật có chủ đề

là tính chất sinh động của các hoạt động của nhân vật, quá trình diễn biến của sự kiện cụ thể, chính xác của tài liệu sử dụng nhằm tạo biểu tượng chân thực, đúng như hiện thực quá khứ Tường thuật có tác dụng khơi dậy óc tưởng tượng tái tạo của hs trong học tập lịch sử Có cùng mục đích chung trong việc trình bày để khôi phục hình ảnh một sự kiện lịch sử song tường thuật và thông báo đem lại những hiệu quả sư phạm khác nhau

Giáo trình trang 55 đưa ra ví dụ về cách trình bày cùng một sự kiện đó là Công xã Pari

1781 ở chương trình lịch sử lớp 8 bằng pp tường thuật và pp thông báo

Như vậy bài tường thuật được xây dựng trên cơ sở nội dung bài viết của sách giáo khoa nhưng tạo cho hs hình ảnh cụ thể, sinh động, chính xác về bức tranh lịch sử đang

học vì vậy các em hứng thú học tập lịch sử hơn Cấu tạo của một bài tường thuật lịch sử được xây dựng trên cơ sở các sự kiện chính xác, cơ bản nhưng mang kịch tính Nó gồm

những phần: Mở đầu, tình tiết phát triển, tình tiết phát triển đến đỉnh cao, sự căng thẳng trong kết cấu, tình tiết giàm đi và kết thúc

Mở đầu bài tường thuật, giáo viên thu hút hs vào ngay câu chuyện để các em tập trung chú ý và hứng thú theo dõi câu chuyện Tiếp đó là việc trình bày tình tiết gợi cảm, gây xúc động, tạo biểu tượng rõ ràng chân thật Trong khi trình bày tình tiết, gv có thể kết hợp phân tích để hs hiểu sâu sắc hơn nội dung bản chất sự kiện; gv đặt tình huống có vấn đề gợi ý để hs giải quyết và sau đó tiếp tục phát triển câu chuyện Trong quá trình tường thuật gv đặt ra những câu hỏi gợi ý kích thích hs trao đổi, trả lời và sau đó gv hướng dẫn