GIÁO TRÌNH bảo TÀNG và DI TÍCH LỊCH sử VIỆT NAM

Đây chính là đặc trưng riêng biệt làm cho bảo tàng khác hẳn với cơ quan văn hóa khác và cũng là lý do để nó du nhập vào hàng ngũ các cơ quan nghiên cứu khoa học với chức năng phát triển

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI

GIÁO TRÌNH (Lưu hành nội bộ) BẢO TÀNG VÀ DI TÍCH LỊCH SỬ VIỆT NAM (Dành cho sinh viện hệ đại học chính quy)

Tác giả: Trần Thị Tuyết Nhung

NĂM 2017

LỜI NÓI ĐẦU

Bảo tàngvà di tích lịch sử Việt Nam là tài liệu được biên soạn để phục vụ cho việc học tập, giảng dạy của giảng viên và sinh viên đại học các ngành Địa lý du lịch Tài liệu cung cấp những kiến thức cơ bản về bảo tàng và di tích lịch sử Việt Nam…

Giáo trình được biên soạn dựa trên để cương chi tiết học phần Bảo tàng và

di tích lịch sử Việt Nam đã được Hội đồng khoa học và Đào tạo nhà trường thông qua

Tài liệu không chỉ phục vụ cho việc học tập, giảng dạy học Bảo tàng và di tích lịch sử Việt Nam mà còn là một tài liệu tham khảo trong quá trình kiến tập, thực tập và giảng dạy sau này của sinh viên

Mặc dù đã hết sức cố gắng, song do biên soạn lần đầu, giáo trình không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong đồng nghiệp và bạn đọc đóng góp ý kiến để giáo trình được hoàn thiện hơn

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU

CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO TÀNG VÀ DI

TÍCH, DI SẢN VĂN HÓA Error! Bookmark not defined

1.1 Một số thuật ngữ khái niệm (bảo tàng, bảo tồn, di tích di sản và

danh lam thắng cảnh) Error! Bookmark not defined

1.1.1.Bảo tàng Error! Bookmark not defined

1.1.2 Bảo tồn Error! Bookmark not defined

1.1.3 Di tích Error! Bookmark not defined

1.1.4 Di sản văn hóa Error! Bookmark not defined

1.1.5 Danh lam thắng cảnh Error! Bookmark not defined

1.2 Khái lược về lịch sử bảo tàng Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.1 Qúa trình hình thành và phát triển của bảo tàngError! Bookmark not defined

1.2.2 Bảo tàng Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.2.3 Phân loại bảo tàng Error! Bookmark not defined

1.2.4 Chức năng của bảo tàng Error! Bookmark not defined

1.3 Những thành tựu về Bảo tồn - Bảo tàng Việt Nam từ năm 1954

đến nay Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG NGHIỆP VỤ BẢO TÀNGError! Bookmark not defined 2.1 Sưu tầm hiện vật bảo tàng Error! Bookmark not defined

2.2 Kiểm kê các di tích của bảo tang Error! Bookmark not defined

2.3 Bảo quản và tu sửa di tích trong bảo tàng Error! Bookmark not defined

2.4 Trưng bày hiện vật của bảo tàng Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 3 DI TÍCH LỊCH SỬ VĂN HÓA VIỆT NAMError! Bookmark not defined

3.1 Phân loại di tích Error! Bookmark not defined

3.2 Phân cấp di tích Error! Bookmark not defined

3.3 Thống kê di tích Error! Bookmark not defined

CHƯƠNG 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO TÀNG VÀ DI TÍCH, DI SẢN VĂN HÓA

1.1 Một số thuật ngữ khái niệm (bảo tàng, bảo tồn, di tích di sản và danh lam thắng cảnh)

1.1.1 Bảo tàng

- Theo nghĩa Hán Việt: bảo: giữ gìn; tàng: cất giữ

- Trong Luật Di sản văn hoá của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt

Nam, bảo tàng được định nghĩa “là nơi bảo quản và trưng bày các sưu tập

về lịch sử tự nhiên và xã hội nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, giáo dục, tham quan và hưởng thụ văn hoá của nhân dân”

- Trong cuốn “Sổ tay công tác văn hóa quần chúng” của giáo sư Lâm Bình Tường đã định nghĩa: “Bảo tàng là cơ quan nghiên cứu khoa học và giáo dục khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Là cơ quan nghiên cứu khoa học: Bảo tàng đã nghiên cứu, sưu tầm và bảo quản những di tích lịch sử văn hóa, những đối tượng lịch sử tự nhiên và những di tích khác, những nguồn tư liệu đầu tiên của kiến thức khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Là cơ quan giáo dục khoa học: Bảo tàng đã thường sử dụng những thành quả nghiên cứu của mình vào trong công cuộc giáo dục khoa học thông qua phần trưng bày của mình và trong các tập san phổ cập khoa học”

- Theo định nghĩa của Luật Di sản Văn hóa đã ban hành và sửa đổi ngày 25/12/2011: “Bảo tàng là thiết chế văn hóa có chức năng sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu, trưng bày, giới thiệu di sản văn hóa, bằng chứng vật chất

về thiên nhiên, con người và môi trường sống của con người, nhằm phục vụ nhu cầu nghiên cứu, học tập, tham quan và hưởng thụ văn hóa của công chúng”

*Hiện nay có nhiều quan điểm khác nhau về bảo tàng như:

- Bảo tàng là cơ quan nghiên cứu khoa học và giáo dục khoa học của nhà nước

- Bảo tàng là cơ quan sưu tầm các tài liệu hiện vật có tính chất đầu tiên của trí thức lịch sử phát triển xã hội và tự nhiên

- Bảo tàng nơi có nhiệm vụ bảo quản một cách khoa học các tài liệu hiện vật gốc (phù hợp với loại hình bảo tàng)

- Bảo tàng là một nơi trưng bày các tài liệu, hiện vật một cách khoa học, coi đó là phương tiện giáo dục quần chúng nhân dân

- Bảo tàng là cơ quan giáo dục ngoài nhà trường, là cơ quan văn hóa

+ Năm 1985, hội nghị các giám đốc bảo tàng của Việt Nam cũng xác

định:" Bảo tàng là cơ quan văn hóa có chức năng nghiên cứu khoa học và

giáo dục khoa học Toàn bộ hoạt động của bảo tàng dựa trên cơ sở hiện vật gốc, hay nói cách khác, hiện vật gốc là cơ sở của mọi hoạt động của bảo tàng, thông qua trưng bày hiện vật, bảo tàng gắn liền với xã hội và trở thành một hệ thống của trưng bày kiến trúc xã hội Đây chính là đặc trưng riêng biệt làm cho bảo tàng khác hẳn với cơ quan văn hóa khác và cũng là lý do

để nó du nhập vào hàng ngũ các cơ quan nghiên cứu khoa học với chức năng phát triển.”

+ Trong cuốn “Sổ tay công tác văn hóc quần chúng, giáo sư Lâm

Bình Tường cũng đã nêu lên định nghĩa sau: “Bảo tàng là cơ quan nghiên

cứu khoa học và giáo dục khoa học tự nhiên và xã hội – Là cơ quan nghiên cứu khoa học, bảo tàng nghiên cứu và bảo quản những di tích lịch sử, văn hóa, những đối tượng lịch sử tự nhiên và những di tích khác, những nguồn

tư liệu đầu tiên của kiến thức khoa học tự nhiên và khoa học xã hội Là cơ quan giáo dục khoa học, bảo tàng thường sử dụng những thành tựu nghiên cứu của mình vào trong công cuộc giáo dục khoa học thông qua phần trưng bày của mình và trong các tập san phổ cập khoa học”

* Vai trò của bảo tàng

Bảo tàng là nơi lưu giữ và phát huy những tinh hoa di sản văn hóa của mỗi quốc gia, hơn bao giờ hết, bảo tàng quốc gia có một vai trò vô cùng quan trọng trong một xã hội năng động ngày nay Nhiều bảo tàng quốc gia đã có lịch sử lâu đời, song bên cạnh đó còn có những bảo tàng quốc gia mới được thành lập và đang hòa nhập xu hướng phát triển Để có thể tự tin hướng tới tương lai, các bảo tàng ngày càng tăng cường giao lưu, trao đổi, học hỏi kinh

nghiệm từ những bảo tàng bạn, đặc biệt là từ những bài học tốt để rút kinh nghiệm cho mình Nhiều hiệp hội, tổ chức nghề nghiệp đã được thành lập ở tầm cỡ quốc tế (như Hội đồng bảo tàng quốc tế ICOM), cấp khu vực (như Hiệp hội Bảo tàng châu Âu), cấp quốc gia (như Hiệp hội Bảo tàng Anh, Hoa Kỳ…)

- Bảo tàng góp phần thay đổi nhận thức về bảo tồn và phát huy di sản:

Trong tiến trình lịch sử, hoạt động bảo tồn di sản văn hóa xuất hiện ngay từ khi con người ý thức được giá trị của di sản văn hóa trong đời sống, đồng thời hiểu được mối nguy hại do tác động của thiên nhiên và chính con người gây ra Cho đến những năm gần đây, cụm từ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa đã trở thành mối quan tâm của các nhà chính trị, của nhiều giới khoa học

và là điểm nóng chú ý của xã hội

Việc nâng cao nhận thức coi di sản văn hóa không những là cội rễ của bản sắc văn hóa, mà việc bảo tồn và phát huy nó là giải pháp để xây dựng văn hóa của mỗi dân tộc, quốc gia, là công cụ tham gia vào toàn cầu hóa, là lợi thế có sức cạnh tranh trên trường quốc tế Nhận thức về công tác bảo tồn

và phát huy di sản cần được tuyên truyền trong quảng đại quần chúng, và đó cũng là một phần nhiệm vụ của công tác bảo tàng Bảo tàng là một thiết chế văn hóa, nên việc tác động đến xã hội, đưa nhận thức về bảo tồn và phát huy

di sản đến người dân trong xã hội chính là nhiệm vụ của người làm bảo tàng

Thông qua các đối tượng di sản văn hóa, các hiện vật trưng bày, là những vật chứng, chứng tích còn lưu lại và đang được trân trọng giữ gìn tại bảo tàng, là cơ sở để người dân hiểu sâu sắc hơn về tổ tiên, về cội nguồn, qua đó giúp người dân có ý thức coi trọng những giá trị truyền thống cũng như bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời ý thức được trách nhiệm của mình đối với quê hương, đất nước, ý thức được việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy

di sản văn hóa dân tộc

Từ những bộ sưu tập, công tác bảo tàng sẽ thổi hồn cho những bộ sưu tập đó bằng những bài thuyết minh giới thiệu, qua phương tiện truyền thông, bằng kỹ thuật màn hình cảm ứng, bằng các phương pháp tạo hình dựng bối cảnh cho các hiện vật có sức sống sinh động, và chuyển tải tới công chúng thông qua các cuộc trưng bày tại bảo tàng

Như vậy có thể thấy rõ công tác bảo tàng ảnh hưởng tích cực đến xã hội, đến ý thức của người dân đối với việc bảo tồn và phát huy di sản Tuyên truyền trong quần chúng nhân dân để họ biết đến bảo tàng nơi lưu giữ các giá trị di sản văn hóa, tuyên truyền cho các cá nhân, tổ chức hiến tặng sưu tập cổ vật cho bảo tàng, tài trợ cho những chương trình nghiên cứu; Tạo ra những cơ hội quản lý tốt và có trách nhiệm cho các thành viên của cộng đồng, khách tham quan để họ trực tiếp thấy và hiểu được giá trị hiện vật; bảo đảm cho du khách cảm nhận được sự hưởng thụ thoải mái, thích thú qua những hiện vật trưng bày đầy sức sống, qua đó góp phần nâng cao nhận thức của người dân về bảo tồn di sản, đề cao vai trò của nhân dân trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc

- Bảo tàng với du lịch di sản: Xu hướng du lịch văn hóa, du lịch sinh

thái đang được phát triển mạnh mẽ Du lịch văn hóa được kết nối với di sản văn hóa bởi sự hòa quyện của văn hóa, con người và cộng đồng Sự kết nối

đó có thể coi là duy nhất và đặc biệt để khai thác nguồn tài nguyên du lịch, trong đó, hệ thống bảo tàng, di tích - nơi lưu giữ những di sản văn hóa vô giá, đóng vai trò quan trọng bởi hệ thống bảo tàng cũng là điểm du lịch văn hóa, du lịch di sản Nếu biết khai thác, phát huy một cách khoa học và đúng cách thì sẽ tạo ra những sản phẩm du lịch đa dạng, hấp dẫn

Với việc nâng cao hiểu biết về những yếu tố hoàn toàn mới lạ và độc đáo, khách du lịch sẽ thích đi đến các bảo tàng, di tích nhiều hơn vì ở đó họ

có thể tìm hiểu, trải nghiệm về lịch sử, văn hóa truyền thống của một địa phương, quốc gia mà họ đặt chân tới

Hiện nay, hệ thống bảo tàng của Việt Nam đang phát triển mạnh với

134 bảo tàng cấp quốc gia và cấp tỉnh, 3.165 di tích cấp quốc gia Tuy nhiên, thực tế cho thấy lượng khách du lịch đến Việt Nam ngày càng tăng nhưng lượng khách đến tham quan bảo tàng chưa nhiều Bảo tàng chưa trở thành điểm đến, điểm dừng chân quen thuộc trong hành trình của khách và cũng chưa là địa chỉ quan trọng trong hệ thống tour của các công ty lữ hành Vì vậy, đổi mới cả nội dung, hình thức cũng như các dịch vụ phục vụ khách du lịch của hệ thống bảo tàng, di tích trên cả nước hiện nay rất cấp thiết, nhằm đánh thức những tiềm năng vốn có của kho tàng di sản mà các bảo tàng, di tích đang lưu giữ

Việc phát huy giá trị các di sản gắn kết với khai thác tiềm năng du lịch

là cách làm tốt góp phần vào chiến lược phát triển văn hóa, kinh tế đất nước Tuy nhiên, một thách thức đặt ra đối với các bảo tàng, di tích là sự tương tác giữa hoạt động du lịch với bảo vệ di sản Du lịch làm sống dậy di sản nhưng cũng là mối nguy của di sản Sự vắng khách của bảo tàng dẫn tới những hạn chế trong phát huy giá trị di sản nhưng sự quá tải về lượng khách tham quan

ở một số bảo tàng, di tích cũng sẽ là thách thức đối với việc giữ gìn bảo vệ di sản

* Khái niệm Viện bảo tàng: (còn gọi là bảo tàng viện, bảo tàng, hay nhà bảo tàng) là nơi trưng bày và lưu giữ tài liệu, hiện vật cổ liên quan đến một hoặc nhiều lĩnh vực như lịch sử, văn hóa của một dân tộc hay một giai đoạn lịch

sử nào đó

Viện bảo tàng được chia làm ba nhóm chính:

 Viện bảo tàng chuyên ngành: Phụ thuộc vào đặc điểm của hiện vật (khoa học, tự nhiên, lịch sử, nghệ thuật, văn học, âm nhạc, sân khấu, kĩ thuật và công nghệ )

 Viện bảo tàng khu vực hoặc quốc gia: Trong đó thu thập, giữ gìn và bảo

vệ các tài liệu lịch sử, các tác phẩm nghệ thuật, các tác phẩm mẩu mực

của công nghiệp và nông nghiệp, khoán sản, thực vật và các hiện vật khác trong lĩnh vực kinh tế, lịch sử, dân tộc học v.v

 Viện bảo tàng tưởng niệm: Được sử dụng cho các sự kiện lịch sử hoặc các nhà hoạt động quốc gia, các nhà báo học, nhà văn, họa sĩ, nghệ sĩ, nhạc công lớn…

Ngoài ra viện bảo tàng còn được phân chia theo hiện vật trưng bày: loại có hiện vật cố định và loại có hiện vật tạm thời

1.1.2 Bảo tồn

- Có nhiều khái niệm, định nghĩa về thuật ngữ “bảo tồn” và “phát huy” nhưng để làm rõ hơn khái niệm về bảo tồn và phát huy di sản văn hóa,

ta có thể hiểu như sau:

+ Bảo tồn di sản (heritage preservation) được hiểu như là các nỗ lực nhằm bảovệ và giữ gìn sự tồn tại của di sản theo dạng thức vốn có của nó

- Theo định nghĩa của IUCN (1991): “Bảo tồn là sự quản lý, sử dụng của con người về sinh quyển nhằm thu được lợi nhuận bền vững cho thế hệ hiện tại trong khi vẫn duy trì tiềm năng để đáp ứng những yêu cầu và nguyện vọng của thế hệ tương lai”

- Bảo tồn là bảo vệ và giữ gìn sự tồn tại của sự vật hiện tượng theo dạng thức vốn có của nó Bảo tồn là giữ lại, không để mất đi, không để bị thay đổi, biến hóa hay biến thái

- Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa luôn gắn kết chặt chẽ biện chứng Đó là hai lĩnh vực thống nhất, tương hỗ, chi phối ảnh hưởng qua lại trong hoạt động giữ gìn tài sản văn hóa Bảo tồn di sản văn hóa thành công thì mới phát huy được các giá trị văn hóa Phát huy cũng là một cách bảo tồn

di sản văn hóa tốt nhất (lưu giữ giá trị di sản trong ý thức cộng đồng xã hội)

*Đối tượng bảo tồn (tức là các giá trị di sản văn hóa vật thể và phi vật thể) cần thỏa mãn hai điều kiện:

- Một là, nó phải được coi là tinh hoa, là một giá trị đích thực được thừa nhận minh bạch, không có gì phải hồ nghi hay bàn cãi

- Hai là, nó phải hàm chứa khả năng, chí ít là tiềm năng, đứng vững lâu dài với thời gian, là cái giá trị của nhiều thời (tức là có giá trị lâu dài) trước những biến đổi tất yếu về đời sống vật chất và tinh thần của con người, nhất là trong bối cảnh nền kinh tế thị trường và quá trình toàn cầu hóa đang diễn ra cực kỳ sôi động

*Các dạng thức của bảo tồn

- Bảo tồn nguyên vẹn (bảo tồn trong dạng tĩnh)

+ Bảo tồn nguyên vẹn văn hóa vật thể ở dạng tĩnh là vận dụng thành quả khoa học kỹ thuật công nghệ cao, hiện đại đảm bảo giữ nguyên trạng hiện vật như vốn có về kích thước, vị trí, chất liệu, đường nét, màu sắc, kiểu dáng Khi cần phục nguyên, cần sử dụng hiệu quả các phương tiện kỹ thuật như: đồ họa kỹ thuật vi tính công nghệ 3D theo không gian ba chiều, chụp

ảnh, băng hình video, xác định trọng lượng, thành phần chất liệu của di sản

văn hóa vật thể Sau khi bảo tồn nguyên vẹn, phải so sánh đối chiếu số liệu với nguyên mẫu đã được lưu giữ chi tiết để không làm biến dạng

+Bảo tồn văn hóa phi vật thể ở dạng tĩnh là điều tra sưu tầm, thu thập các dạng thức văn hóa phi vật thể như nó hiện có theo quy trình khoa học nghiêm túc chặt chẽ, giữ chúng trong sách vở, các ghi chép, mô tả bằng băng hình (video), băng tiếng (audio), ảnh Tất cả các hiện tượng văn hóa phi vật thể này có thể lưu giữ trong các kho lưu trữ, các viện bảo tàng

-Bảo tồn trên cơ sở kế thừa (bảo tồn trong dạng động)

+Bảo tồn động, tức là bảo tồn các hiện tượng văn hóa trên cơ sở kế thừa Các di sản văn hóa vật thể sẽ được bảo tồn trên tinh thần giữ gìn những

nét cơ bản của di tích, cố gắng phục chế lại nguyên trạng bằng nhiều kỹ thuật công nghệ hiện đại

+Đối với các di sản văn hóa phi vật thể, bảo tồn động là bảo tồn các hiện tượng văn hóa đó ngay chính trong đời sống cộng đồng Bởi lẽ, cộng đồng không những là môi trường sản sinh ra các hiện tượng văn hóa phi vật thể mà còn là nơi tốt nhất để giữ gìn, bảo vệ, làm giàu và phát huy chúng trong đời sống xã hội Các hiện tượng văn hóa phi vật thể tồn tại trong ký ức cộng đồng, nương náu trong tiếng nói, hình thức diễn xướng, nghi lễ, nghi thức, quy ước dân gian Văn hóa phi vật thể luôn tiềm ẩn trong tâm thức và trí nhớ của những con người đặc biệt mà chúng ta thường mệnh danh là

những nghệ nhân hay là những báu vật nhân văn sống Do đó bảo tồn và

phát huy các giá trị văn hóa phi vật thể còn đồng nghĩa với việc bảo vệ

những báu vật nhân văn sống Đó là việc xã hội thừa nhận các tài năng dân

gian, tôn vinh họ trong cộng đồng, tạo điều kiện tốt nhất để họ sống lâu, khỏe mạnh, phát huy được khả năng trong quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống Cần phải phục hồi các giá trị một cách khách quan, sáng suốt, tin cậy, khoa học chứ không thể chủ quan, tùy tiện Tất cả những giá trị phải được kiểm chứng qua nhiều phương pháp nghiên cứu có tính chất chuyên môn cao, có giá trị thực chứng thuyết phục thông qua các

dự án điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản các dấu tích di sản văn hóa phi vật thể

+ Bảo tồn theo quan điểm phục hồi nguyên dạng chính là phương thức

lý tưởng nhất Nếu không thể bảo tồn nguyên dạng thì có thể bảo tồn theo hiện dạng đang có Bởi theo quy luật của thời gian thì các di sản văn

hóa phi vật thể ngày càng có xu hướng xa dần nguyên gốc Nếu không thể

khôi phục được nguyên gốc thì bảo tồn hiện dạng là điều khả thi nhất Tuy nhiên hiện dạng phải có mối liên hệ chặt chẽ với nguyên dạng Theo đó, cần

xác định rõ thời điểm bảo tồn để sau này khi có thêm tư liệu tin cậy thì sẽ tiếp tục phục nguyên ở dạng gốc di sản văn hóa

1.1.2 Di tích

- Khái niệm di tích:

+ Theo nghĩa Hán Việt:

Di: sót lại, rơi lại

Tích:tàn tích, dấu vết

 Di tích có nghĩa là tàn tích, dấu vết còn lại của quá khứ

- Di tích là dấu vết của quá khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất có ý nghĩa về mặt văn hóa và lịch sử

- Di tích là dấu vết của quá khứ còn lưu lại trong lòng đất hoặc trên mặt đất có ý nghĩa về mặt văn hóa và lịch sử" Ở Việt Nam, 1 di tích khi đủ các điều kiện sẽ được công nhận theo thứ tự: di tích cấp tỉnh, di tích cấp

quốc gia và di tích quốc gia đặc biệt

* Di tích lịch sử - văn hoá là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học

Di tích lịch sử - văn hoá phải có một trong các tiêu chí sau đây:

+Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nước và giữ nước Các di tích tiêu biểu thuộc loại này như đền Hùng, Cổ Loa, cố đô Hoa Lư, chùa Thiên Mụ, Cột cờ

+ Công trình xây dựng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân của đất nước Các di tích tiêu biểu thuộc loại này như khu di tích lịch sử Kim Liên, đền Kiếp Bạc, Đền Mẫu Đợi , Lam Kinh, đền Đồng Nhân

+ Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu của các thời kỳ cách mạng, kháng chiến Các di tích tiêu biểu thuộc loại này như khu di tích chiến thắng Điện Biên Phủ, Địa đạo Củ Chi, khu di tích lịch sử cách mạng Pắc Bó

+ Các di tích: Các tác phẩm kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hội họa, các yếu tố hay các cấu trúc có tính chất khảo cổ học, ký tự, nhà ở trong hang

đá và các công trình có sự liên kết giữa nhiều đặc điểm, có giá trị nổi bật

toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khoa học

+ Các quần thể các công trình xây dựng: Các quần thể các công trình xây dựng tách biệt hay liên kết lại với nhau mà do kiến trúc của chúng, do tính đồng nhất hoặc vị trí của chúng trong cảnh quan, có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, nghệ thuật và khoa học

+Các di chỉ: Các tác phẩm do con người tạo nên hoặc các tác phẩm có

sự kết hợp giữa thiên nhiên và nhân tạo và các khu vực trong đó có các di chỉ khảo cổ có giá trị nổi bật toàn cầu xét theo quan điểm lịch sử, thẩm mỹ, dân tộc học hoặc nhân chủng học

1.1.3 Di sản văn hóa

- Khái niệm

+ Theo nghĩa Hán Việt: Di sản văn hóa : Di là để lại ; sản là tài sản , vậy nên di sản văn hóa là những công trình văn hóa những tài sản văn hóa nổi tiếng của người xưa để lại cho đời sau , biểu trưng cho nền văn minh lúc bấy giờ

+ Di sản văn hóa là di sản của các hiện vật vật lý và các thuộc tính phi

vật thể của một nhóm hay xã hội được kế thừa từ các thế hệ trước, đã duy trì đến hiện nay và dành cho các thế hệ mai sau

* Có 2 loại di sản văn hóa :

- Di sản văn hóa vật thể : đó là các công trình kiến trúc lớn của người xưa , ví dụ Kinh Thành Huế của các Vua nhà Nguyễn, Thánh Địa Mỹ Sơn của Cham pa

- Văn hóa phi vật thể : đó là công trình nghệ thuật như khúc ca , khúc nhạc ví dụ như Nhã Nhạc Cung Đình Huế , Cồng Chiêng Tây Nguyên , Ca Trù , Hát Quan Họ

Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta

Để bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, đáp ứng nhu cầu về văn hóa ngày càng cao của nhân dân, góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa thế giới;

- Văn hóa phi vật thể:

+ Khái niệm:

- Là các sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sữ, văn hóa, khoa học được lưu giữu bằng trí nhớ, chữ viết và được lưu truyền bằng miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác Bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn hóa nghệ thuật, khoa học, ngữ văn, truyền miệng diễn xướng, dân gian lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công, truyền thong tri thức về y, dược học cổ truyền, văn hóa ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những trí thức dân gian khác.( theo luật di sản văn hóa)

+ Nội dung:

- Di sản văn hóa phi vật thể, tồn tại phụ thuộc rất nhiều vào nhận thức

và hành vi của các chủ thể sáng tạo văn hóa và chủ sở hữu di sản Trong những trường hợp cá biệt, chủ thể sáng tạo văn hóa và chủ sở hữu di sản là một cộng đồng cư dân, thì ý chí, khát vọng, nhu cầu, thậm chí lợi ích của họ cũng có tác động không nhỏ đến sự tồn vong của di sản văn hóa phi vật thể

- UNESCO, với nhận thức mới, coi đa dạng văn hóa là một đặc tính phổ quát toàn nhân loại, có khả năng tạo nên một thế giới phong phú và đa dạng, điều này làm tăng các lựa chọn và nuôi dưỡng khả năng và giá trị của con người.Vì thế, đa dạng văn hóa là một động lực thúc đẩy sự phát triển bền vững cho các cộng đồng, các dân tộc và quốc gia

Nhìn chung, di sản văn hóa Việt Nam mang “tính dân gian” rất rõ rệt

và “tính dân gian” trong di sản văn hóa phi vật thể lại càng đậm đặc hơn Văn hóa dân gian cho ta khả năng khai thác kho tàng tri thức bản địa hay

“túi khôn dân gian” (tri thức về môi trường thiên nhiên; về lao động sản xuất, về dưỡng sinh trị bệnh và về ứng xử xã hội, quản lý cộng đồng ) Có thể hiểu, tri thức bản địa là hiểu biết mà một cộng đồng người đã tích lũy và

“trưng cất” thành những kinh nghiệm ứng xử với tự nhiên và xã hội, được truyền lại cho đời sau bằng trí nhớ, truyền miệng và cầm tay chỉ việc trong lao động sản xuất, quản lý xã hội Tri thức bản địa có những đặc trưng cơ bản là: Mang dấu ấn tác động của môi trường tự nhiên rất rõ nét, dấu ấn của cộng đồng - chủ thể sáng tạo và có tính địa phương, vùng miền Đặc trưng này chính là yếu tố làm nên sự đa sắc trong di sản văn hóa của một quốc gia, dân tộc.Di sản văn hóa phi vật thể phải đại diện cho bản sắc của dân tộc.Di sản đó cần thể hiện được những nét đẹp về văn hóa, lối sống, cách sống của cộng đồng.Đó là những nét đẹp nổi bật, riêng biệt mà khó có thể tìm thấy ở cộng đồng khác

Do đó, cũng làm cho mức độ tinh tế và nhạy cảm trong di sản văn hóa phi vật thể tăng lên đáng kể Nó là cái gì đó rất “mỏng manh”, dễ “lay động”, dễ bị biến dạng trước những tác động, dù là nhỏ nhất, từ con người

và xã hội Song, trong chừng mực nào đó, chính độ nhạy cảm như vậy lại tạo

ra khoảng không gian rộng lớn cho sự sáng tạo của các chủ thể văn hóa Đó chính là yếu tố làm cho di sản văn hóa Việt Nam càng mang tính đa dạng hơn, xét cả dưới cấp độ quốc gia (54 cộng đồng tộc người) và cấp độ địa phương (các vùng, miền)

Di sản văn hóa phi vật thể là một trong những linh hồn văn hóa của mỗi cộng đồng.Qua những di sản đó thế hệ ngày nay có thêm sự hiểu biết và

sự trân trọng lối sống tốt đẹp của ông cha.Dù nhận được sự quan tâm còn khá muộn màng, nhưng nếu có sự tiếp cận đúng đắn và các biện pháp hành động kịp thời, di sản này sẽ tiếp tục tồn tại và phát triển.Sự thay đổi trước

tiên cần đến từ chính pháp luật Hoàn thiện pháp luật về nhận diện di sản văn hóa phi vật thể, các quy định về biện pháp bảo vệ, sự đồng bộ trong hệ thống pháp luật và tương thích với điều ước quốc tế theo hướng phù hợp với lý luận và thực tiễn Đây là một trong những cách thức hiệu quả tác động đến quá trình bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam hiện nay

- Văn hóa vật thể:

+ Khái niệm:

Là các giá trị văn hóa tồn tại một cách hữu linh, con người có thể nhận biết một cách cảm tính, trực tiếp qua các giác quan ( cung điện, chùa tháp, hiện vật trưng bày trong bảo tàng, thắng cảnh thiên nhiên…) có giá trị văn hóa, lịch sữ, khoa học được cộng đồng dân tộc, nhân loại thừa nhận

+ Nội dung:

Đó là một bộ phận của văn hoá nhân loại, thể hiện đời sống tinh thần của con người dưới hình thức vật chất; là kết quả của hoạt động sáng tạo, biến những vật và chất liệu trong thiên nhiên thành những đồvật có giá trị sử dụng và thẩm mĩ nhằm phục vụ cuộc sống con người

Văn hóa vật thể quan tâm nhiều đến chất lượng và đặc điểm của đối tượng thiên nhiên, đến hình dáng vật chất, khiến những vật thểvà chất liệu

tự nhiên thông qua sáng tạo của con người biến thành những sản phẩm vật chất giúp cho cuộc sống của con người

Bên cạnh đó người ta sử dụng nhiều kiểu phương tiện: tài nguyên năng lượng, dụng cụ lao động, công nghệ sản xuất , cơ sở hạ tầng sinh sống của con người, phương tiện giao thông, truyền thông, nhà cửa, công trình xây dựng phục vụnhu cầu ăn ở, làm việc và giải trí , các

phương tiện tiêu khiển, tiêu dùng, mối quan hệ kinh tế Tóm lại, mọi loại giá trị vật chất đều là kết quảlao động của con người

Văn hóa vật thể được khái quát hóa bằng nhiều phương pháp khác nhau tạo nên những giá trị văn hóa cao trong nền văn hóa của dân tộc Đặc biệt là trong nền văn hóa tinh thần cho con người biết tận dụng và phát huy một cách toàn diện Bên cạnh đó còn nâng cao được các giá trị phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế cho đất nước

1.1.4 Danh lam thắng cảnh

- Danh lam thắng cảnh là những khu vực thiên nhiên có cảnh đẹp hoặc

có công trình xây dựng cổ đẹp nổi tiếng

Như vậy, pháp luật quan niệm di tích lịch sử là những di tích có giá trị

về mặt lịch sử, văn hoá, khoa học, nghệ thuật và liên quan đến quá trình phát triển văn hoá, xã hội của đất nước Còn danh lam thắng cảnh là những khu vực có cảnh đẹp được mọi người biết đến và được thừa nhận rộng rãi

- Tiếp đó, khái niệm di tích lịch sử, văn hoá và danh lam thắng cảnh được Luật di sản văn hóa năm 2002 tiêp cận dươi khía cạnh là một thành tô của phạm trù di sản văn hoa va dược hiểu như sau:

+ Danh lam thắng cảnh là cảnh quan thiên nhiên hoặc địa điểm có sự kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên với công trình kiến trúc có giá trị lịch sử, thẩm mỹ, khoa học (Điều 4)

So sánh với khái niệm về di tích lịch sử, văn hoá và danh lam thắng cảnh được đề cập trong Pháp lệnh di tích lịch sứ năm 1984 thì khái niệm di tích lịch sử, văn hoá dược xác định trong Luật di sản văn hoá mang tính bao quát, đầy đủ hơn Điều này được thể hiện ở những khía cạnh sau:

+Thứ nhất, khái niệm di tích lịch sử, văn hoá được quy định khái quát

và đầy đủ hơn trong Luật di sản văn hoá Di tích lịch sử, văn hoá không chỉ

là những công trình xây dựng, địa điểm mà còn bao gồm các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia của công trình, địa điểm đó

+Thứ hai, khái niệm danh lam thắng cảnh được Luật d sản văn hoá xác định trên hai phương diện: “định tính” (c< giá tri vê mặt thẩm mỹ) và

“định lượng” (có giá trị lịch SỈ1 khoa học) Như vậy, lần đầu tiên Luật di sản văn hoá tiê cạn khai niệm danh lam thắng cảnh trong mối quan hệ hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên và công trình kiến trúc - sải phẩm sáng tạo của con người

1.2 Khái lược về lịch sử bảo tàng Việt Nam

1.2.1 Qúa trình hình thành và phát triển của baior tàng

Do kinh tế chậm phát triển mà ở Việt Nam đến thế kỷ XIX chưa xuất hiện bảo tàng theo đúng khái niệm hiện nay Tuy nhiên, việc gìn giữ các hiện vật quý đã có từ thời phong kiến như các nhà Lý, Trần (như mô tả các

cổ tích như Cổ Loa, Mê Linh, Luy Lâu

Năm 1898, Pháp lệnh lập Viện Khảo cổ học Đông Dương, năm 1900 thành lập Viễn Đông Bác cổ Pháp ở Sài Gòn (E F.E.O) thuộc phủ toàn quyền, năm 1901 thì chuyển ra Hà Nội Năm 1926, trên cơ sở trường này lập bảo tàng Loui Finot được thành lập (hoàn thành năm 1932, mở cửa năm 1933) với diện tích trưng bày 18.35m2

Trong thời kỳ này, bảo tàng Parmentier được thành lập ở Đà Nẵng với

4 phần trưng bày về hiện vật văiệt nam hoá Chămpa: Trà Kiệu, Đồng Dương, Mỹ Sơn, Bình Định

Năm 1937, Pháp thành lập bảo tàng Blenchar de la Brode ở Sài Gòn với các phòng trưng bày về mỹ thuật Việt Nam, mỹ thuật Việt - Hoa, mỹ thuật Chàm, mỹ thuật Cămpuchia Ở Thanh Hoá, Pajot cũng thành lập một nhà trưng bày về các hiện vật văiệt nam hoá Đông Sơn do ông ta đào ở đây

Ở Huế, nhà Nguyễn thành lập bảo tàng Khải Định nhằm trưng bày những đồ quý hiếm trong cung đình

Ngoài ra, một số bảo tàng tự nhiên cũng được hình thành như bảo tàng Hải Dương học ở Nha Trang, ở Hà Nội có bảo tàng Động vật học (thuộc trường Đại học Việt Nam), bảo tàng địa chất thuộc sở địa chất Đông Dương (có cả những hiện vật khảo cổ thuộc kỷ đệ tứ)

Bên cạnh đó, người Pháp còn xếp hạng một số di tích bất động sản dưới sự quản lý của Viễn Đông Bác cổ Pháp (xếp hạng 351 di tích ở Việt

Nam và 87 di tích ở Lào Trong năm 1943 - 1944, họ đã lập trên 304 mặt bia)

* Từ sau cách mạng Tháng Tám 1945, ngày 8/9/1945, sắc lệnh sát nhập Viện nghiên cứu Đông phương, thư viện, học viện vào bộ Quốc gia Giáo dục quản lý được ban hành Ngày 20 tháng 9 năm 1945, Bộ Quốc gia Giáo dục ra nghị định đổi tên các cơ quan như:

- Viễn Đông Bác cổ đổi thành Học viện Đông Phương Bác cổ

- Bảo tàng Loui Finot đổi thành Quốc gia bảo tàng Viện

- Bảo tàng Blenchar de la Brode đổi thành Gia Định bảo tàng Viện Đặc biệt, ngày 23/11/1945, Hồ Chủ Tịch đã ký sắc lệnh 65 SL/CTP ấn định nhiệm vụ của Học viện Đông Phương Bác cổ và Bảo tồn di tích

* Trong kháng chiến chống Pháp, BCH Trung ương Đảng đã tổ chức một bộ phận lưu trữ các tài liệu lịch sử, UB kháng chiến Nam bộ đã cho xây dựng bảo tàng Kháng chiến Nam Bộ (17/4/1950)

* Từ năm 1945 đến nay, chúng ta đã đẩy mạnh công tác bảo tồn bảo tàng bằng những biện pháp thiết thực như:

+ Xây dựng các văiệt nam bản pháp lý bảo vệ di tích lịch sử, văiệt nam hoá

+ Thành lập các cơ quan quản lý công tác bảo tàng và đào tạo cán bộ bảo tàng như: 10/1959 thành lập bộ phận bảo tồn bảo tàng thuộc Bộ Văn Hoá Ngày 17/9/ 1959, Bộ Văn Hoá ra nghị định thành lập Vụ Bảo tồn bảo tàng

Đến tháng 11/1959, khắp các tỉnh đều có phòng Bảo tồn bảo tàng thuộc ty văn hoá Năm 1962, tách các bảo tàng Cách mạng và bảo tàng Lịch

sử thành 2 bảo tàng độc lập, trực thuộc Bộ Văn Hoá

Bên cạnh đó, công tác đào tạo đội ngũ cán bộ bảo tàng cũng được quan tâm, nhất là việc thành lập trường Lý luận nghiệp vụ văn hoá sau đó nâng cấp thành trường Cao đẳng Văn Hoá và nay là Đại học Văn hoá

+ Xây dựng mạng lưới bảo tàng từ Trung ương đến địa phương, bắt đầu bằngc công tác triển lãm, thành lập bảo tàng Quân đội (1959), tổ chức tiếp quản bảo tàng Loui Finot và xây dựng viện bảo tàng Lịch sử Việt Nam (3/9/1958) Trong thời kỳ sau, các bảo tàng khác cũng dần xuất hiện như bảo tàng Việt Bắc (18/9/1963), bảo tàng Xô Viết Nghệ Tĩnh (16/9/1963), bảo tnàg Mỹ thuật (24/6/1966), nhà trưng bày Pắc Bó, nhà trưng bày Kim Liên

Từ sau ngày thống nhất đất nước, hàng loạt bảo tàng được xây dựng ở khắp các tỉnh thành, bảo tàng các ngành quân đội, công an, phụ nữ,văn hóa các dân tộc.v.v

+ Đẩy mạnh công tác kiểm kê, xếp hạng và trùng tu tôn tạo di tích lịch sử, văn hoá Đến nay ngành văn hoá thông tin đã kiểm kê được trên 15.000 di tích, xếp hạng quốc gia trên 600 di tích

1.2.2 Bảo tàng Việt Nam

* Lịch sử nghiên cứu bảo tàng học:

Bảo tàng là một môn khoa học non trẻ nên có nhiều ý kiến khác nhau

về ngành khoa học này Có người cho rằng bảo tàng là khoa học nô lệ của lịch sử, hay cho bảo tàng học chỉ là kỷ thuật thuần tuý, có nhiệm vụ sưu tầm

và giữ gìn các hiện vật, hay cho rằng đó chỉ là những vấn đề trang trí và trưng bày , điều đó gây nên sự lúng túng, không định hướng được công tác nghiên cứu, không đánh giá được công tác nghiên cứu của bảo tàng

Bảo tàng ra đời sớm hơn bảo tàng học nhiều, cho đến nay thì những công trình nghiên cứu về bảo tàng học còn hết sức ít ỏi Bảo tàng học chỉ ra đời khi mà các di tích được sắp xếp, giữ gìn để phục vụ nhu cầu của quần chúng nhân dân, coi đó là tài sản chung chứ không chỉ phục vụ cho một số các nhà nghiên cứu

Từ thế kỷ XIX, một số sưu tập ra đời và có nhu cầu về phương hướng giáo dục và bảo quản, điều đó khiến thôi thúc sự ra đời của những tài liệu lý luận; nghiên cứu về phương pháp bảo tàng Các tạp chí Museum Neu (1900)

và Museum Skun (1905) được coi là những tạp chí bảo tàng học đầu tiên ở châu Âu Những tạp chí này đều có tính thông tin và công nghệ của bảo tàng, tiếp đó còn có thể kể thêm tạp chí bảo tàng học của Bỉ xuất hiện vào năm 1926

Sau chiến tranh thế giới lần I, bảo tàng học là ngành được khẳng định trong tổ chức Liên hiệp các dân tộc, trong đó có sự thành lập Viện Quốc tế

về sự hợp tác tri thức với các bộ phận nghệ thuật, Khảo cổ, Dân tộc học và

cả bảo tàng học Trong các hoạt động của Viện có cả việc xuất bản tạp chí Museon và xác định bảo tàng học là một khoa học

Sự tổng kết đầu tiên về kinh nghiệm bảo tàng quốc tế trong lĩnh vực kiến trúc và bảo tàng nghệ thuật với hai tập: Museographia (1934 do bảo

tàng quốc tế Giơnevơ xuất bản) và cơ sở bảo tàng học Xô Viết (1954 ở Mascơva)

Sau chiến tranh thế giới II, UNESCO thuộc Liên hiệp quốc thành lập, trong đó có tổ chức bảo tàng Quốc tế (ICOM) Tổ chức này cứ 3 năm họp một lần và xuất bản tạp chí Muzeum (3 tháng một kỳ bằng các thứ tiếng Anh, Pháp - tóm tắt bằng tiếng Nga), tờ tin tức của ICOM (3tuần một lần)

Năm 1937, Liên Xô đã thàng lập "Viện nghiên cứu khoa học của bảo tàng", tổ chức việc đào tạo cán bộ bảo tàng một cách có hệ thống ICOM cũng thường xuyên mở các lớp tập huấn và tham quan cho các chuyên gia bảo tàng ở từng khu vực nhất định

* Định nghĩa bảo tang học:

Có nhiều định nghĩa về bảo tàng học, trong đó có thể chia thành bốn loại:

- Bảo tàng học là một môn khoa học nghiên cứu về lý luận của các

Do có những nhận thức khác nhau về bảo tàng học nên việc xác định

vị trí của nó trong các ngành khoa học cũng khác nhau như:

- Bảo tàng học là một môn khoa học độc lập, có đối tượng và phương

pháp nghiên cứu riêng

- Bảo tàng học chỉ là một môn khoa học hoàn toàn phụ, thuần tuý mang tính chất phương pháp

- Bảo tàng học không có đối tượng nghiên cứu rõ ràng mà đối tượng nghiên cứu của nó bị giới hạn và phụ thuộc vào các ngành khoa học khác

Sở dĩ có sự khác nhau trên là do có nhiều nguyên nhân, nó phản ánh những mâu thuẫn có tính chất bản chất của bản thân bảo tàng học Trên thực

tế, bảo tàng học có liên quan đến nhiều ngành khoa học Do mối quan hệ phức tạp của nó mà người ta khó nhận biết được bản chất của bảo tàng học Hiện nay, các khoa học phát triển mạnh nên đã thâm nhập, tác động nhiều đối với bảo tàng học Bảo tàng học là môn khoa học còn rất trẻ và đang trên bước đường hình thành những khái niệm cơ bản của nó

Chúng ta có thể khẳng định rằng: Bảo tàng học là một môn khoa học độc lập, có đối tượng, phương pháp nghiên cứu và nhiệm vụ riêng Trên cơ

sở những vấn đề đã đề cập và tổng kết công tác nghiên cứu lý luận của công tác Bảo tồn bảo tàng, chúng ta có thể có định nghĩa như sau:

"Bảo tàng học là một môn khoa học nghiên cứu những quy luật phát sinh và phát triển của bảo tàng, nghiên cứu chức năng xã hội của chúng và việc thực hiện những chức năng ấy trong những giai đoạn khác nhau của sự phát triển của xã hội, nghiên cứu lý luận của ngành bảo tàng, lịch sử bảo tàng và hệ phương pháp khoa học công tác bảo tàng"

1.2.3 Phân loại bảo tàng

1.2.3.1 Cơ sở và mục đích của phân loại bảo tàng

Sự phát triển của khoa học, kinh tế, văn hoá, xã hội đã thúc đẩy sự ra đời và phát triển của nhiều loại hình bảo tàng khác nhau Bảo tàng ngày càng phát triển thì sự phân loại càng cần thiết để tìm ra những dấu hiệu, đặc tính, quy phạm nhằm đạt đến sự định hướng đúng, nhất là để phát triển các bảo tàng mới

Phân loại bảo tàng thực chất là sự kéo dài định nghĩa, tuy nhiên phân loại bao giờ cũng chỉ là những việc quy ước, không có phân loại nào cho mọi không gian, thời gian vì mỗi thời gian và không gian nhất định thì có một số loại hình và số lượng bảo tnàg nhất định và như vậy việc phân loại có thể thay đổi

Hiện nay có hai cách phân loại chính:

- Phân chia theo bảo tàng: Cách này nhằm phân chia chức năng xã

hội của bảo tàng, hay nói cách khác là nói rõ mục đích và hình thức sử dụng bảo tàng đó trong xã hội Theo cách phân chia này thì có ba loại bảo tàng

chính gồm: Bảo tàng công cộng, bao tàng nghiên cứu và bảo tàng học

đường

- Phân chia theo loại hình bảo tàng: Cơ sở của việc phân loại này là

xem bảo tàng đó có quan hệ như thế nào với một ngành khoa học hay sản xuất, nghệ thuật Việc phân chia này nhằm đánh giá hoạt động của bảo tàng

có tiến kịp trình độ hiện đại của các môn khoa học, nghệ thuật, ngành sản xuất, văn hoá thuộc loại hình mình hay không

Loại hình bảo tàng là sự chuyên môn hoá các sưu tập hiện vật và các hoạt động khoa học, giáo dục của bảo tàng đối với một ngành khoa học nhất định nhằm định hướng toàn bộ hoạt động của bảo tàng đó

1.2.3.2 Loại bảo tàng

- Bảo tàng công cộng vừa làm công tác nghiên cứu khoa học, vừa

giáo dục phổ biến khoa học cho quần chúng Đây là hai nhiệm vụ phải được tiến hành song song và bảo tàng luôn mở cửa cho quần chúng xem trưng bày Phần lớn bảo tàng ở Việt Nam thuộc loại hình này Trong kho của bảo tàng này chủ yếu là hiện vật, nhưng trong trưng bày còn có hiện vật trung gian, tài liệu khoa học phụ, việc trưng bày tuân thủ nghiêm ngặt theo nguyên tắc niên biểu

- Bảo tàng nghiên cứu là nơi tập trung những sử liệu gốc của Viện

nghiên cứu hoặc một cơ quan khoa học nào đó Chức năng giáo dục, phổ biến khoa học chủ yếu thực hiện trong phạm vi các nhà khoa học thuộc lĩnh vực đó, không cần thiết mở rộng cho đông đảo quần chúng xem Loại hình bảo tàng này chủ yếu là hiện vật gốc, thậm chí không có tài liệu khoa học phụ như hình thức kho mở, người xem trực tiếp với hiện vật

- Bảo tàng học đường có nhiệm vụ chủ yếu là giáo dục học đường,

phục vụ giảng dạy bằng hiện vật trực quan Các bảo tàng này có thể có hoặc không có kho, phần trưng bày nặng về trực quan, hiện vật gốc có phần hạn chế

1.2.3.3 Các loại hình bảo tàng

Ý nghĩa của sự phân chia loại hình:

- Là sự cụ thể hoá chức năng của bảo tàng đó

- Là sự cụ thể hoá công tác kiện toàn kho và trưng bày

- Sự cụ thể hoá các chức năng khác

Có ý kiến phân bảo tàng thành hai nhóm gồm: loại hình bảo tàng khoa học xã hội và loại hình bảo tàng khoa học tự nhiên

- Các bảo tàng khoa học xã hội:

+ Nhóm bảo tàng thuộc loại hình lịch sử: bao gồm nhiều bảo tàng với loại hình cơ bản khác nhau nhưa bảo tàng lịch sử quốc gia, bảo tàng lịch sử cách mạng, lịch sử quân đội, khảo cổ, dân tộc học

+ Nhóm các bảo tàng nghệ thuật như văn học, sân khấu, âm nhạc, tạo hình

- Các bảo tàng khoa học tự nhiên:

Gồm các bảo tàng gắn với khoa học tự nhiên, chuyên đi sâu vào một lĩnh vực nghiên cứu cơ bản như động vật học, thực vật, địa chất, thổ nhưỡng

Điểm chung của các bảo tàng này là:

+ Sưu tầm, bảo quản, nghiên cứu những mẫu vật khác nhau về tự nhiên, phục vụ cho một ngành khoa học tự nhiên nhất định

+ Phần trưng bày của chúng áp dụng những nguyên tắc khác với trưng bày của bảo tàng lịch sử xã hội Thường sự thể hiện các phần trưng bày bao giờ cũng đặt trong bối cảnh tự nhiên

+ Hiện vật ít phong phú so với các bảo tàng khoa học xã hội, tuy nhiên việc xác minh các hiện vật có phần thuận lợi hơn

+ Việc bảo quản hiện vật, nhất là các tiểu bản động thực vật khá phức tạp, do vâỵ chỉ đưa vào kho cơ sở những hiện vật sau khi đã áp dụng những biện pháp nhằm bảo quản lâu dài

1.2.3.4 Vài nét về loại bảo tàng lưu niệm

Xưa nay, các nước trên thế giới đều coi việc lưu giữ các dấu tích của các danh nhân là niềm tự hào, kiêu hãnh của mình Tuy nhiên mỗi thời đại, mỗi chế độ xax hội đều có những đánh giá khác nhau và tổ chức ghi dấu kỷ niệm các danh nhân theo cách của mình phù hợp với lợi ích, trình độ, tập tục của dân tộc đó trong những giai đoạn nhất định Đôi khi việc tổ chức ghi dấu những kỷ niệm đó còn mang tính chất mê tính dị đoan

- Định nghĩa:

Bản thân thuật ngữ "lưu niệm" nói chung trong tiếng La tinh là

"Memoisialis", nghĩa là sự ghi nhớ, kỷ niệm về một sự kiện hay một con người cụ thể nào đó

Cho đến thế kỷ XVIII, người ta mới thấy đề cập đến "hiện vật lưu niệm" "các điểm di tích lưu niệm" mà chưa nói đến "bảo tàng lưu niệm" Cho đến thế kỷ XX, trên thế giới mới dần hình thành loại bảo tàng lưu niệm với những đặc trưng và chức năng của chúng

Về định nghĩa, "Bảo tàng lưu niệm đề cập đến những sự kiện lịch sử quan trọng, những hoạt động nhà nước, chính trị, xã hội, quân sự, khoa học, văn học nghệ thuật lỗi lạc Bảo tàng lưu niệm thường được thiết lập trên

cơ sở các tổ hợp di tích được nhà nước bảo vệ như: các địa điểm xảy ra các

sự kiện, những ngôi nhà, dinh thự gắn liền với hoạt động của các nhân vật lỗi lạc Các sưu tập đồ vật bảo tàng có tính chất lưu niệm"

Hay nói rõ hơn:

Bảo tàng lưu niệm là cơ quan nghiên cứu khoa học và giáo dục khoa học, là kho chủ yếu là để gìn giữ những di sản văn hoá vật chất và tinh thần nhằm đờic đời ghi lại trong nhân dân những kỷ niệm về sự kiện lịch sử trọng đại, những nhà hoạt động chính trị và nhà nước, những nhà hoạt động kỹ thuật và văn hoá

Như vậy, với định nghĩa trên chúng ta thấy nhiệm vụ (chức năng) của bảo tàng lưu niệm gồm:

+ Tài liệu khoa học về một sự kiện lịch sử hay danh nhân bằng hiện

vật gốc có tính chất lưu niệm

Bảo tàng có nhiệm vụ gìn giữ những hiện vật đó như những di sản văn hoá vật chất bằng pháp lý và kỷ thuật bằng các biện pháp quan trọng để có khả năng sử dụng tốt nhất các di tích lưu niệm đó

+ Nghiên cứu các hình thức trưng bày và các hình thức khác để giáo dục quần chúng thông qua các di tích lưu niệm

+ Tổ chức các hình thức giáo dục hữu hiệu bằng các di tích lưu niệm

Bảo tàng lưu niệm là một dạng đặc biệt mà từng bảo tàng cụ thể nó sẽ ứng với một loại hình cụ thể Việc xác định loại của bảo tàng lưu niệm cụ thể rất quan trọng vì qua đó mà ta có thể nhận thức rõ nội dung nghiên cứu khoa học, đối tượng của hiện vật gốc và phương pháp nghiên cứu của ngành khoa học cùng loại hình với bảo tàng lưu niệm đó

Không phải bất cứ một sự kiện nào hay danh nhân nào đều cũng có thể là đối tượng để xây dựng bảo tàng lưu niệm Phải lựa chọn những sự kiện lịch sử có ý nghĩa trọng đại của đất nước hay phải có những danh nhân

có những đóng góp đặc biệt làm thay đổi vận mệnh của đất nước, có những cống hiến đặc biệt đối với các ngành khoa học, văn hoá, nghệ thuật

Muốn xây dựng bảo tàng lưu niệm phải có những điều kiện sau:

- Tầm quan trọng của sự kiện đã diễn ra ở địa điểm ấy trong cuộc đời hoạt động của cá nhân ấy, đồng thời phải lựa chọn thật nghiêm túc, chỉ lưu lại những gì là đóng góp vào lịch sử và văn hoá của đất nước

- Có thể tổ chức bảo tàng lưu niệm phải là sự hiện đại địa điểm kỷ niệm đối tượng lưu niệm nhà, công trình, vườn tược (toàn bộ hay một phần)

- Sự hiện diện của một tổng thể hiện vật lưu niệm được giữ nguyên trạng hay một phần và liên quan với sự kiện hay cuộc đời của danh nhân

Đặc trưng của bảo tàng lưu niệm là tạo ra những điều kiện để nhận

thức cảm tính trực tiếp những di tích mà ngoài bảo tàng đó không có bất cứ nơi nào có thể thấy được

Hiện vật gốc của bảo tàng lưu niệm gồm có những loại hình như sau:

1 Hiện vật gốc có xuất xứ lưu niệm, đây là loại hiện vật chủ thể của kho bảo tàng Những hiện vật này liên quan trực tiếp đến sự kiện hay cuộc đời của danh nhân, có khả năng gây xúc động cho người xem

2 Hiện vật gốc có xuất xứ lưu niệm, "còn gọi là hiện vật đồng thời" Loại hiện vật này mang tính chất thữ yếu và không nên quá lạm dụng Người

ta chỉ sử dụng loại hiện vật này khi hiện vật gốc không có mà hiện vật đồng thời chỉ giống bề ngoài thôi

3 Hiện vật làm lại một cách khoa học và chính xác Đây là những trường hợp đặc biệt và trong những điều kiện cần thiết mà chúng ta sẽ tìm hiểu trong phần sau

- Các dạng của bảo tàng lưu niệm:

Căn cứ vào nội dung của nó, ngườic ra chia bảo tàngc lưu niệm thành bảo tàng lưu niệm danh nhân và bảo tàng lưu niệm sự kiện

Bảo tàng lưu niệm sự kiện tiết hành nghiên cứu sưu tầm, kiện toàn và gìn giữ, phổ biến những sưu tập hiện vật gốc và di tích lưu niệm về nhân vật lỗi lạc trên lĩnh vực hoạt động chính trị, văn hoá, khoa học kỷ thuật, quân sự

Căn cứ vào đối tượng gìn giữ mà bảo tàng lưu niệm danh nhân hay sự

kiện có thể được chia thành hai kiểu gồm: bảo tàng lưu niệm tiểu sử và bảo

tàng lưu niệm sinh hoạt đời sống

Bảo tàng lưu niệm tiểu sử (Biographie) thường được xây dựng ở thủ

đô hay các địa phương có liên quan đến danh nhân để giới thiệu toàn bộ tiểu

sử và sự nghiệp của danh nhân hay sự kiện đó Các bảo tàng về các lãnh tụ, các nhà văn, nhà khoa học là dạng bảo tàng lưu niệm tiểu sử

Bảo tàng lưu niệm sinh hoạt đời sống hay di tích lưu niệm là mộ khu

vực, một địa điểm, một toà nhà, một căn phòng có liên quan trực tiếp đến danh nhân hay sự kiện

Địa điểm lưu niệm là nơi diễn ra sự kiện lịch sử và có ý nghĩa quan trọng đối với số phận của một dân tộc, một quốc gia Địa điểm lưu niệm là một khu vực với tất cả các công trình, hiện vật liên quan trực tiếp đến sự

kiện, đó là di tích và ở đây người ta thường tổ chức những phần trừng bày bổ sung với nội dung là những vấn đề có liên quan trực tiếp giữa danh nhân hay

sự kiện

Mỗi di tích có các vấn đề cần quan tâm như sau:

- Bản thân di tích bất động sản (nhà, phòng, sân, vườn )

- Nội thất của lưu niệm đó gồm toàn bộ đồ đạc trong đó (gọi là "hoàn cảnh lưu niệm" hay "tổ hợp lưu niệm sinh hoạt"

- Môi trường của di tích bao gồm ngoại thất, sân, vườn, ao cây cối, kiến trúc xung quanh

- Phương pháp nghiên cứu bảo tàng lưu niệm:

+ Đối với di tích lưu niệm (bảo tàng lưu niệm sinh hoạt, đời sống) Nguyên tắc chung cho loại bảo tàng này cũng như đối với các di tích lịch sử văn hoá là giữ gìn nguyên vẹn, bất khả xâm phạm

Nguyên tắc thứ hai là thông qua di tích và đồ đạc lưu niệm mà làm cho người xem làm quen được đặc điểm, cách sống, thị hiếu, tầm kiến thức của danh nhân và làm cho người xem như đang chứng kiến hiện thực đó

Muốn đạt được điều đó, bảo tàng lưu niệm phải tiến hành những bước như sau:

1 Lập hồ sơ khoa học về di tích và hồ sơ khảo sát về di tích Người lập hồ sơ phải nghiên cứu các nguồn tài liệu thật thấu đáo, phải khảo sát thực

tế và ghi chép tỉ mỉ, chính xác bằng những miêu tả khoa học, bằng ảnh chụp

2 Lập hồ sơ pháp lý và đề nghị Bộ văn hoá ra quyết định công nhận

di tích để bảo vệ về mặt pháp lý (Hồ sơ theo quy định của Bộ văn hoá gồm:

5 bản lý lịch, nêu tên di tích, vị trí địa lý, các con đường đi đến di tích, lịch

sử hình thành, giá trị di tích, có biên bản và hệ thống bản đồ tổng thể, bản đồ khoang vùng bảo vệ ) Sau khi được công nhận phải tiến hành bảo vệ bằng

kỷ thuật và tổ chức giáo dục quần chúng

Nguyên tắc của trưng bày bảo tàng lưu niệm và trưng bày theo đề cương, theo nguyên tắc niên biểu, tuỳ theo các danh nhân và cống hiến của

họ mà trưng bày toàn bộ cuộc đời hay chỉ một giai đoạn cống hiến của danh nhân

1.2.3.5 Vài nét về bảo tàng khảo cứu địa phương

Sự ra đời của bảo tàng khảo cứu địa phương do nhu cầu có sự hiểu biết thật sâu sắc và khoa học về một địa lĩnh vực lãnh thổ để phát triển kinh

tế, xã hội và văn hóa Muốn phát triển kinh tế ở địa phương phải có sự hiểu biết thật sâu sắc về tiềm năng thiên nhiên và xã hội, một nhu cầu khác là để đáp ứng sự hiểu biết của toàn thể nhân dân và để giới thiệu địa phương với các nơi khác

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, loại hình bảo tàng khảo cứu địa phương ra đời muộn Mãi đến sau năm 1975, Bộ văn hoá mới ban hành chỉ thị 2760/VHTT - CT về xây dựng bảo tàng ở thành phố, tỉnh Tháng 4 năm

1980 Bộ văn hoá ban hành quyết định về kiểm kê và quản lý di tích của bảo tàng, trong đó có những vấn đề lớn như:

+ Thống nhất coi bảo tàng khảo cứu địa phương có tầm quan trọng đặc biệt trong việc thoả mãn nhu cầu văn hoá của mỗi tỉnh, thành phố, là phương tiện giúp người xem hiểu biết về mặt địa hạt, một vùng lãnh thổ bảo tàng khảo cứu địa phương là một bộ phận của tổ chức văn hoá để tạo ra bộ mặt văn hoá mới ở địa phương

+ Xác định bảo tàng là cơ quan nghiên cứu khoa học và giáo dục khoa học ở địa phương, thuộc hệ thống nằm trong sự quản lý của Bộ văn hoá

+ Về nguyên tắc chung, có những vấn đề như sau:

- Tên gọi: Bảo tàng tỉnh

- Tính chất: Là bảo tàng mang tính chất tổng hợp, nằm trong hệ thống bảo tàng khảo cứu địa phương của Bộ văn hoá đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Sở Văn hoá Thông tin

- Chức năng: Là cơ quan nghiên cứu khoa học và giáo dục phổ biến khoa học, có nhiệm vụ nghiên cứu, sưu tầm bảo quản, trưng bày những mẫu vật thiên nhiên và di tích xã hội

+ Về nội dung và hình thức hoạt động: nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, trưng bày, công tác quần chúng

+ Cơ cấu tổ chức: - Giám đốc (1 hoặc 2 phó)

- Tổ nghiên cứu sưu tầm

- Phòng kiểm kê bảo quản

Bảo tàng khảo cứu địa phương có các chức năng như:

1 Tài liệu hoá khoa học các hiện tượng, sự kiện thiên nhiên và xã hội địa phương bằng hiện vật gốc

2 Bảo vệ các liệu bảo tàng đó bằng pháp lý và kỷ thuật

3 Nghiên cứu, trưng bày lịch sử thiên nhiên và lịch sử xã hội của địa phương

4 Tiến hành giáo dục, phổ biến tri thức khoa học cho quần chúng bằng bộ sưu tập hiện vật

b Loại và loại hình của bảo tàng khảo cứu địa phương

Bảo tàng khảo cứu địa phương thuộc loại bảo tàng công cộng, tức là chức năng nghiên cứu khoa học và giáo dục khoa học được đặt ngang hàng nhau Nhiệm vụ nâng cao dân trí của bảo tàng này phải được nâng lên hàng chủ yếu và công tác trưng bày cũng phụ thuộc vào nhiệm vụ này

Với nhiệm vụ đó, bảo tàng khảo cứu địa phương mang tính chất là một thiết chế văn hoá, một cơ qua giáo dục ngoài nhà trường, điều này cũng

là nét phân biệt giữa loại hình bảo tàng khảo cứu địa phương với các loại bảo tàng khác

Về mặt loại hình, bảo tàng khảo cứu địa phương thuộc loại hình tổng hợp, thê hiện tính đa dạng và phức tạp trong nội dung

Tính chất "tổng hợp" thể hiện ở chổ về nội dung, đối tượng nghiên cứu là tất cả các yếu tố lịch sử tự nhiên và xã hội một cách toàn diện trên toàn địa phương Do vậy mà bảo tàng khảo cứu địa phương phải áp dụng kết quả nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau ở địa phương và trung ương, phải vận dụng phương pháp liên ngành trong công tác kho cũng như trong trưng bày và giáo dục, phổ biến tri thức

c Đặc trưng của bảo tàng khảo cứu địa phương

Lịch sử địa phương là một bộ phận của lịch sử đất nước cả về tự nhiên và xã hội, nên nghiên cứu lịch sử địa phương cũng được đặt trong bối cảnh chung của đất nước, tuy nhiên phải nêu được tính điển hình, nhữnh nét riêng biệt của địa phương Vì lẽ đó, đặc trưng quan trọng của bảo tàng khảo