Đối với một lĩnh vực rộng lớn là xã hội với bao la những vấn đề hàm chứa trong đó, thì sự kết hợp giũa các chuẩn mực có sẵn với sự tài ba, nghệ thuật của các nhà quản lý là một điều vô c
Trang 1Lời mở đầu.
Quản lý nói chung cũng như quản lý Nhà nước không những chỉ cần đến các chính sách, Pháp luật, những chuẩn mực có sẵn mà còn đòi hỏi các nhà quản lý cần có những nghệ thuật, sự khéo léo, tài tình, sự linh hoạt Đối với một lĩnh vực rộng lớn là xã hội với bao la những vấn đề hàm chứa trong
đó, thì sự kết hợp giũa các chuẩn mực có sẵn với sự tài ba, nghệ thuật của các nhà quản lý là một điều vô cùng quan trọng Qúa trình đó cần được hình thành, phát triển, tích lũy, kế thừa và phát huy theo thời gian, thời đại, thích nghi với sự biến đổi và phát triển của xã hội
Sự ra đời và việc ứng dụng các học thuyết quản lý Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc quản lý nói chung, cũng như quản lý Nhà nước trên mọi lĩnh vực nói riêng Các học thuyết là sự kết tinh của quá trình nghiên cứu, tìm hiểu về lý luận về quản lý của các nhà triết hoc, các nhà quản lý Cho đến ngày nay các học thuyết vẫn còn nguyên những giá trị của mình, và
có vai trò to lớn trong quản lý trong Bộ máy Nhà nước của các quốc gia Tuy nhiên sự vận dụng là khác nhau giữa các quốc gia, tùy vào điều kiện về tự nhiên cũng như về đặ điểm về lịch sử, văn hóa, quan điểm của từng quốc gia, dân tộc sao cho phù hợp nhất
Học thuyết Đức trị là một trong những học thuyết trên Học thuyết Đức trị có thể được hiểu như là việc quản lý dựa trên nền tảng đạo đức con người, bao gồm đạo đức của người quản lý cúng như các đối tượng quản lý Học thuyết Đức trị là một học thuyết quan trọng, có vai trò như là tiền đề cho các học thuyết khác, cũng như quá trình quản lý
Tại sao học thuyết Đức trị lại có vai trò quan trọng như vậy? Học thuyết Đức trị là học thuyết dựa trên nền tảng đạo đức con người, từ những khía cạnh, các vấn đề của đạo đức mà đưa ra sự ứng dụng vào quản lý, có nghĩa lấy đức làm trọng Con người là sự kết hợp dung hòa giữa các yếu tố tự nhiên và các yếu tố quan hệ xã hội, trong đó yếu tố xã hội là thước đo, cũng
là cơ sở phân biệt giữa con người với các sinh vật tự nhiên khác Tồn tại và phát triển trong xã hội đòi hỏi con người cần có những chuẩn mực sao cho
Trang 2phù hợp với xã hội, và phải luôn ý thức tự điều chỉnh bản thân sao cho phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện, sự biến đổi của xã hội Điều này là một biểu hiện của đạo đức con người Đạo đức là hệ thống các quy tắc, các chuẩn mực
xã hội giúp con người tự điều chỉnh hành vi bản thân sao cho phù hợp với lợi ích của cộng đồng, xã hội Học thuyết Đức trị đề cao việc quản lý trên cơ sở lấy đạo đức của con người làm trọng, và đề ra những lý luận quản lý sao cho phù hợp với chuẩn mực đạo đức của con người, phù hợp với hoàn cảnh, thời đại, đối với cả nhà quản lý và đối tượng quản lý
Đại diện tiêu biểu của các học thuyết đức trị là Platon của trường phái triết học Tây phương và Khổng Tử của triết học cổ đại phương Đông Các học thuyết đã ra đời từ rất lâu, nhưng giá trị của các học thuyết đức trị này vẫn luôn chứng minh được vai trò và hiệu quả của mình trong quản lý của các quốc gia Với những lý luận khác nhau về đức trị tuy nhiên hai học thuyết luôn đề cao tầm quan trọng của đạo đức, vai trò, hiệu quả của việc lấy đạo đức con người làm tiền đề của mọi quá trình quản lý
Trang 3Chương 1- Nội dung của các học thuyết quản lý.
I- Học thuyết đức trị của Platon.
1- Platon và quan điểm chủ đạo trong Đạo đức học Platon.
Platon sinh sống vào khoảng năm 427- 347(TCN).Ông sinh ra trong một gia đình quý tộc tại đô thị Athen- Hy Lạp Ông là một nhà triết học Hy Lạp cổ đại, là người thiên tài trên nhiều lĩnh vực, và là một trong những triết gia vĩ đại nhất mọi thời đại cùng với thầy giáo của mình là Socrates Sinh ra trong một gia đình quý tộc ở Athen, ông được hưởng một nền giáo dục vô cùng tuyệt vời Ông có thiên tài về nghệ thuật và đặc biệt là triết học Ông chuyên tâm theo đuổi Triết học, ngành học mà ông vô cùng yêu thích kể từ khi gặp Socrates Trong cuộc đời mình, Platon từng bị bán làm nô lệ và được giải thoát bởi một người bạn Sau biến cố đó, ông trở về Athen và sáng lập ra Viện Hàn lâm vào khoảng năm 387 TCN và đây được xem là trường Đại học đầu tiên trong lịch sử nhân loại, nơi dành cho nghiên cứu và giảng dạy khoa học và Triết học
Platon là đại diện của trường phái Triết học duy tâm khách quan
Về mặt nhận thức luận của Plton cũng mang tính duy tâm Theo ông tri
Trang 4thúc là cái có trước sự vật chứ không phải là sự khái quát kinh nghiệm trong nhận thức các sự vật Nhận thức của con người không phản ánh
sự vật khách quan mà chỉ nhớ lại, hồi tưởng lại những cái đã quên trong quá khứ Về xã hội, Platon đưa ra khái niệm Nhà nước lý tưởng đó là
có sự tồn tại và phát triển của Nhà nước là phải dựa vào sự phát triển của sản xuất vật chất, sự phân công hài hòa các ngành nghề và sự giải quyết ổn thỏa các mâu thuẫn xã hội
Platon là đại biểu của tư tưởng quản lý cổ điển của phương Tây- đề cao đức trị Đạo đức của Platon được xây dựng trên cơ sở học thuyết về linh hồn, theo Platon thì linh hồn có ba bộ phận đó là ý chí, lý trí và nhục dục Lý trí là cơ sở của sự thông thái, ý chí là cơ sở của lòng dũng cảm, và chế ngự được nhục dục là cơ sở của sự điều độ Kết hợp ba yếu
tố trên dưới sự chỉ đạo của lý tính sẽ tạo nên chính nghĩa Lý chí, ý chí, chế ngự dục vọng và chính nghĩa là bốn yếu tố cơ bản trong Đạo đức học của Platon Đạo đức của Platon hướng con người vào ý niệm tối cao của cái thiện, đó là sự thông thái và lòng dũng cảm Con người chỉ
có thể hoàn thiện nhân cách trong một Nhà nước được tổ chức hợp lý Mục đích của Triết học là xây dựng một Nhà nước lý tưởng và hoàn thiện Đạo đức học của Plton mang nặng tính xã hội chứ không mang tính cá nhân
2- Học thuyết Đức trị Platon.
Platon cho rằng chỉ có những người thuộc tầng lớp thượng lưu và chủ nô mới có được đạo đức với biểu hiện cao nhất đó là sự thông thái
và lòng dũng cảm Còn quần chúng thường dân chỉ có năng đạo đức khuất phục, năng lực đạo đức tiêu cực Nô lệ không phải là con người
mà chỉ là những “công cụ biết nói” và không thể có đạo đức
Về tổ chức giáo dục xã hội và phát triển con người, trong quản lý, Platon cho rằng phải coi trọng vấn đề tổ chức xã hội và đề cao giáo dục con người Vai trò của người lãnh đạo cần được đề cao
Về Nhà nước thì có hai kiểu Nhà nước đó là Nhà nước quân chủ
và Nhà nước quý tộc Nếu dung hòa được hai kiêu Nhà nước này thì sẽ
có Nhà nước lý tưởng Sự đa dạng về nhu cầu con người; sự đa dạng về
Trang 5năng lực lao động và sự đa dạng về loại hình lao động là ba yếu tố tạo nên quy luật sự đa dạng hóa một cách cân đối trong lao động Việc quản lý xã hội sẽ quy về việc thiết chế hóa nghề nghiệp- lý luận về tổ chức nô dịch theo nghề nghiệp
Theo Platon, ý thức xã hội có vai trò to lớn trong việc hình thành nhân cách và ý thức các nhân của mỗi người Điều này cho thấy về Đạo đức học của Platon mang nặng tính xã hội
Thuyết đức trị của Platon chịu ảnh hưởng sâu sắc từ học thuyết linh hồn Tương ứng với ba phần của linh hồn sẽ có 3 hạng người trong xã hội
- Những nhà triết học, nhà thông thái là những con người có ý chí đóng vai trò chủ đạo trong con người họ Họ luôn khao khát vươn tới phúc lợi tối cao, hướng tới sự thật và công lý, biết hưởng thụ cái đẹp Đây là những con người giũ vai trò lãnh đạo, trị vì xã hội trong Nhà nước lý tưởng bởi họ có được sự kiềm chế, ôn hòa trong cảm tính
- Sự dũng cảm với biểu tượng là những người lính làm nhiệm vụ bảo
vệ an ninh cho Nhà nước lý tưởng, trong linh hồn luôn tràn đầy sự gan dạ và biết quy phục trước những khát vọng ý chí mà mình cống hiến
- Tầng lớp thứ ba là các giai cấp nhân dân lao động bao gồm nông dân
và thợ thủ công Họ là những con người thường rất khỏe mạnh, thích hợp với lao động chân tay vì sự gần gũi với các hoạt động này từ lúc sinh ra Đây là giai cấp với nhiệm vụ là làm ra của cải vật chất, đảm bảo cuộc sống vật chất cho Nhà nước
Theo Platon thì tầng lớp triết gia cầm quyền, quân nhân là những đẳng cấp trên, không phải lao động chân tay, tầng lớp nông dân và thợ thủ công là những tầng lớp dưới, có nhiệm vụ lao động chân tay
Có thể nhận ra rằng, với học thuyết đức trị trên thì Platon đã cho thấy rõ quan điểm của mình rằng là đứng ra bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị, đối lập với quần chúng nhân dân Điều này cũng xuất phát từ nguyên nhân do ông sinh ra trong một gia đình quý tộc thời cổ đại, chịu
Trang 6nhiều ảnh hưởng của các tư tưởng quý tộc thời bây giờ, xã hội dân chủ chủ nô, với quyền lợi tập trung trong các tầng lớp chủ nô, quý tộc thượng lưu Học thuyết Đức trị của Platon cũng góp phần vào củng cố chế độ dân chủ chủ nô thời bấy giờ
II- Học thuyết Đức trị của Khổng Tử.
1- Khổng Tử và những tư tưởng chủ đạo.
Trong nền văn hóa của Trung Hoa không thể không nhắc đến Khổng Tử Đối với người dân Trung Quốc thì sự ảnh hưởng của Khổng
tử luôn xếp hàng đầu Mỗi con người sinh ra đều ít nhiều chịu ảnh hưởng từ Khổng Tử
Khổng Tử sinh năm 551 TCN mất năm 478 TCN Lúc lên ba tuổi thì cha mất, sau đó hai mẹ con ông đã đến định cư tại Sơn Đông Ông tên thật là Khổng Khưu Ông là người nước Lỗ, sống trong thời Xuân Thu, thời đại mà các thể chế quốc gia thống nhất bị phá vỡ, sinh ra nhiều nước chư hầu lớn nhỏ Nước Lỗ là một nước có một nền văn hóa tương đối phát triển vào thời kì đó
Khổng Tử là người sáng lập ra Học thuyết Nho giáo- một học thuyết có ảnh hưởng lớn về chính trị, văn hóa, xã hội mà còn ảnh hưởng đến sự thể hiện hành vi và phương thức tư duy của mỗi con người Trung Hoa suốt hàng nghìn năm qua Có những người cón xem Nho giáo như là một tôn giáo của Trung Hoa chứ không còn là một học thuyết Triết học nữa Tầm ảnh hưởng của Nho giáo đã vượt qua lãnh thổ Trung Hoa, lan rộng đến nhiều quốc gia khác trên thế giới
Khổng Tử là một người có học vấn uyên thâm, tuy nhiên trong cuộc đời ông hầu như không làm quan lớn Ông hoạt động chủ yếu là dạy học, truyền thụ giáo dục đến tất cả mọi tầng lớp trong xã hội miễn
là có nhu cầu và đóng một số vật phẩm và học phí Ông đã phá vỡ đặc quyền phong kiến thời kì này là chỉ những tầng lớp quý tộc mới được tiêp thu giáo dục Học trò theo học ông rất đông, lên đến ba nghìn người, trong đó có Mạnh Tử- một nhân vật nổi tiếng trong văn hóa Trung Hoa Khổng Tử chủ yếu truyền lại chủ trương chính trị và lý
Trang 7luận tư tưởng của mình cho học sinh Những học sinh của ông đã kế thừa và phát huy tư tưởng của ông, truyền bá rộng rãi
Không chỉ là một nhà tư tưởng lớn về Triết học, chính trị, đạo đức học và giáo dục, Khổng Tử còn được xem như là một nhà quản lý
Đã từng có nhận định rằng Khổng Tử là một nhà quản lý, là một nhà lãnh đạo, là một người thực hiện công việc của mình thông qua người khác
Sống trong thời đại loạn lạc, chiến tranh xảy ra liên miên, nền kinh tế nông nghiệp, sản xuất kém phát triển, bản thân Khổng Tử cũng đã từng làm nghề buôn lậu, rồi mới được làm quan, nên ông nhận thấy được nỗi thống khổ của nhân dân Ông nhận thấy nhu cầu về hòa bình,ổn định và trật tự của xã hội và mọi thành viên Khác với nhũng người khác chấp nhận thực tại, mong sao để yên ấm cho bản thân, ông luôn muốn làm sao để cải tạo xã hội theo hướng tố nhất Song, bản thân là một người thuộc giai cấp cai trị, ông muốn thực hiện một cuộc cải cách xã hội từ dưới lên, bằng con đường đề cao đạo đức của người cai trị Ông muốn xây dựng một xã hội phong kiến lý tưởng có tôn ti, trật tự Từ Thiên tử đến các chư hầu lớn nhỏ, từ tầng lớp quý tộc đến tầng lớp nhân dân lao động bình dân, ai có phận nấy, đều có quyền lợi và nghĩa vụ phải sống hòa hảo với nhau, yêu thương, giúp đỡ lẫn nhau Vua chúa, quan lại phải có bổn phận chăm lo cho nhân dân, làm cho dân đủ ăn, đủ mặc, giáo dục nhân dân bằng cách nêu gương, dạy lễ nghĩa, nhạc, văn, đức
Sử dụng hình phạt là đến khi bất đắc dĩ Gia đình làm cơ sở, dạy hiếu,
lễ, yêu trẻ, kính già Mọi người sống trong xã hội đều trọng tình cảm và công bằng, người giàu thì khiêm tốn, giữ lễ nghĩa, người nghèo thì vẫn phải sống phải đạo Ông nhấn mạnh quy phạm và trật tự luân lý nghiêm ngặt, nếu làm trái với cấp trên hoặc cha mẹ thì đó là tội nghiêm trọng Vua quan phải yêu thương nhân dân, không ngừng chăm lo cho nhân dân, nhân dân thì phải trung thành với vua Mỗi người với mỗi thân phận, địa vị khác nhau nhưng tất cả đều phải duy trì được tôn nghiêm
Có như vậy thì đất nước, xã hội mới yên ấm, thái bình
Trang 8Tư tưởng đẳng cấp và cải cách chính trị dựa trên lương tâm trong học thuyết của Khổng Tử phù hợp với lợi ích của giai cấp cai trị, phù hợp với ổn định xã hội lúc bấy giờ, xúc tiến xã hội phát triển nên giai cấp thống trị đã xác định đây là tư tưởng học thuyết chính thống quốc gia Học thuyết thống trị của Khổng Tử chiếm vị trí thống trị trong thời đại phong kiến Trung Quốc Tuy nhiên, cũng không chỉ trong thời đại phong kiến, các học thuyết của Khổng Tử ngoài mang tính giai cấp sâu sắc nhưng vẫn hàm chứa những tư tưởng nhân văn, có nhiều điểm để vận dụng vào quản lý các hình thức Nhà nước sau này
2- Học thuyết đức trị của Khổng Tử.
Đạo nhân của Khổng tử là nền tảng, cơ sở của học thuyết Đức trị Nhân có nghĩa là người Con người có hai phần là con và người Phần con là chỉ bản chất tự nhiên của con người Con người cũng là một sinh vật trong tự nhiên, là một sự tiến hóa cao nhất của giới động vật Cũng như các động vật khác, con người cũng có những bản năng về sinh tồn,
ý thức bảo vệ bản thân và đồng loại, duy trì nòi giống Tuy nhiên, cái phân biệt con người với con vật chính là phần người Phần người là sự phản ánh con người trong mối quan hệ không chỉ với tự nhiên mà là lớn lao hơn đó là đối với tổng hòa xã hội Phần người được biểu hiện bằng sự nhận thức, suy nghĩ, các hành vi, ứng xử giữa con người với con người , với sự ứng biến, thay đổi của xã hội Với vị trí là một người lãnh đạo, cai quản đất nước, thì tầng lớp cai trị cần phải làm những gì sao cho phù hợp với đất nước, thể hiện được đạo nhân của mình để dân chúng phải nể phục, noi theo, trung thành với Nhà nước Trong quản lý Nhà nước, mỗi con người của tầng lớp thống trị phải làm như thế nào sao cho xứng đáng với chức vụ, vị trí mà mình đang có Các nhà quản
lý cần phải có sự khoan dung, sự gương mẫu để làm gương cho người trong thiên hạ
Khổng Tử đưa ra hai nguyên tắc quản lý Nhà nước về xã hội đó là:
- Nhà lãnh đạo phải thành thực, phải nêu gương để dân chúng noi theo
- Phải dùng người tốt, người chính trực, loại bỏ bớt kẻ gian tà
Trang 9Đây là hai nguyên tắc nói lên những phẩm chất cơ bản đầu tiên cần có của một nhà lãnh đạo Nhà lãnh đạo là một con người cần phải là một con người trung thực Trung thực nghĩa là như thế nào? Trung thực đối với các hoạt động của minh, đảm bảo làm đúng quyền hạn và trách nhiệm Trung thực trong quan hệ với cấp trên, không xu nịnh, thẳng thắn góp ý, làm đúng nhiệm vụ được giao Trung thực đối với người dưới, không trù dập, người dưới, nhìn nhận đúng năng lực của người dưới Trung thục còn thể hiện việc dám chịu trách nhiệm về sai sót trong hoạt động, không né tránh, không cố tình che giấu Nhà lãnh đạo trong bất cứ trường hợp nào, trong bất cứ địa vị nào đều phải là một tấm gương đạo đức gương mẫu Nhà lãnh đạo gương mẫu sẽ tạo cho dân chúng niềm tin vào Nhà nước, từ đó sẽ hình thành nên được ý thức chấp hành một cách tự giác, noi gương lãnh đạo
Nhà lãnh đạo không chỉ là người quản lý, mà còn là những người tham gia vào công việc tuyển chọn, sử dụng những nhà quản lý khác, như việc vua chọn quan lại cai quản, phân công nhiệm vụ, quyền hạn cho quan lại Việc mà bất cứ nhà lãnh đạo nào cũng cần phải cân nhắc
và mong muốn đầu tiên đó là chọn được những con người có đủ phẩm chất của một nhà lãnh đạo Đây cũng nói lên nghệ thuật sử dụng nhân lực của nhà lãnh đạo Muốn làm được điều này đòi hỏi nhà lãnh đạo cần có những sự rèn luyện, sự học hỏi, sự tích lũy về nghệ thuật dùng người Kẻ gian tà là kẻ có hại trong quản lý, sẽ gây hại nhiêu cho Nhà nước, cho xã hội, vì vậy cần phải bài trừ, loại bỏ
Đạo Nhân có tầm ảnh hưởng lớn đến học thuyết Đức trị của Khổng Tử Nhân là yếu tố được đặt lên hàng đầu trong bất cứ các chuẩn mực của con người trong xã hội Các chuẩn mực đó là “Nhân,
Lễ, Nghĩa, Trí, Tín, Dũng” “Nhân tri sơ, tính bản ngã” hay “Nhân tri
sơ, tính bản thiện” đều khẳng định Nhân là yếu tố cơ bản, là yếu tố nền tảng tạo nên một con người trong xã hội
Con người sinh ra đều có bản chất người nhưng do sự khác nhau về tài năng, năng lực và hoàn cảnh sống nên đã trở thành những nhân cách không giống nhau Bằng sự học tập, tu dưỡng không ngừng con người
Trang 10dần trở nên hoàn thiện bản chất, trở thành người Nhân Những người Nhân này là người cảm hóa xã hội, giáo dục xã hội
- Nhân là yêu thương con người, biết giúp đỡ con người Thương người nhu thể thương thân Nhà lãnh đạo là một con người cần nhất phải có tình người Có tình người thì nhà quản lý, nhà lãnh đạo sẽ luôn tìm cách làm lợi cho dân chúng, làm cho dân chúng được hưởng yên vui, ấm no, hạnh phúc Nhân cũng là cầu nối gắn kết giữa chủ thể quản lý với các đối tượng quản lý Nhân của nhà quản lý thể hiện qua đạo đức và hành vi của người đó
- Lễ là sự tuân thủ các phép tắc, biết chấp hành các kỉ cương, trật tự, bổn phận… để sống sao cho hợp lẽ tự nhiên, xã hội, trong các mối quan hệ Người hiểu lễ thì với tự nhiên thì biết tôn trọng các quy luật
tự nhiên, với xã hội thì tôn trọng luật pháp, với con người thi biết đoàn kết, tương thân tương ái, gần gũi Lễ là một biểu hiện của Nhân Không có Nhân thì lễ là hình thức, là giả dối
- Nhân gắn liền với Nghĩa Nghĩa tức là việc gì đáng làm thì làm, việc
gì đúng thì làm, không mưu tính lợi ích cá nhân Với Khổng Tử có
sự phân biệt trong tình cảm là trước hết phải là ruột thịt, sau đó đến thân quen, quen rồi người ngoài Con người cần biết quan tâm, lễ nghĩa trước hết với người trong gia đình, đến người thân quen, bạn
bè rồi đến người ngoài
- Trí có nghĩa là hiểu biết, biết người biết mình, biết làm những gì để giúp đỡ con người mà không hại mình Người Nhân- Trí là người biết cách phát huy trí tuệ, tài năng một cách đúng đắn, không cho người khác lợi dụng mình Con người nói chung cũng như nhà quản
lý nói riêng phải biết yêu người đáng yêu, ghét người đáng ghét
- Dũng là kiên cường, quả cảm, dám hy sinh vì nghĩa lớn Con người
có Dũng nhưng cần phải có Nhân thì mới trở thành người co ích Kẻ
có Dũng mà không có Nhân thì là kẻ vô dụng, là kẻ đáng sợ, là nguyên nhân gây nên loạn
- Tìn là sự đảm bảo, là niềm tin, và bằng mọi cách phải cố gắng hoàn thành những chỉ tiêu đã đề ra, đã hứa hẹn Người Nhân- Tín luôn cố