Ảnh hưởng của hương ước đối với làng xã nông thôn việt nam

Theo lời giới thiệu của cuốn: “Hương ước của Hà Tây” của Nguyễn Tá Nhi: “Hương ước là những điều lệ của một cộng đồng người chung sống trong một khu vực để điều hòa quan hệ giữa cá nhân

ĐỀ TÀI:

ẢNH HƯỞNG CỦA HƯƠNG ƯỚC ĐỐI VỚI LÀNG XÃ NÔNG

THÔN VIỆT NAM.

I Khái niệm Hương ước

Hương ước là bản ghi chép các điều kiện liên quan đến bản ghi chép xã hội cũng như đời sống xã hội của làng Các điều lệ hình thành dần trong lịch sử, điều chỉnh và bổ sung khi cần thiết

(Theo Đinh Gia Khánh – Văn hóa, dân gian Việt Nam – Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia HN 1995)

Theo lời giới thiệu của cuốn: “Hương ước của Hà Tây” của Nguyễn Tá Nhi: “Hương ước là những điều lệ của một cộng đồng người chung sống trong một khu vực để điều hòa quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, cá nhân với tổ chức, giữa tập thể này với tập thể khác.”

Nội dung của các bản Hương ước thường gồm 4 quy ước:

- Quy ước về chế độ ruộng đất

- Quy ước về khuyến nông, bảo vệ sản xuất, môi trường

- Quy ước về tổ chức xã hội và trách nhiệm các chức dịch của làng

- Quy ước về văn hoá tinh thần và tín ngưỡng

Như vậy, Hương ước vừa là kết quả, vừa là yêu cầu của quá trình phát triển nội tại của đời sống làng xã, nó kế tục và hoàn thiện những quy ước cơ sở của mỗi nhóm dân cư trong từng lũy tre xanh

II Đặc điểm Hương ước

1 Do cộng đồng dân cư cùng thỏa thuận đặt ra trên cơ sở sự nhất trí của tập thể cộng đồng dân cư Phản ánh ý chí nguyện vọng của cộng đồng làng xã:

Đây cũng là một trong những nguyên tắc xây dựng Hương ước, quy ước, bất cứ một cá nhân hay một cơ quan, tổ chức nào xây dựng văn bản và tự gọi đó là Hương ước, quy ước đều là không đúng, không phù hợp với tính chất, đặc trưng và nguyên tắc xây dựng Hương ước, quy ước

2 Hương ước, quy ước cũng là một loại văn bản quy phạm:

Nó chứa đựng những nguyên tắc bắt buộc hoặc cho phép cá nhân, tổ chức được làm hoặc không được làm một việc gì đó trong cuộc sống hàng ngày tại địa phương, nhưng đấy là các quy phạm xã hội do cộng đồng dân cư thỏa thuận đặt ra và cùng nhau thực hiện

Có sự thưởng phạt rõ ràng

3 Quy định về chế dộ ruộng đất, khuyến nông, bảo vệ sản xuất, văn hóa ứng xử, tín ngưỡng, lễ vọng, cưới hỏi, tổ chức xã hội trong làng

4 Hương ước làng nào điều chỉnh các mối quan hệ đời sống

xã hội của làng ấy (hiện tượng cục bộ địa phương) Giữ vị trí quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội ở các làng xã Việt Nam

5 Được chính quyền nhà nước chấp nhận và bảo hộ

6 Là môi trường văn hóa pháp lý đặc thù vừa để phát huy luật nước và vừa để hạn chế luật nước trong mối quan hệ bảo lưu các nét đặc trưng của lối sống cộng đồng ở một quốc gia nông nghiệp

7 Tồn tại 1 mối quan hệ vừa thống nhất vừa mâu thuẫn với lệ nước

8 Thể hiện tinh thần ý thức hệ nho giáo

III Ảnh hưởng, tác động của Hương ước

1 Những ảnh hưởng tích cực

a Hương ước giúp bảo tồn và giữ gìn các danh lam thắng cảnh, đền thờ…

Những phân tích trên đã cho thấy bảo về môi trường ,bảo về cac danh lam thắng cảnh, giữ gìn môi trường, các đền chùa, miếu mạo của làng xã là một trong những nội dung cơ bản trong Hương ước

VD Tại xã Nghi Sơn, Quế Sơn, Quảng Nam, nơi có một khu rừng nhỏ mang tên Miếu Cấm đã được cả dân làng nâng niu bảo vệ, nguyên nhân là từ một bản Hương ước xưa quy định : “Cấm cư dân trong làng vào rừng chặt củi làm than Nếu vi phạm sẽ bị làng xử phạt nhẹ thì cảnh cáo nặng thì đòn roi, nghiêm trọng thì đuổi ra khỏi làng” Từ đó, không những chỉ người dân trong làng, mà cả những

cư dân nơi khác cũng không dám vào săn bắt, chặt cây, dù rừng có rất nhiều loại gỗ quý

b Hương ước góp phần duy trì và phát huy thuần phong mỹ tục và truyền thống văn hóa cộng đồng, củng cố đạo lý và giá trị nhân đạo

Trong hương ước luôn quy định trách nhiệm giúp đỡ lẫn nhau khi khó khăn, khuyên mọi người ăn ở hòa thuận, bảo vệ lẫn nhau và bảo vệ danh dự của làng Đó chính là chỗ dựa của nhân dân không chỉ về mặt vật chất mà còn về mặt tinh thần

Điều đó đã nuôi dưỡng, vun đắp ý thức cộng đồng, tinh thần đoàn kết, tinh thần bất khuất, tinh thần tự lực, tự chủ cho mỗi thành viên trong cộng đồng làng xã, xây dựng ý thức cộng đồng làng xã

Ngoài ra nó còn phản ánh văn hóa làng, uốn dân làng vào khuôn phép, gắn bó họ thành một cộng đồng chặt chẽ vì lợi ích và quyền lợi chung của làng

Trong Hương ước xưa cũng có nhiều điều “Khuyến” Như trong bài truyền thống khuyến học của người Hà Nội xưa qua Hương ước (tạp chí Xưa và Nay - số tháng 10/1998) đã ghi lại nhiều điều trong Hương ước một số làng ở Hà Nội với nội dung chính là khuyến khích việc học hành

VD: Như điều 102 trong Hương ước làng Nhật Tân ghi lại rằng: “Dạy trẻ con có học thức phổ thông là nghĩa vụ của người làm phụ huynh, không ai được từ”

Hương ước làng Cổ Nhuế, điều 98 ghi: “Làng trích tiền công

để mua giấy cho con nhà nghèo mà hương hội xét không thể mua được” Hầu như làng nào cũng có khoản học điền để dành quỹ trả lương cho thầy giáo trưởng làng và phát phần thưởng cho học trò giỏi, nhằm thúc đẩy tinh thần hiếu học , ham học hỏi của người dân

Tinh thần văn hóa, tiêu biểu ở huyện Lâm Thao, tỉnh Phú Thọ

đã thực hiện được 100% khu dân cư có Hương ước xây dựng nếp sống văn hóa, trong đó có quy định khá cụ thể về nếp sống văn minh trong việc cưới hỏi, việc tang và lễ hội… trở thành một điểm sang cho huyện, tỉnh khác noi theo Ngoài ra các Hương ước còn có những điều lệ quy định tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, “Lá lành đùm lá rách”, “Uống nước nhớ nguồn”… Trong cộng đồng làng

xã cũng có ảnh hưởng tích cực đến đời sống làng xã Việt Nam hiện nay Xã Xuân Thành (Huyện Thọ Xuân - Thanh Hóa) được coi là lá

cờ đầu xây dựng quy ước nông thôn mới của tỉnh nổi bật nhất trong mối quan hệ nhân dân với cán bộ thôn xã, không chỉ trong lao động sản xuất mà cả việc sinh đẻ có kế hoạch, việc xẻ làng đi xây dựng quê hương mới…

c Tổ chức và quản lý các mặt của đời sống làng xã, duy trì trật

tự, kỉ cương, tạo ra môi trường ổn định và an toàn cho cả cộng đồng làng xã về môi trường của làng nói riêng và của toàn dân tộc nói chung, nó đóng vai trò quan trọng trong việc điều hoà các thiết chế,

là sợi dây ràng buộc hữu cơ mọi thành viên, tổ chức

Căn cứ các Hương ước cổ còn đến ngày nay ta thấy, hầu như quy định trong các bản Hương ước đều thể hiên tinh thần ý thức hệ Nho giáo Nó là phương tiện để chuyển tải pháp luật và tư tưởng Nho giáo vào làng xã , hỗ trợ và bổ sung cho pháp luật khi cần xử lí những việc cụ thể nảy sinh từ nếp sống đặc thù của làng Đó là các quy định về “Tam cương, ngũ thường” về “Tôn ti trật tự” trong các quan hệ có tính thứ bậc trong làng xã Từ đó, Hương ước đã góp phần điều chỉnh các mỗi quan hệ xã hội cụ thể trong làng xã Việc phát huy tinh thần tự chủ, tự giác, tự quản làng xã cùng dư luận xã hội và các biện pháp thưởng, phạt khác đã giúp cho trật tự, kỉ cương làng xã được thực hiện một các rất nghiêm chỉnh, nhờ đó đã giúp rất nhiều cho sự phát triển của làng xã hiện nay

d Hương ước không chỉ là biểu hiện của pháp luật mà còn giúp khắc phục các chỗ hổng của pháp luật hoặc pháp luật quy định chưa cụ thể

Nó là công cụ để nhà nước can thiệp, quản lý, điều hòa lợi ích

Đưa pháp luật đi vào đời sống của người dân một cách dễ dàng hơn Pháp luật dù cụ thể đến mấy cũng không thể bao quát được tất

cả các đặc thù của quan hệ làng xã Đặc biệt là các làng xã cổ truyền Việt Nam bên cạnh các đặc điểm có tính phổ quát, mỗi làng xã lại có đặc điểm riêng của mình

Do vậy, mỗi cộng đồng làng xã cụ thể luôn cần đến các quy định gần gũi, dễ hiểu, dễ thực hiện cho mọi thành viên trong làng, phản ánh được nhu cầu tổ chức và phát triển của mỗi làng , xã cụ thể Bên cạnh đó, khi có những chính sách của nhà nước đưa xuống các vùng nông thôn thì nhờ có Hương ước của làng nên việc thực thi những chính sách đó được thực hiện một cách nghiêm chỉnh hơn, nâng cao ý thức pháp luật của người dân ta Trong ý nghĩa ấy, Hương ước là phương tiện, công cụ bổ xung quan trong cho khả năng điều chỉnh của luật nước, thể hiện ở các việc cụ thể:

Hương ước biến các quy định chung của pháp luật thành các quy định cụ thể của làng: đơn giản hóa các quy định của luật nước, làm cho ý thức hệ pháp luật của Nhà nước trở nên gần gũi và thâm nhập vào hệ tư tưởng, vào tâm lý và lối sống của mỗi người dân, làm pháp luật trở nên dễ hiểu, dễ áp dụng

Với lối hành văn có vần điệu theo dân gian, Hương ước đi vào đời sống một cách tự nhiên, nên thẩm thấu vào đời sống cộng đồng

mà ít cần đến phương tiên tuyên truyền, phổ biên ồn ào, tốn kém

Hương ước góp phần biến cái khuôn khổ cứng nhắc, các quy tắc có tính nghiêm khắc lạnh lùng của luật pháp thành sự uyển

chuyển, linh động và biến hóa trong lối hành xử của các cộng đồng.

Ở Hương ước, lệ làng ta nhận thấy các tinh thần khoan dung, độ lượng và uyển chuyển hóa giải cái khô cứng, hà khắc, đôi khi là tàn bạo của luật pháp

Hương ước đưa ra nhiều quy định cụ thể bổ khuyết vào các lỗ hổng của pháp luật, trong các mỗi quan hệ cụ thể của cuộc sống làng

xã Các vấn đề như chia ruộng đất công, lão quyền, nam quyền, phụ quyền, trưởng quyền, an ninh làng xã, đời sống tâm linh của cộng đồng… Thường là những vấn đề được quy định chung chung trong luật nước lại rất cụ thể trong Hương ước

2 Những ảnh hưởng tiêu cực của Hương ước

a Có nhiều các bản Hương ước mang theo những quan niệm lạc hậu, chứa những yếu tố tiêu cực, gây ảnh hưởng cho sự phát triển của làng xã, cản trở việc thực hiện các chính sách phát triển của nhà nước Trong thực tiễn đời sống pháp lý ở làng xã cổ truyền Việt Nam, quan niệm”

“Phép vua thua lệ làng” đã tạo điều kiện cho sự thể hiện các tác động tiêu cực của bản thân mỗi Hương ước Vì bên cạnh các giá trị tích cực như đã nói ở trên, thì nhiều Hương ước cũng chứa đựng không ít các quy tắc mang tính tiêu cực, thể hiện tinh thần cục bộ địa phương, bè phái trên cơ sở “Tâm lý làng” và bởi tư duy “Ăn cây nào rào cây ấy”, “Ở đình nào chúc đình ấy”, ít quan tâm đến lợi ích của làng khác và lợi ích của nhà nước

Ví dụ như các bản hương ước có quy định hủ tục về ma chay, cưới hỏi, hội hè… Làm tốn kém tiền của, thời gian, thậm chí phá vỡ hạnh phúc của nhiều người Ngoài ra, nhiều bản Hương ước đi ăn

sâu vào tiềm thức của người dân, khiến cho việc tiếp nhận những chính sách, những kinh nghiệm tiến bộ bị cản trở, nhất là ở những nơi vùng sâu, vùng xa, khi mà trình độ dân trí còn thấp thì việc tiếp nhận được những tiến bộ để thay đổi các hủ tục đã còn từ lâu thì lại càng khó hơn

b Vẫn còn hiện tượng nhiều bộ phân chức dịch trong làng thường lợi dụng Hương ước để trốn tránh nghĩa vụ trước nhà nước đục khoét dân làng

“Tâm lý làng” với đầy rẫy các quy tắc về hệ thống đẳng cấp ngôi thứ trong làng đã được giới chức dịch trong làng bao đời lợi dụng để trói buộc người nông dân vào vô số các nghĩa vụ , trách nhiệm, cấm đoán và hạn chế Tuy nhiên, hiện tượng hách dịch nhân dân ở làng xã hiện nay đã giảm đáng kể chỉ còn tồn tại rất ít với mức

độ rất hạn chế, chính là do các chính sách cải cách và điều chỉnh của Đảng và Nhà nước ta

IV Thay đổi của Hương ước từ xưa tới nay

Ngày nay, qua thời gian, những biến động dồn dập của lịch sử,

từ sau khi có chính quyền cách mạng thiết chế làng xã thay đổi, cụ thể:

Ở miền Bắc, Hương ước cổ truyền tất không thể tồn tại, thay vào đó là nhiều hình thức quy ước trong đời sống thôn xã; còn ở miền Nam, một số điều khoản của hương ước xưa vẫn lay lắt tới ngày giải phóng Sau đó nông thôn cả hai miền đều có những phong trào xây dựng nếp sống mới theo hướng chỉ đạo chung của một số cơ quan trung ương Các quy ước này ra đời xuất phát từ các cuộc vận động xây dựng nếp sống văn hóa, gia đình văn hóa (Bộ Văn hóa-Thông tin), phát động từ nhiều năm nay các thông tư, chỉ thị về

"Cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng cuộc sống mới ở khu dân cư" (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), "Xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước của làng, bản, thôn, ấp, cụm dân cư", "Xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở" (Thủ tướng Chính phủ) Nhiều vùng nông thôn đã lồng ghép các cuộc vận động nói trên trong phong trào xây dựng thôn, ấp văn hóa với những mô hình, thiết chế cụ thể trong đó có việc lập quy ước

Đương nhiên, các quy ước trong thôn ấp hiện nay không cho phép tồn tại những lề thói khắc nghiệt, hủ lậu, phi lý của hương ước xưa, nhưng đồng thời cũng mong muốn khơi dậy tinh thần hương ước để xây dựng cuộc sống mới ngày càng tốt đẹp Tinh thần đó là: tình họ hàng; tình nghĩa xóm làng hướng vào các mục đích như hỗ trợ nhau trong sản xuất – kinh doanh, định hướng cuộc sống hạnh phúc gia đình trong êm ngoài ấm, kính già, thương trẻ, sắp xếp nhà

cửa ngăn nắp, vệ sinh, góp phần xây dựng cảnh quan xóm làng, bảo

vệ trật tự trị an,…

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, để xây dựng xã hội mới, chúng ta chủ trương xóa bỏ mọi tàn dư của chế độ cũ và từ đó về sau các làng không còn duy trì hương ước Nếu nhận thức đầy đủ và biết

kế thừa di sản văn hóa truyền thống qua hương ước, biết gạn đục khơi trong để tìm ra những yếu tố tích cực trong những quy định về bảo vệ và phát triển sản xuất, bảo vệ trật tự trị an, về phát triển văn hóa, giáo dục, giữ gìn thuần phong mĩ tục, kế thừa di sản dân chủ làng xã thì chỉ có lợi cho việc đưa hiến pháp, pháp luật vào cuộc sống khi cơ chế làng xã vẫn đang tồn tại

Trước đây hương ước là do các vị có vai trò trong làng bàn bạc

đề cập xây dựng nên, ngày nay hương ước có đôi chút thay đổi theo quy định của chỉ thị 24/1998/CT TTg về xây dưng và thực hiện hương ươc quy ươc chính của làng, bản, thôn, ấp, cụm cư do chính phủ ban hành ngày 19/06/1998 tại điểm 2 thì *Dự thảo hương ước ,quy ước phải được nhân dân địa bàn thảo luận, được cử tri hoặc hội nghị đại biểu hộ gia đình ở bản, làng, thôn, ấp, cụm dân cư thông qua và được ủy ban nhân dân cấp huyện phê duyệt trước khi thi hành nhằm đảm bảo nội dung của hương ước quy ước không trái với quy định của pháp luật hiện hành, không chứa đựng các quy định xử phạt nặng nề, các khoản phí và lệ phí có thể gây thiêt hại hoặc làm ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp của công dân

Ngoài ra thì hương ước bây giờ không còn khắt khe như trước nữa.Vd: trong việc xử phạt hiện nay thì việc mà người ta có con trước khi có chồng thì cũng không khắt khe như trước là cạo đầu bôi vôi nữa

Kết luận: Thời gian qua, sau lũy tre làng có biết bao nhiêu biến cố,

đổi thay đã xảy ra nhưng dường như sức mạnh thời gian không thể xóa nhòa được những bản sắc tốt đẹp của người Việt Có thể nói, Hương ước có vai trò vô cùng quan trọng trong việc ổn đinh trật tự làng xã, sức mạnh của nó một phần dựa vào hình phạt, một phần dựa vào phần thưởng Tuy nhiên, sức mạnh lớn nhất là ở dư luận khen -chê của dân làng Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng những bản Hương ước phù hợp với nếp cảm, nếp nghĩ của từng địa phương, đồng thời vẫn phải đảm bảo tuân thủ pháp luật, phù hợp với thực trạng phát triển của mỗi địa phương Bên cạnh những yếu tố tích cực, hương ước cũng tồn tại những yếu tố tiêu cực Tiếp thu những yếu tố tích cực của Hương ước cũ để xây dựng các Hương ước mới

ở các làng hiện nay là việc làm vô cùng cần thiết, góp phần xây dựng

và nâng cao đời sống văn hóa ở các làng xóm