công tác xã hội với trẻ em bị lạm dụng xâm hại

bằng tay, chân, vật dụng, đốt, hay bất cứ hành vi nào khác gây ra tổn thương về mặt thể chất cho trẻ em, từ những vết thương nhỏ cho đếnviệc chết người, bất kể người gây ra hành động có

1 Lạm dụng/Xâm hại về thân thể

1.1 Khái niệm

Lạm dụng/Xâm hại thân thể là tất cả các hành động “gây ra hoặc có nguy cơ gây

ra các tổn thương trên cơ thể” Các hành động lạm dụng/xâm hại thân thể bao gồm đánh, đấm, đá, bạt tai, cắn, ném, chọc, tát, (bằng tay, chân, vật dụng), đốt, hay bất cứ hành vi

nào khác gây ra tổn thương về mặt thể chất cho trẻ em, từ những vết thương nhỏ cho đếnviệc chết người, bất kể người gây ra hành động có chủ ý làm đau trẻ hay không

1.2 Dấu hiệu nghi ngờ trẻ bị lạm dụng /xâm hại thân thể:

Dấu hiệu trên cơ thể:

- Những vết thâm tím:

- Trên mặt, môi, miệng

- Trên thân thể, lưng, mông, đùi

- Vết thương đang lên da non hay đã thành sẹo

- Hình dạng của vật đã được dùng để gây ra vết thương như vết ngón tay, hay vếtlằn của roi

- Ở những chỗ nếu ngã khó có thể bị thương tổn (như ở sau đùi), trẻ không muốnhoặc cố tránh để người khác không thấy những vết này (ví dụ khi thi đấu thể thao)

- Những vết bỏng:

- Do thuốc lá, đặc: biệt ở những nơi như lòng bàn chân, bàn tay, mông, hay lưng

- Do bị dìm vào nước sôi ở mông, cơ quan sinh dục, bàn tay, bàn chân

- Do dây thừng xung quanh cổ tay, chân, cổ, hay mông

Dấu hiệu về hành vi:

• Mặc qụần áo không phù hợp hoặc từ chối không thay quần áo (nhằm che giấuvết thương hay chỗ bị tím)

• Đề phòng khi tiếp xúc với người lớn

• Sợ hãi khi thấy đứa trẻ khác khóc

• Có hành vi cực đoan - như quá hung hăng gây gổ hay quá nhút nhát, thu mình

• Rất sợ bố mẹ

• Sợ phải về nhà, hoặc thường bỏ trốn khỏi gia đình (đặc biệt vị thành niên)

• Đến trường sớm và về muộn, không bao giờ muốn nghỉ học ngay cả khi bị ốm hoặc ngược lại thường xuyên nghỉ học

-• Kêu đau hoặc đi lại khó khăn

• Kết quả học tập đột nhiên giảm sút

• Có thái độ dửng dưng hoặc chán nản

• Né tránh những đụng chạm thân thể

• Có triệu chứng dùng ma tuý hoặc rượu bia

2 Lạm dụng/Xâm hại về tinh thần

2.l K/niệm

Lạm dụng/xâm hại tinh thần được hiểu là mọi hành vi gây mất cân bằng cho sựphát triển về mặt tình cảm hay huỷ hoại sự cảm nhận về giá trị bản thân của trẻ Đây làhình thức xâm hại trẻ em phổ biến và khó nhận biết nhất Lạm dụng/xâm hại tinh thần cóthể bao gồm các hành động:

• Hạ thấp hay không coi trọng giá trị của trẻ (như thường xuyên nói với trẻ rằng trẻ thật ngu ngốc, xúc phạm và hạ thấp trẻ trước mặt mọi người, nhận xét hình thức, trí tuệ, khả năng của trẻ bằng những lời lẽ gây tổn thương);

• Khủng bố hay đe doạ trẻ bằng lời lẽ xúc phạm, tạo ra không khí sợ hãi, căng

thẳng, lo lắng, do đó làm, trẻ không có được cảm giác an toàn;

• Xúi dục hay cưỡng ép trẻ thực hiện các hành vi không phù hợp, khiến trẻ phát triển không bình thường về mặt cảm xúc và gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội;

• Sao nhãng (như phớt lờ từ chối, cũng như không thể hiện tình yêu thương, sự ủng hộ hay chỉ dẫn đối với trẻ);

• Cô lập trẻ khỏi gia đình và cộng đồng, từ chối không cho trẻ có các giao tiếp với bạn bè hay người xung quanh

• Tạo quá nhiều áp lực, buộc trẻ phải làm những điều vượt quá khả năng hoặc không phù hợp với lứa tuổi và sự phát triển của trẻ.

• Để cho trẻ chứng kiến các hành động bạo lực trong gia đình, gây nguy cơ làm mất an toàn cá nhân của trẻ.

2.2 Dấu hiệu nghi ngờ trẻ bị lạm dụng tinh thần:

Dấu hiệu về tinh thần:

• Trẻ rất tự ti và không coi trọng bản thân

• Trẻ không có khả năng liên kết, quan hệ với người khác, không có kỹ năng giaotiếp xã hội

• Rối loạn trong diễn đạt bằng ngôn ngữ

• Chậm phát triển về thể chất, trí tuệ và tinh thần so với lứa tuổi

Dấu hiệu hành vi.

• Trẻ có biểu hiện quá cực đoan (đôi khi không thể lý giải được) trong các tìnhhuống khác nhau

• Trẻ luôn phục tùng mệnh lệnh, thụ động

• Trẻ quá lãnh đạm, hờ hững, hoặc quá mau nước mắt

• Trẻ quá hung hăng, đòi hỏi, yêu sách

• Trẻ luôn bi quan chán nản

• Trẻ luôn lo lắng thái quá

• Trẻ có hành vi tự huỷ hoại mình

• Trẻ bỗng dưng có những hành vi khác lạ như: hay mút, cắn, đu đưa, chống đối, pháphách, mất tập trung nên không học hay làm được gì

• Trẻ có triệu chứng rối loạn thần kinh: bị ám ảnh, cuồng loạn, lúc nào cũng có cảmgiác mình mắc bệnh

3 Sao nhãng và bỏ mặc

3.1 Khái niệm

Bỏ mặc trẻ em là sự sao nhãng thường xuyên và ở mức nghiêm trọng của chamẹ/người chăm sóc dẫn đến tổn hại cho sự phát triển của trẻ Hành vi này phải diễn ratrong một thời gian, và phải được công nhận là trái với chuẩn mực về sự chăm sóc màcha mẹ thông thường phải dành cho con cái, đã gây ra tổn hại về thể chất thực tế chứkhông phải được giả định là sẽ gây ra tổn hại trong tương lai Có thể thấy, khái niệm bỏmặc phụ thuộc vào chuẩn mực văn hoá và yêu cầu của từng xã hội đối với trách nhiệmcủa người làm cha làm mẹ

Sao nhãng/bỏ mặc trẻ em được chia thành nhiều loại như sau:

• Bỏ mặc về thể chất: là hình thức bỏ mặc dễ được nhận thấy nhất, bao gồm việc

không cung cấp cho trẻ đầy đủ các nhu cầu cơ bản về thể chất là chỗ ở, thức ăn và quần áovà/hoặc không bảo vệ được trẻ khỏi sự nguy hại hay mối nguy hiểm

• Bỏ mặc về tình cảm: Nhìn chung đó là việc không đáp ứng đầy đủ các nhu cầu

tình cảm của trẻ, hoặc cha mẹ không nhạy cảm đối với các phản ứng của con trẻ, khônghướng dẫn con cái ở mức thích hợp, hoặc sự tham gia quá thô bạo của cha mẹ vào cuộcsống của con trẻ

* Bỏ mặc về y tế: là việc cha mẹ/người chăm sóc trẻ không cung cấp sự chạy chữa

về mặt y tế cần thiết, như không tiêm phòng cho trẻ, không điều trị bệnh, không tiến hànhcác phẫu thuật mà bác sĩ yêu cầu, hoặc không thực hiện các can thiệp khác trong trường

hợp trẻ bị ốm nặng hay bị thương nghiêm trọng Đây là hình thức bỏ mặc gây nhiều tranh

cãi nhất về mặt pháp lý

* Bỏ mặc về sức khoẻ tâm thần: cha mẹ/người chăm sóc trẻ không tuân thủ các

yêu cầu điều trị tâm lý cần thiết do bác sĩ gợi ý khi trẻ có vấn đề rối loạn tinh thần vàhành vi.

* Bỏ mặc về giáo dục: là việc cha mẹ/người chăm sóc trẻ không thực hiện quyền

của trẻ được đến trường Theo các nhà giáo dục và chuyên gia sức khoa tâm thần, kháiniệm này còn có thể bao gồm sự bất hợp tác của cha mẹ trong việc tham gia vào các hoạiđộng hay các can thiệp đặc biệt do trường học đề xuất

3.2 Dấu hiệu nghi ngờ trẻ bị bỏ mặc:

Dấu hiệu về thể chất:

• Trẻ luôn trong tình trạng bị đói, bẩn thỉu, vệ sinh kém, ăn mặc xộc xệch hoặckhông phù hợp với lứa tuổi, với thời tiết

• Trẻ chậm phát triển hoặc suy dinh dưỡng

• Trẻ ốm yếu, suy dinh dưỡng, bệnh tật nhưng không được chữa chạy, chăm sóc

• Trẻ thường xuyên bị tai nạn, đặc biệt trong những hoạt động nguy hiểm

• Trẻ bị bỏ rơi

Dấu hiệu hành vi:

• Trẻ thường xuyên ở ỉại trường lâu, đến sớm về muộn, dường như không aiquan tâm

• Trẻ có hành vi không đúng mức như ăn cắp đồ ăn, hoặc một số đồ vật khác

• Trẻ luôn mỏi mệt, bơ phờ hoặc ngủ gật trong lớp

• Trẻ sử dụng đồ uống có cồn hoặc ma tuý

• Trẻ cho biết không có ai trông nom mình

• Trẻ nghỉ học kéo dài hoặc từ chối đến trường

• Trẻ bị cô lập khỏi nhóm bạn cùng trang lứa

• Trẻ rất nghèo nàn về cảm xúc

4 Lạm dụng/xâm hại tình dục

4.1 Khái niệm

Lạm dụng/xâm hại tình dục trẻ em là việc một người lớn hơn trẻ có hành vi lợidụng trẻ em (dù trẻ có đồng ý hay không) để thoả mãn nhu cầu tình dục của người đóhoặc một người khác Cụ thể hơn, đó là mọi hành vi khiến trẻ em tham gia vào hoạt độngtình dục, từ đụng chạm, sờ nắn bộ phận sinh dục của trẻ đến có hành động giao cấu vớitrẻ, loạn luân, cưỡng hiếp, phô dâm, mại dâm trẻ em, và tranh ảnh khiêu dâm trẻ em

4.2 Dấu hiệu trẻ bị lạm dụng tình dục:

Dấu hiệu về thể chất:

• Trẻ gặp khó khăn trong việc ngồi hoặc đi lại

• Quần áo lót của trẻ bị rách, bẩn một cách không bình thường hoặc có vết máu

• Có vết thâm tím, chảy máu hoặc trẻ kêu đau ở bộ phận sinh dục, hậu môn hoặccác bộ phận kín khác của cơ thể mà không rõ nguyên nhân

• Trẻ bị đau rát khi đi tiểu

• Trẻ mắc bệnh lây nhiễm qua đường tình dục, đặc biệt ở trẻ dưới 13 tuổi

• Có dấu hiệu căng thẳng về thần kinh như đau bụng hoặc đau đầu định kỳ màkhông tìm được nguyên nhân

• Trẻ có thai

Dấu hiệu về hành vi:

• Tái diễn việc đái dầm hoặc ị đùn mặc dù đã bước vào thời kỳ có thể kiểm soátbản thân

• Cách cư xử ngây ngô so với sự phát triển của lứa tuổi

• Có những hiểu biết và ngôn ngữ về tình dục khác thường không phù hợp vớilứa tuổi

• Biểu lộ sự quan tâm bất thường, lo lắng hoặc sợ hãi nói về những vấn đề liênquan đến tình dục

• Nói bóng gió về quan hệ tình dục qua các hành động hoặc bàn luận không phù

hợp với lứa tuổi

• Có những hành động mang tính tình dục trong khi chơi đùa với các trẻ emkhác, với búp bê, đồ chơi hoặc động vật

• Có hành vi gợi tình với người lớn tuổi hoặc trẻ em khác, hoặc ngược lại rất nétránh các đụng chạm về cơ thể

• Từ chối cởi trang phục hoặc đồ lót

• Hay giật mình lo lắng, lo sợ bị tấn công, sợ sệt một điều gì đó, bị ám ảnh,khiếp sợ

• Cô lập và xa lánh, không chanh hoà với mọi người, không quan hệ với bạn bècùng trang lứa

• Không có khả năng tập trung, suy sụp, học hành sút kém hẳn không rõ nguyênnhân

• Ăn uống thất thường, quá độ

• Giải thích của cha mẹ/người nuôi dưỡng về nguyên nhân vết thương của trẻkhông rõ ràng, cố tình làm giảm

• Hoặc mâu thuẫn với mức độ nghiêm trọng của vết thương

• Luôn trì hoãn, lấy lý do cho việc không đưa trẻ đi chữa trị kịp thời.

• Phản ứng không phù hợp với tình huống (quá mạnh mẽ hoặc cố thanh minh)hoặc tỏ ra quá hung hăng hay quá thụ động

• Tỏ ra miễn cưỡng khi phải cung cấp thông tin hoặc từ chối không cho tiếnhành điều tra sự việc kỹ hơn

• Đòi hỏi ở đứa trẻ quá nhiều điều không thực tế hoặc tỏ ra thờ ơ, không yêuthương, không để ý đến trẻ

• Có tiền sử lạm dụng/xâm hại trẻ em

• Có biểu hiện của sự căng thẳng quá mức, ví dụ như có bằng chứng về việckhông kiểm soát được hành vi hoặc sợ sẽ không kiểm soát được bản thân

• Luôn tự cho mình là đúng hoặc quá hà khắc với bản thân

• Không có khả năng đáp ứng nhu cầu được bảo vệ của trẻ do bạo lực gia đình,bệnh tâm thần, khuyết tật về thể xác, không có khả năng hoặc bị phụ thuộc vào mộtngười nuôi dưỡng khác có thể gây hại cho trẻ

• Không cho trẻ tham gia các hoạt động xã hội

• Lạm dụng đồ uống có cồn hoặc ma tuý

II HẬU QUẢ CỦA LẠM DỤNG/XÂM HẠI TRẺ EM

Bất kỳ hình thức lạm dụng/xâm hại nào xảy ra với trẻ đều có thể gây ra những hậuquả hết sức nghiêm trọng, có khi kéo dài đến hết cả cuộc đời của trẻ Chúng ta có thểthấy được điều này khi xem xét một số hậu quả thường xảy ra cho trẻ như được mô tảtrong phần này

1 Hậu quả về mặt thể chất

Về mặt thể chất, trẻ không chỉ phải mang những vết sẹo trên cơ thể suốt đời, màcòn phải chịu những hậu quả không liên quan đến vết thương trên da thịt Hậu quảthường thấy nhất về mặt thể chất của trẻ là tình trạng chậm phát triển trong khả năng vậnđộng, giao tiếp xã hội, khả năng nhận thức, thể hiện ngôn ngữ, v.v

2 Hậu quả về hành vi

Có hai hậu quả cơ bản liên quan đến hành vi ở trẻ em nhằm đốỉ phó với việc bị

lạm dụng/xâm hại:

• Trẻ trở nên quá lệ thuộc: trẻ trở thành thụ động, tránh né mọi khả năng phải

đối đầu, hoàn toàn phục từng lời của người khác, quá cẩn trọng trong mọi việc, luôn tỏ racần sự bảo vệ để tránh mọi rắc rối và cố gắng làm vui lòng người lớn Những đứa trẻ nhưvậy có xu hướng rất nhạy cảm với những lời phê bình và/hoặc sự từ chối của người khác.Trẻ thường thiếu tự nhiên, tránh nhìn thẳng khi giao tiếp, có vẻ quá thẹn thùng, không tò

mò tìm hiểu về môi trường xung quanh mình Tình trạng này của trẻ nhiều khi rất khóxác định, do trẻ luôn cố hết sức để thể hiện rằng trẻ đang hoà đồng trong môi trường củamình Trẻ không muốn làm điều gì để thu hút sự chú ý, vì điều đó đôi với trẻ cũng đượccoi là sự lạm dụng/ xâm hại

• Trẻ trở nên rất hiếu chiến và bùng phát thành hành vi bên ngoài: rất nhiều trẻ

em sau khi bị xâm hại trở nên tiêu cực, hung hăng và vô cùng nghịch ngợm phá phách.Điều này dường như được tạo nên do nỗi lo lắng và căng thẳng quá mức của trẻ Sự hiếuchiến là một cách để trẻ bộc lộ ra bên ngoài sự tổn thương tâm lý của mình, có thể ở dạngdiễn lại những hồi tưởng về sự việc gây tổn thương trong quá khứ Hành vi này ở trẻđược xem như nỗ lực lấy lại sự tự chủ sau khi trải qua tình trạng bị động Những đứa trẻnhư vậy thể hiện sự kém tập trung, chỉ có thể tập trung trong một thời gian rất ngắn, nênkhó khăn trong việc tiếp thu bài Quan hệ của trẻ với bạn cùng trang lứa không tốt vì trẻ

có xu hướng trở thành kẻ bắt nạt bạn và bị bạn bè tẩy chay, do vậy càng thúc đẩy thêm xuhướng hành vi bất thường ở trẻ

3 Hậu quả về tâm lý

Hành vi lạm dụng/xâm hại trẻ em để lại rất nhiều hậu quả về tâm lý cho trẻ Có thể

kể ra dưới đây một vài ví dụ:

• Trẻ không tin vào chính bản thân mình và nghi ngờ cả những người xung quanhđiều này dẫn đến tâm lý trẻ không muốn chia sẻ cả vật chất và cảm xúc của mình vớingười khác, chỉ làm những gì nếu thấy mình có lợi

• Trẻ coi việc mình bị xâm hại và bỏ mặc là do lỗi của mình, do mình không tốt

Điều này thường dẫn đến việc trẻ chán nản và tự đổ lỗi cho bản thân, cho rằng mình đángkhinh như những gì cha mẹ đã đối xử.

• Trẻ có các hành vi tự huỷ hoại bản thân, từ việc tự gây ra tai nạn, cố tình làmmình đau hay ốm, đến việc có hành vi tự sát Đây là một cách để trẻ thoát ra khỏi cảmgiác tồi tệ về bản thân

• Trẻ luôn có ý nghĩ là mình đang bị doạ, hoặc có nguy cơ sẽ bị đối xử tồi tệ dướihình thức này hay hình thức khác Những biểu hiện rõ rệt nhất của rối loạn tinh thần ở trẻ

bị xâm hại là trẻ khó tiếp xúc với mọi người xung quanh, người lớn hay bạn cùng tranglứa,

• Trẻ có phản ứng bốc đồng và hiếu chiến do bắt chước hành vi của kẻ xâm hại.Nếu là nạn nhân của xâm hại tình dục, trẻ có thể lặp lại hành động tình dục đó với trẻkhác Những điều này khiến trẻ khó gần gũi với bạn bè cùng trang lứa và do vậy cànglàm trẻ tự ti, tự hạ thấp giá trị bản thân và góp phần làm tăng thêm cảm giác tội lỗi vàtuyệt vọng vốn thường trực trong tính cách của các trẻ em bị xâm hại

• Trẻ bị xâm hại có xu hướng chối bỏ (vờ như không biết các hành động xâm hạiđang tồn tại), suy diễn (nhìn thấy những khiếm khuyết, lỗi lầm của mình tồn tại ở ngườikhác), tự kỷ (nhìn thấy khiếm khuyết và lỗi lầm của người khác trong bản thân mình),cực đoan (cho rằng hoặc chỉ có người rất tốt hoặc rất xấu chứ không thể vừa xấu vừa tốt)

• Trẻ cảm thấy bị mất mát kèm theo những lo lắng căng thẳng do mất lòng tin,không có chỗ dựa Do vậy mỗi khi bị mất cái gì hay chia tay ai, trẻ nhìn nhận sự việc như

là kết quả đương nhiên, và rằng mọi lời đe doạ của cha mẹ đang trở thành sự thật Nỗi lo

sợ bị cô lập và bỏ rơi làm cho trẻ có hành vi đeo bám dai dẳng, cảm thấy vô cùng khókhăn mỗi khi chia ly và quá phụ thuộc vào cha mẹ

Những hậu quả của xâm hại trẻ em là khác nhau ở mỗi nạn nhân, tuỳ thuộc vàotuổi của nạn nhân, thời gian và mức độ nghiêm trọng của hành vi xâm hại, khả năng tự vệcủa đứa trẻ, v.v Khi cân nhắc tất cả các yếu tố có thể là hậu quả của xâm hạị trẻ emchúng ta có thể thấy mức độ bức thiết phải hành động để ngăn chặn tình trạng này

III CÁC YẾU TỐ LÀM TĂNG NGUY CƠ XÂM HẠI/LẠM DỤNG TRẺ EM

Có rất nhiều ý kiến khác nhau về nguyên nhân của lạm dụng/xâm hại trẻ em,nhưng có một số yếu tố đã và đang góp phần vào làm tăng nguy cơ lạm dụng/xâm hại trẻ

em ở Việt Nam Có thể chia các nguyên nhân này theo góc độ bản thân trẻ, cha mẹ/ngườichăm sóc, gia đình và xã hội

1 Bản thân trẻ

Một số trẻ em dễ có nguy cơ bị lạm dụng/xâm hại hơn trẻ khác, ví dụ như trẻ ốmyếu khó nuôi (khóc, quấy, khó ăn), trẻ được sinh ngoài ý muốn, trẻ khuyết tật nhìnchung là những đứa trẻ bị coi là “khác” so với những đứa trẻ bình thường Bản thân các

em không có lỗi, mà chính người lớn, người làm cha, làm mẹ đã không kiểm soát đượchành vi của mình trước những phản ứng của trẻ như gào khóc, chông đối, lì lợm, khôngtrả lời, v.v mà đã có những hành động trừng phạt trẻ Và cũng có một số cha mẹ dothiếu kỹ năng chăm sóc con và nuôi dưỡng con cái, thiếu sự hỗ trợ từ gia đình và cộngđồng, nên khi phải quá vất vả đã có thái độ thờ ơ, tiêu cực với đứa con

2 Cha mẹ/người chăm sóc trẻ/gia đình

Do thiếu kiến thức và kỹ năng sống làm cho nhiều bậc cha mẹ không nhận thứcđược rằng hành vi của mình là xâm hại trẻ em Thiếu kỹ năng làm cha làm mẹ, không cókhả năng kiểm soát bản thân, không có khả năng giải quyết vấn đề khó khăn trong cuộcsống, gặp rắc rối trong đời sông hôn nhân, thiếu kỹ năng giao tiếp là những nguyên nhânchính Thiếu kiến thức về sự phát triển của trẻ nên đặt quá nhiều mong đợi vào trẻ, dẫnđến các hành động trừng phạt hay mắng nhiếc xúc phạm khi trẻ không đạt được cácmong đợi đó

Tình trạng xâm hại và bỏ mặc trẻ em có nguy cơ xảy ra cao hơn nếu cha mẹ/người chăm sóc/ gia đình có những vấn đề của bản thân như sau:

• Bản thân đã từng bị lạm dụng/xâm hại khi còn nhỏ.

• Nghiện rượu hoặc ma tuý,

• Gia đình quá nghèo khổ, bần cùng, hoặc chịu áp lực nặng nề về kinh tế kéo dài