các giải pháp phát triển kiểm toán hoạt động các dự án đầu tư công

Những hạn chế của hoạt động kiểm toán hoạt động đầu tư công Thứ nhất, thực hiện kiểm toán chưa kỹ, chưa sâu đối với một số nội dung  Đối với giai đoạn lập, thẩm định và phê duyệt dự án

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ

Biểu đồ thể hiện cơ cấu kinh tế theo thành phần sở hữu giai đoạn 1995-2009

Bảng thể hiện chỉ số ICOR của khu vực Nhà nước và khu vực Ngoài Nhà nước

LỜI MỞ ĐẦU

Cùng với quá trình phát triển kinh tế-xã hội, hoạt động đầu tư đang diễn

ra hết sức sôi nổi mạnh mẽ, trong đó, theo cơ cấu thành phần kinh tế ở

Việt Nam, đầu tư công vẫn giữ vai trò quan trọng Cho đến nay, cuộc

tranh cãi về khái niệm “đầu tư công” với 2 quan điểm khác nhau vẫn chưa đi đến hồi kết Quan điểm thứ nhất cho rằng, đầu tư công là toàn bộ nội dung liên quan đến đầu tư sử dụng vốn nhà nước, bao gồm hoạt động đầu tư hoặc hỗ trợ đầu tư sử dụng vốn nhà nước không nhằm mục đích thu lợi nhuận vào các chương trình, dự án phục vụ phát triển kinh tế

- xã hội (gọi tắt là nhóm 1); các hoạt động đầu tư, kinh doanh sử dụng vốn nhà nước, đặc biệt là quản lý các hoạt động đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước (gọi tắt là nhóm 2) Trong khi quan điểm thứ hai khẳng định,đầu tư công chỉ bao gồm các hoạt động đầu tư bằng vốn nhà nước cho các dự án, chương trình không vì mục tiêu thu lợi nhuận, tức là giới hạn trong phạm vi các hoạt động đầu tư thuộc nhóm 1 Tuy nhiên, dù nhìn theo khía cạnh nào thì hoạt động đầu tư công ở nước ta hiện nay vẫn còn khá nhiều bất cập chưa được kiểm tra, xem xét, đánh giá và tìm

ra hướng giải quyết thích hợp Điều này là do những hạn chế nhất định trong công tác kiểm toán đầu tư công của chúng ta Thực tế, đây là một ngành mới với những bước đi đầu nên còn thể hiện rất nhiều khó khăn

Vì thế, với mong muốn trình bày một cái nhìn tổng quát về “các giải

pháp phát triển kiểm toán hoạt động các dự án đầu tư công” nội

dung bài tiểu luận sẽ xem xét vấn đề đầu tư công ở Việt Nam và kiểm toán hoạt động đầu tư công này theo quan điểm thứ nhất- tức là xét đến đầu tư nhà nước trên mọi lĩnh vực kinh tế-xã hội

I. Thực trạng vấn đề đầu tư công ở Việt Nam hiện nay

Ở Việt Nam đầu tư công luôn chiếm vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế cũng như ổn định chính trị-xã hội Nếu chỉ xét riêng trong lĩnh vực kinh tế thì lượng vốn đầu tư công luôn chiếm khoảng 50% tổng lượng vốn đầu tư để phát triển kinh tế

Bi u đ th hi n c c u kinh t theo thành ph n s h u giai ể ồ ể ệ ơ ấ ế ầ ở ữ

đo n 1995-2009 ạ

Nguồn: Tổng cục thống kê

Không thể phủ nhận vai trò quan trọng của đầu tư công trong ổn định và phát triển kinh tế xã hội Tuy nhiên, hiệu quả của khu vực đầu tư công

lại không cao.Hệ số ICOR tính toán theo vốn đầu tư thực hiện hay theo tích lũy tài sản của khu vực kinh tế nhà nước cũng cao hơn từ 2 đến 3 lần chỉ số này của khu vực kinh tế ngoài nhà nước Trong khi các doanh nghiệp nhà nước chiếm đến 70% vốn đầu tư toàn xã hội, 50% vốn đầu tư nhà nước, 60% tín dụng của các ngân hàng thương mại, 70% nguồn vốn ODA thì họ chỉ đóng góp khoảng 37%-38% GDP (theo Bộ Kế Hoạch và Đầu tư)

B ngả th hi n ch s ICOR c a khu v c Nhà nể ệ ỉ ố ủ ự ướ c và khu v c ự Ngoài Nhà n ướ c

Tính toán từ vốn đầu tư Tính toán từ tích lũy

tài sản

nước

Ngoài Nhà Nước

Nhà nước

Ngoài Nhà nước

ICOR(2000-2005)

ICOR(2006-2010)

Nguồn: Tổng cục thống kê

Hiệu quả đầu tư từ nguồn vốn nhà nước đạt thấp thể hiện rất rõ thông qua tình trạng đầu tư dàn trải, tiến độ thi công chậm trễ, kéo dài, chất lượng thi công không đảm bảo, vượt chi phí dự toán ban đầu, gây ô

nhiễm môi trường, chưa an toàn cho người thi công và người sử dụng Một loạt các công trình của nước ta hiện nay như cầu Thủ Thiêm, cầu

Mỹ Thuận (Tp Hồ Chí Minh), cầu Thăng Long (Hà Nội), dù đều là những công trình mới được đưa vào sử dụng nhưng đều có dấu hiệu của

sự sụt lún, rạn nứt Hay như dự án đầu tư khai thác quặng bô-xít (Tây Nguyên) cũng tiêu tốn hàng nghìn tỉ đồng của nhà nước để xây dựng cơ

sở hạ tầng, tuy nhiên đến nay dự án đang tạm dừng hoạt động do những nguy cơ thiệt hại mà nó có thể mang lại cho môi trường Rõ ràng, những

dự án đầu tư công này đều chưa được xem xét một cách kĩ lưỡng trước khi đưa vào xây dựng, hay không được kiểm tra sát xao, chặt chẽ trong quá trình thi công, nghiệm thu…gây đến những thất thoát lớn cho đất nước

Trong lĩnh vực sự nghiệp kinh tế-xã hội, đầu tư công giữ vai trò then chốt trong xây dựng cơ sở hạ tầng giáo dục, y tế, bảo vệ môi trường… với tổng vốn đầu tư trong năm 2010 chiếm đến 58,2% tổng chi ngân sách nhà nước giáo dục đặc biệt được quan tâm chú trọng (chiếm 26% tổng chi sự nghiệp của ngân sách nhà nước), tuy nhiên chất lượng giáo dục của ta vẫn chưa thật sự cao, cơ sở hạ tầng, điều kiện học tập và thực hành của học sinh, sinh viên vẫn còn rất hạn chế Điều này cũng phản ánh phần này hiệu quả đầu tư công của Việt Nam hiện nay

II. Thực trạng kiểm toán của các công ty kiểm toán đối với đầu tư công và những khó khăn trong quá trình kiểm toán đầu tư công.

1. Thực trạng và những khó khăn, hạn chế của kiểm toán hoạt động đầu tư công ở nước ta.

a. Thực trạng

Trong giai đoạn 2005 - 2011 KTNN chuyên ngành IV đã thực hiện kiểm toán trên 50 dự án với tổng vốn đầu tư trên 70 tỉ đồng, chủ yếu là các dự

án đầu tư thuộc lĩnh vực giao thông, thủy điện, ngoài ra còn có một số

dự án thủy lợi

Qua hoạt động kiểm toán, đã kiến nghị xử lý tài chính tổng số 1.415 tỷ; trong đó số thu hồi nộp NSNN và giảm thanh toán là 319 tỷ đồng; xử lý khác là 1.096 tỷ đồng

b. Những hạn chế của hoạt động kiểm toán hoạt động đầu

tư công Thứ nhất, thực hiện kiểm toán chưa kỹ, chưa sâu đối với một số nội

dung

 Đối với giai đoạn lập, thẩm định và phê duyệt dự án:

Nhiều nội dung chưa được kiểm toán và đánh giá như: sự cần thiết Nhà nước phải đầu tư dự án và sự phù hợp của dự án với quy hoạch phát triển của ngành, của địa phương nơi xây dựng công trình; đánh giá về sự hợp lý về quy mô, kết cấu và tính khoa học của các giải pháp thiết kế của dự án; đánh giá về khả năng thu hồi vốn, hiệu quả kinh tế của dự án

và những tác động về môi trường, tác động xã hội của dự án…

 Đối với công tác thiết kế, dự toán:

Có những nội dung quan trọng nhưng chưa kiểm tra, đánh giá được như: đánh giá được về tính khoa học, hợp lý của các giải pháp thiết kế (về quy mô, kết cấu, chủng loại và nguồn cung cấp vật liệu sử dụng cho công trình v.v.)

 Đối với công tác đấu thầu :

Một số vấn đề khác chưa được kiểm tra sâu như: kiểm tra đánh giá về chất lượng hồ sơ mời thầu, tính khoa học, hợp lý của các nội dung được quy định chi tiết trong hồ sơ mời thầu và của thang điểm chấm thầu

 Đối với công tác quản lý thi công, nghiệm thu thanh toán:

Một số vấn đề rất quan trọng nhưng chưa kiểm tra và đánh giá sâu như: kiểm tra, đánh giá được về tính khoa học, hợp lý của biện pháp tổ chức thi công; kiểm tra đến tận cùng về nguyên nhân dẫn tới chậm tiến độ thi công để kiến nghị xử lý phù hợp; đánh giá về chất lượng công trình

 Đối với giai đoạn kết thúc thi công, bàn giao đưa công trình vào khai thác, sử dụng:

Hầu hết các cuộc kiểm toán, đều thực hiện kiểm tra ở thời điểm đang thi công xây dựng dở dang; nên chưa thực hiện kiểm toán đối với Báo cáo quyết toán vốn đầu tư công trình hoàn thành

Thứ hai, kết quả kiểm toán chưa đưa ra được ý kiến đánh giá sâu sắc,

toàn diện về tính kinh tế, hiệu quả, hiệu lực của dự án đầu tư

Hệ quả của quá trình kiểm toán chưa đầy đủ và chưa đi sâu kiểm tra một

số giai đoạn, một số khâu của quá trình đầu tư dự án nêu trên dẫn tới kết quả kiểm toán không phát hiện và đánh giá được các sai sót, gian lận trong từng giai đoạn cụ thể của dự án đầu tư công Do vậy, qua kiểm toán cũng chưa đưa ra được những kiến nghị quan trọng với Chính phủ, các Bộ, ngành để điều chỉnh cơ chế, chính sách để nâng cao hiệu quả đầu tư dự án

2. Những khó khăn của KTNN trong quá trình kiểm toán đầu tư công

Bên cạnh những thành tựu mà trong thời gian qua hoạt động kiểm toán đối với đầu tư công đạt được, không thể phủ nhận rằng vẫn còn rất nhiều hạn chế cần được khắc phục Nguyên nhân chủ yếu của những hạn chế này đa phần là do một số khó khăn mà KTNN đang phải đối đầu trong quá trình kiểm toán hoạt động đầu tư công trong nước Cụ thể:

- Quy mô kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước (KTNN) còn rất hạn chế

so với yêu cầu phải được kiểm toán hàng năm, nhất là lĩnh vực kiểm toán chi đầu tư xây dựng cơ bản, số dự án, chi phí đầu tư được kiểm toán còn chiếm một tỉ lệ nhỏ trong tổng chi ngân sách nhà nước cho lĩnh vực này

Hàng năm, KTNN mới chỉ kiểm toán được khoảng 50% số tỉnh, thành phố và hơn 40% số bộ, cơ quan trung ương, trong mỗi tỉnh (bộ) cũng chỉ

kiểm toán được khoảng 50% số huyện và mỗi huyện chỉ kiểm toán được khoảng 2 đến 3 xã

Quy mô chọn mẫu trong từng cuộc kiểm toán cũng còn rất hạn chế Đối với các dự án, mỗi năm, KTNN chỉ kiểm toán khoảng 200 dự án trong khi cả nước có đến hàng chục ngàn dự án được triển khai

- Phạm vi kiểm toán còn hạn chế: KTNN mới tập trung chủ yếu đối với

giai đoạn thực hiện đầu tư hoặc giai đoạn kết thúc dự án đầu tư đưa vào khai thác sử dụng, mà chưa thực hiện kiểm toán ở cả ba giai đoạn của quá trình đầu tư (kiểm toán trước, kiểm toán trong quá trình đầu tư và kiểm toán sau khi kết thúc hoàn thành công trình đưa vào khai thác, sử dụng), trong khi ở tất cả các khâu, các giai đoạn của quá trình đầu tư đều

có sai sót dẫn đến thất thoát và lãng phí vốn, đặc biệt là khâu chuẩn bị đầu tư, vì nếu công tác này không tốt, có thể dẫn đến dự án không có tính khả thi, dự án được duyệt sai quy hoạch, quy mô đầu tư…gây thất thoát, lãng phí

- Nhân sự và việc bố trí nhân sự cho đoàn kiểm toán còn bất cập: Hoạt

động kiểm toán có tính chuyên môn nghề nghiệp cao, yếu tố con người

có ý nghĩa đặc biệt quan trọng và quyết định đến chất lượng, hiệu quả kiểm toán Đặc biệt do đặc thù của kiểm toán đầu tư xây dựng cơ bản đòi hỏi có tính chuyên môn cao và khối lượng công việc lớn, vì vậy phải

có lực lượng kiểm toán viên đủ về số lượng và chất lượng thêm vào đó

là thời gian kiểm toán phù hợp mới có thể thực hiện tốt nhiệm vụ Tuy

nhiên, do KTNN là ngành mới đang trong quá trình phát triển nên lực lượng kiểm toán viên nói chung còn thiếu cả về số lượng và kinh nghiệm công tác, đặc biệt là lực lượng kiểm toán viên có chuyên môn về lĩnh vực đầu tư xây dựng cơ bản, do đó việc bố trí nhân sự cho đoàn kiểm toán dự án đầu tư còn hạn chế so với yêu cầu công việc, vì vậy dẫn đến kết quả kiểm toán chưa cao

III. Giải pháp cho phát triển kiểm toán hoạt động đầu tư công ở

nước ta

Trong quá trình phát triển ngày nay với nhu cầu về minh bạch hóa thông tin ngày càng trở nên quan trọng thì vai trò của kiểm toán cũng ngày càng khẳng định, đặc biệt là KTNN, vì đây chính là thước đo sức khỏe của nền kinh tế hiện đại Tuy nhiên, trước những khó khăn mà ngành đang gặp phải chúng tôi xin đưa ra một số giải pháp như sau:

Thứ nhất, Nhà nước phải tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về kế

toán, kiểm góp phần tạo môi trường pháp lý lành mạnh và hỗ trợ cho việc quản lý, kiểm tra, giám sát của Nhà nước về hoạt động kế toán, kiểm toán Bộ tài chính cần ban hành các quy định cũng như các thông

tư về kế toán công cũng như “Quy chế kiểm soát chất lượng dịch vụ kế toán, kiểm toán” để áp dụng cho tất cả các doanh nghiệp có cung cấp dịch vụ kế toán, kiểm toán và cá nhân hành nghề kế toán Việc ban hành này sẽ là cơ sở đế đánh giá các dự án đầu tư công và các công ty kiểm toán có thực hiện đúng quy định của pháp luật về đầu tư cũng như về kế toán, kiểm toán

Thứ hai, cần phải xây dựng và ban hành hệ thống các quy trình về: thẩm

định Kế hoạch kiểm toán; Thẩm định Báo cáo kiểm toán; Kiểm tra chất lượng kiểm toán; Thanh tra đối với hoạt động kiểm toán Đối với mỗi quy trình cần phải định rõ nội dung công việc, trình tự và phương pháp

thực hiện để tăng dần tính chuyên nghiệp của công tác thẩm định, kiểm tra và để việc kiểm tra được áp dụng ngay từ khâu bắt đầu hoạt động của các dự án đầu tư công Với các quy trình, dự án thẩm định được áp dụng sẽ phải đảm bảo sự chính xác, khách quan và nâng cao chất lượng, hạn chế rủi ro góp phần nâng cao chất lượng kiểm toán

Thứ ba, cần mở rộng phạm vi kiểm toán và cải tiến trong phương pháp

kiểm toán đầu tư công Tiến hành thực hiện kiểm toán ở cả ba giai đoạn của quá trình đầu tư (chuẩn bị đầu tư; thực hiện đầu tư; kết thúc đầu tư đưa dự án vào khai thác sử dụng)để giảm thiểu tối đa việc thất thoát và biển thủ

Thứ tư, các công ty kiểm toán cần phải nâng cao chất lượng đội ngũ

kiểm toán viên để có được nguồn nhân lực có tri thức cao ngay từ khâu tuyển dụng Cần phải nghiên cứu, xem xét các tiêu chí về tiêu chuẩn, điều kiện để được dự thi vào các cơ quan kiểm toán, cần phải chú trọng

về trình độ và nghiệp vụ chuyên môn được đào tạo như: chỉ tuyển dụng đối với một số chuyên ngành được đào tạo tại những trường Đại học có

uy tín, kết quả của quá trình học tập, rèn luyện trong trường đại học, kết quả thi tốt nghiệp đại học Bên cạnh đó cũng phải ban hành quy định

về tiêu chuẩn, điều kiện tối thiểu để được sát hạch, xét tuyển; quy định

về việc kiểm tra, xác minh đối với cán bộ xét tuyển

Thứ năm, tăng cường quản lý, kiểm soát đạo đức hành nghề và chất

lượng hành nghề kế toán và kiểm toán Thực tế hiện nay, hiệu quả của

các dự án đầu tư công rất thấp, phần lớn do tham nhũng hay sự lãng phí trong việc sử dụng nguồn lực Trong khi đó, vì thành tích thi đua, các tập đoàn nhà nước có thể làm khống báo cáo tài chính, chuyển lỗ thành lãi… Vì thế, kiểm toán viên phải có bản lĩnh, lập trường kiên định trước những cám dỗ tài chính có thể giăng ra trước mắt để hoàn thành nhiệm vụ

Thứ sáu, tăng cường vai trò và chất lượng hoạt động của các tổ chức

nghề nghiệp như hội kế toán và kiểm toán Việt Nam (VAA) để tạo điều kiện cho việc hợp tác đào tạo và huấn luyện nghề nghiệp, thống nhất chương trình, nội dung đào tạo, huấn luyện, cấp chứng chỉ hành nghề và thừa nhận chứng chi hành nghề kế toán và kiểm toán, tạo điều kiện cho nghề kiểm toán, đặc biệt là kiểm toán nhà nước ngày càng phát triển

KẾT LUẬN

Như vậy, có thể thấy đầu tư công ở Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức khi không thể xây dựng một cơ chế sử dụng vốn hiệu quả Chính những khúc mắc tồn tại trong vấn đề đầu tư công là bài toán khó cho công tác kiểm toán của chúng ta, đặc biệt là kiểm toán trong các tập đoàn nhà nước, khi mà hiện nay, tham nhũng đã trở thành một vấn đề mang tính “hệ thống”, thật khó cho các cơ quan kiểm toán để có thể giải trình một cách chính xác lượng vốn đã giải ngân, đầu tư của ngân sách nhà nước trong cơ chế kinh tế như hiện nay Tuy nhiên, với những giải pháp đã tổng hợp được, chúng tôi hi vọng nó có thể giải quyết một phần nào những khó khăn thách thức đang tồn tại trong hoạt động kiểm toán của chúng ta, để xây dựng một nền kinh tế vững mạnh, phát triển hơn nữa trong tương lai