Theo ước tính, khoảng 60 triệu người hạ lưu vực đang phụ thuộc các vùng đất ngập nước thuộc lưu vực sông MêKông trong sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy sản và các hoạt động phục vụ sin
Trang 1ẢNH HƯỞNG CỦA VIỆC XÂY
DỰNG THỦY ĐIỆN TRÊN SÔNG
MÊKÔNG ĐẾN VIỆT NAM
Trang 2Như chúng ta đã biết, đồng bằng sông cửu long có vai trò rất lớn trong
an ninh lương thực quốc gia, cung cấp trên 50% sản lượng nhu cầu lương thực, thực phẩm, thủy sản, hoa trái cho cả nước Đồng thời đóng góp từ 80%-90% lượng gạo xuất khẩu của cả nước ( Sản lượng lúa của vùng luôn chiếm
từ 50% đến 55,64% sản lượng lúa của cả nước Sản lượng trái cây khoảng 70% và sản lượng thủy sản chiếm 57% so với cả nước) Thế nhưng nhờ đâu
mà vùng này lại trù phú đến vậy? Tất cả là do đây Sông mekong Con sông cung cấp tất cả những điều kiện cần thiết, từ nguồn nước, phù sa, thủy sản… đến chất dinh dưỡng hay nhiệm vụ rửa mặn cho các cánh đồng Con sông cung cấp sự sống,sự trù phú cho hàng triệu người dân vùng hạ lưu, thế nên cũng dễ hiểu khi người campuchia gọi đây là dòng sông mẹ Và bài thuyết trình ngày hôm nay sẽ giúp các bạn hiểu rõ hơn về vai trò cũng như ảnh hưởng của dòng sông Mekong một khi con người có những tác động trực tiếp đến dòng sông Đó chắc chắn sẽ là 1 viễn cảnh tồi tệ đối với vùng đồng bằng sông cửu long nói riêng và cả nước nói chung
Trang 3I. TỔNG QUAN VỀ SÔNG MÊKÔNG
MêKông là một trong 10 con sông lớn nhất thế giới với tổng chiều dài khoảng 4.800 km, bắt nguồn từ Trung Quốc và chảy qua các quốc gia Myanmar, Lào, Campuchia, Thái Lan và Việt Nam Lưu lượng trung bình 13.200 m³/s, vào mùa nước lũ có thể lên tới 30.000 m³/s Cùng các chi lưu, dòng MêKông đã tạo ra một lưu vực rộng lớn có diện tích khoảng 810.000 km2 với hệ sinh thái đất ngập nước vô cùng phong phú và đa dạng Chính hệ sinh thái này đã mang lại nhiều nguồn lợi cho các quốc gia và người dân sinh sống trong lưu vực Theo ước tính, khoảng 60 triệu người hạ lưu vực đang phụ thuộc các vùng đất ngập nước thuộc lưu vực sông MêKông trong sản xuất nông nghiệp, đánh bắt thủy sản và các hoạt động phục vụ sinh kế khác (MRC, 1997)
Về đa dạng sinh học, con sông có độ đa dạng sinh học lớn thứ 2 trên thế giới (chỉ sau sông Amazon) với gần 1300 loài cá trong đó hơn 120 loài có giá trị quan trọng, hàng năm cung cấp khoảng 2,6 triệu tấn cá hoang dã đạt trên 2 tỷ USD Đặc biệt sông Mêkông còn có các loài cá chiên và cá lăng quý hiếm chưa kể đến cá hô và cá chép khổng lồ, hay loài cá heo nước ngọt Irrawaddy…
Không những thế dòng sông còn cung cấp nhiều nguồn thực phẩm khác, Hàng triệu người dân trồng rau trong các khu vườn ven sông Các ngành nông nghiệp và trồng lúa có năng suất cao của khu vực Đông Nam Á phụ thuộc vào chất dinh dưỡng vận chuyển từ phía bắc sông MêKông Vùng đồng bằng ngập lũ, các đầm lầy trầm tích và các chất dinh dưỡng giữ cho đất được màu mỡ và ngăn chặn xói mòn đất
Với vai trò đặc biệt quan trọng như phân tích ở trên thì chỉ một sự thay đổi của dòng sông cũng có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người cư dân sinh sống 2 bên bờ sông, hủy hoại 1 môi trường sinh thái vô cùng phong phú hay
to lớn hơn là ảnh hưởng đến sự phát triển của cả 1 quốc gia Và trong thời gian gần đây, lưu vực sông Mêkông ngày càng trở nên sôi động với nhiều diễn biến gây tranh cãi, đó là xu hướng sử dụng nước trên dòng sông của
Trang 4mỗi quốc gia để phục vụ sự phát triển của mình đặc biệt là phát triển thủy điện Việc này ảnh hưởng rất lớn tới dòng sông, và đặc biệt là Việt Nam vì chúng ta phụ thuộc rất lớn vào lượng nước của sông Mekong Tại sao các đập thuy điện lại có ảnh hưởng nghiêm trọng như thế chúng ta sẽ tìm hiểu kĩ trong phần tiếp theo
Trang 5II. THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG HỆ LỤY CỦA VIỆC XÂY DỰNG
THỦY ĐIỆN TRÊN SÔNG MEKONG TỚI VIỆT NAM
1. Thực trạng
Trung Quốc là quốc gia đầu tiên đặt dấu chấm hết cho sự nguyên vẹn của con sông MêKông với kế hoạch xây dựng khoảng 8 đập thủy điện trên dòng chính phía thượng nguồn từ cuối những năm 1990 Cho đến nay, họ đã hoàn thành và đưa vào vận hành 4 đập, không chỉ dừng lại đó, Trung Quốc cũng đang dự tính xây dựng thêm 6 đập nữa vào giai đoạn 2 sau khi 8 đập trong giai đoạn 1 được hoàn thành Lào và Campuchia cũng bắt đầu lên kế hoạch xây dựng 12 đập trên dòng chính trong khoảng thời gian này Ngoài ra,
hệ thống các dòng nhánh của sông MêKông cũng đã và đang được khai thác cho thủy điện Dự tính đến năm 2015 sẽ có 36 đập ở các dòng nhánh được đưa vào vận hành và tới năm 2030 sẽ còn có thêm 30 đập thủy điện nữa được triển khai trên các dòng nhánh Chúng ta phải biết rằng, để các đập thủy điện hoạt động được sẽ cần phải có 1 trữ lượng nước nhất định, điều này được các chuyên gia đánh giá rằng sẽ biến 55% dòng chảy của con sông thành các hồ chứa nước, làm mất hàng ngàn hecta đất canh tác 2 bên bờ sông cũng như hàng ngàn hec ta rừng nguyên sinh, tình trạng di dân khỏi khu vực ảnh hưởng
sẽ diễn ra và đặc biệt hơn cả đó là sự thay đổi của dòng chảy, thiếu hụt nguồn nước ở các quốc gia hạ lưu trong đó Việt Nam nằm cuối cùng hạ lưu sẽ chịu tác động nặng nề nhất
Trang 62. Những ảnh hưởng
• Về dòng chảy, kinh tế nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản:
Do việc tích nước của các hồ đập trên chỉ nhằm sao cho có lợi nhất cho phát điện, nên đã làm thay đổi hẳn chế độ dòng chảy của sông, thay đổi động lực dòng chảy gây xói lở các đoạn sông hạ lưu, nghiêm trọng hơn là lượng nước sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào sự điều tiết của các đập thủy điện làm ảnh hưởng đến việc duy trì nguồn nước để đảm bảo đời sống của các hệ sinh thái và cho các hoạt động sinh hoạt sản xuất, sinh hoạt của các quốc gia phía hạ lưu cũng như gia tăng tình trạng nhiễm mặn Khu vực ĐBSCL có diện tích tự nhiên 3,9 triệu hecta, trong đó 75% đã được sử dụng cho sản xuất nông nghiệp Ngoài chức năng là vựa lúa của cả nước, khu vực này cũng là vùng nuôi trồng thủy sản lớn nhất Việt Nam với 71% diện tích nuôi, 72% sản lượng và 75% tổng giá trị xuất khẩu thủy sản Thế nhưng, 90% nước cần thiết cho các hoạt động đó lại đến từ sông Mekong Khi mà nguồn nước phụ thuộc hoàn toàn vào các đập thủy điện như thế thì chắc chắn 1 điều rằng an ninh lương thực quốc gia sẽ không còn được đảm bảo
• Về phù sa:
Hàng năm,hạ lưu sông MêKông đón nhận từ 160-165 triệu tấn phù sa đóng góp vào quá trình bồi đắp vùng đồng bằng và vùng duyên hải của ĐBSCL Đây là nguồn dinh dưỡng thiên nhiên cho sinh vật và tạo sự phì nhiêu cho đất nông nghiệp vùng hạ lưu Tuy nhiên, những đập thủy điện trên sông Mêkông đã ngăn chặn và làm giảm lượng phù sa từ thượng nguồn đổ về phía hạ lưu hiện chỉ còn khoảng ¼ tương đương 42 triệu tấn Sự thiếu hụt lượng phù sa làm mất cân bằng sông tạo ra hiện tượng sông đói và gây ra xói
lở ven bờ để bù đắp lượng phù sa thiếu hụt Giảm lượng phù sa sông cũng sẽ làm cho đất ngày càng kém màu mỡ, thiệt hại 30 triệu USD do giảm sản lượng nông nghiệp và phải đầu tư 30 triệu USD để tăng thêm phân bón, cải tạo hệ thống tưới tiêu vì các đập thủy điện
Trang 7• Làm suy giảm nguồn lợi thủy sản:
Tài nguyên thủy sản tự nhiên đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định sinh kế cho cộng đồng vùng ĐBSCL Các đập xây dựng sẽ ngăn cản sự
di chuyển của các loài cá lên thượng lưu đẻ trứng, làm xáo trộn, thậm chí phá hủy nơi sinh sản của cá Ngoài ra, khi tích lại phù sa và các chất dinh dưỡng trong hồ đập đã làm mất đi nguồn thức ăn tự nhiên của cá, khiến giảm hẳn sản lượng cá, thậm chí làm tuyệt chủng một số loài cá quý hiếm, khiến cho cuộc sống của hàng triệu ngư dân ven sông gặp khó khăn, tổn thất tài nguyên
cá ước tính lên tới 550.000-880.000 tấn, tương đương 26-42% sản lượng cá hiện tại của dòng Mê Kông trong đó Lượng thủy sản trên đoạn sông qua Việt Nam sẽ giảm 200-400 nghìn tấn/năm Đời sống của 20 triệu dân ở ĐBSCL và các thế hệ tương lai sẽ bị đe dọa, ảnh hưởng đến an ninh lương thực của cả khu vực và thế giới
• Về mặt xã hội:
Các đập thủy điện trên nếu được xây dựng sẽ tác động đến đời sống văn hóa, an ninh lương thực cho 60 triệu người dân vùng hạ lưu MêKông Trong đó, có trên 106.000 người chịu tác động trực tiếp buộc phải di cư và có thể rơi vào tình trạng đói nghèo, ấy là chưa kể đến những mất mát về mặt kinh tế nông-ngư nghiệp
Bên cạnh đó, khối lượng nước khổng lồ bên trong các đập thủy điện làm tăng áp lực và gây kích thích động đất ở những vùng dễ xảy ra, điển hình
là trận động đất 7,8 độ Ritcher xẩy ra ngày 12/5/2008 ở Tứ Xuyên đã gây hư hỏng nặng đập Zipingpu (Tử Bình Lạc), lo sợ các dư chấn của trận đông đất này ảnh hưởng đến an toàn của các đập trên, Trung Quốc đã cho xả nước đột ngột trong các hồ đập Manwan ( Mãn Loan), Dachaoson ( Đại Chiếu Sơn), khiến dân cư ven sông thuộc vùng gần biên giới các nước Mianmar, Lào, Thái lan bị thiệt hại Nếu như các vùng trên còn xảy ra động đất và Trung Quốc lại xả nước ở các hồ đập Xiaowan ( Tiểu Loan) , Noughadu ( Nọa Trát Độ) với một khối lượng nước gấp hàng chục lần các hồ đập Manwan, Dachaoson thì hậu quả sẽ rất nghiệm trọng.Nhiều nhận định của các chuyên gia đã cho rằng chỉ cần một đập ở thượng nguồn bị vỡ thì có thể kéo theo dây
Trang 8chuyền vỡ hàng loạt như hiệu ứng Domino Và Đồng bằng Sông Cửu Long – vùng đất cuối cùng của lưu vực MêKông chính là vùng sẽ phải chịu ảnh hưởng nặng nề nhất
• Về mặt chính trị
Một khi có những xung đột chính trị, các quốc gia thượng nguồn, đặc biệt là Trung Quốc có thể lợi dụng sự vận hành của các đập thủy điện để điều tiết lượng nước xuống dưới hạ lưu gián tiếp ảnh hưởng đến nước ta hoặc các quốc gia khác
Tóm lại, với những tác động nêu trên, một viễn cảnh không sáng sủa
có thể sẽ xảy ra nếu không có các giải pháp kỹ thuật và những chính sách hợp
lý cho vùng ĐBSCL nói riêng và cả lưu vực nói chung Nhận định những hậu quả đó Ngân hàng Thế giới và Ngân hàng Phát triển châu Á cũng đã tuyên bố không cung cấp tài chính cho các dự án thủy điện trên dòng chính MêKông sau hàng chục năm đổ vốn cho các dự án thủy điện ở dòng nhánh
Trang 9III. HƯỚNG GIẢI QUYẾT
Một là, duy trì và tăng cường hợp tác MêKông thông qua Ủy hội sông MêKông quốc tế Việt Nam cần tích cực thúc đẩy tăng cường sức mạnh của
Ủy hội và các cơ chế của Ủy hội trên cơ sở hợp tác với các quốc gia thành viên, các đối tác phát triển và các nhà tài trợ
Hai là, đầu tư nâng cao năng lực tổ chức cho Ủy ban sông MêKông Việt Nam với đầy đủ nguồn lực để thực hiện các chương trình, dự án nghiên cứu, giám sát tác động, tìm kiếm giải pháp nhằm tham vấn kịp thời cho Chính phủ trong hoạch định chính sách và hợp tác với các quốc gia trong lưu vực
Ba là kêu gọi, khuyến khích sự tham gia của các tổ chức xã hội, các tổ chức phi chính phủ trong nghiên cứu, phổ biến thông tin, thúc đẩy hợp tác, đối thoại ở cấp quốc gia và khu vực nhằm tạo sự ủng hộ, đồng thuận của xã hội trong bảo vệ lợi ích chung của người dân trong lưu vực nói chung và Việt Nam nói riêng
Bốn là phổ biến rộng rãi và nâng cao nhận thức của công chúng về ảnh hưởng thủy điện trên dòng chính Mê Kông để tranh thủ vận dụng sự ủng
hộ của cộng đồng quốc tế, các nhà tài trợ trong vấn đề này
Trên đây là những giải pháp mang tính tạm thời, trì hoãn, để dừng hẳn tác động do các đập thủy điện gây ra sẽ cần rất nhiều công sức, nghiên cứu của các tổ chức cũng như tiếng nói của cộng động quốc tế Sẽ cần một thời gian dài để thực hiện, và trong thời gian đó chúng ta sẽ chứng kiến cảnh con sông dần chết mòn, cảnh hàng triệu người gặp khó khăn nơi lưu vực Tất cả những điều đó sẽ trở thành hiện thực trong một tương lai không xa
Trang 10Tài liệu tham khảo:
http://www.renewableenergy.org.vn/index.php?
mact=News,cntnt01,print,0&cntnt01articleid=791&cntnt01showtempl ate=false&cntnt01returnid=53
http://www.thesaigontimes.vn/133341/mai-sau-mekong-se-con-gi.html/
http://118.70.241.18/english3/news/?35209/anh-huong-cua-cac-dap- thuy-dien-cua-Trung-Quoc-tren-thuong-nguon-song-Me-kong-toi-ha-luu.htm
http://vietecology.org/Article.aspx/Article/111
http://vrn.org.vn/vi/h/d/2013/06/730/Thuy_dien_song_Me_Kong_khi en_Viet_Nam_mat_1_ti_USD_nam/index.html
http://www.vrn.org.vn/vi/h/d/2014/04/922/Keu_goi_bo_11_thuy_die n_tren_song_Me_Kong/index.html
http://vietsciences.free.fr/vietnam/donggopxaydung/tacdongcuadapt huy.htm