phân tích sự hoàn thiện của pháp luật la mã và ảnh hưởng của nó đối với pháp luật trong thời kì cận đại

Các nguồn của Luật La Mã thời Cổ đại được sưu tập trong Corpus Iuris Civilis được tái khám phá trong thời kỳ Trung cổ và mãi cho đến thế kỷ 19 vẫn được xem là nguồn luật pháp quan tr

LỊCH SỬ NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT THẾ GIỚI

Đề tài nghiên cứu:

PHÂN TÍCH SỰ HOÀN THIỆN CỦA PHÁP LUẬT LA MÃ VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT TRONG THỜI KÌ

CẬN ĐẠI

LỜI MỞI ĐẦU

Luật La Mã là hệ thống luật cổ, được xây dựng cách đây khoảng hơn 2000 năm (449 TCN), áp dụng cho thành Roma và sau đó là cả Đế quốc

La Mã Các nguồn của Luật La Mã thời Cổ

đại được sưu tập trong Corpus Iuris

Civilis được tái khám phá trong thời kỳ Trung

cổ và mãi cho đến thế kỷ 19 vẫn được xem là nguồn luật pháp quan trọng trong phần lớn các quốc gia châu Âu.

THE ROMAN LAW

1 Luật La Mã thời kỳ cộng hòa sơ kỳ:

• Lịch sử đế quốc La Mã từ thời cộng hòa hậu kỳ trở đi

• Luật La Mã từ thời cộng hòa hậu kỳ trở đi

THE ROMAN LAW

A SỰ HOÀN THIỆN CỦA PHÁP LUẬT LA

MÃ

B ẢNH HƯỞNG CỦA LUẬT LA MÃ ĐỐI

VỚI PHÁP LUẬT TRONG THỜI KỲ CẬN ĐẠI

NHÀ NƯỚC LA MÃ THỜI KỲ CỘNG HÒA

SƠ KỲ

• Vào khoảng năm 510 tr.c.n., chấm dứt thời kỳ vương chính trong lịch sử La Mã, thời kỳ tan rã toàn diện của chế độ xã hội thị tộc Cũng từ đó mở đầu một thời kỳ mới, thời kỳ cộng hòa La Mã Lúc bấy giờ, "vua" đã bị phế truất, nhà nước La Mã mới ra đời Ðại hội Xanturia, mà thực chất là đại hội của toàn thể quân đội, họp

để quyết định chung về mọi vấn đề quân sự như tuyên chiến,

đình chiến hoặc nghị hòa, bầu cử tướng lĩnh hàng năm , trở

thành cơ quan quyền lực tối cao của nhà nước La Mã Ðại hội

Xanturia họp là hình thức phôi thai của nền dân chủ nô La Mã Cơ quan quyền lực thứ hai của nhà nước cộng hòa La Mã được giao cho hai quan chấp chính gọi là Consul, quyền hành ngang nhau, thời chiến thì giữ chức tư lệnh quân đội La Mã, thời bình thì nắm giữ quyền lập pháp, quyền hành chính lẫn quyền tư pháp, quyền hạn rất lớn

NHÀ NƯỚC LA MÃ THỜI KỲ CỘNG HÒA SƠ KỲ

• Tóm lại, nhà nước La Mã vừa ra đời, đã mang tính chất hai mặt Một

mặt, nó tập hợp cả dân La Mã và Pơ-lep vào một nhà nước thống nhất,

tổ chức theo hình thức cộng hòa, trong đó quyền dân chủ của nhân dân

La Mã được đảm bảo một mức độ nhất định, tạo điều kiện cho La Mã

phát triển mạnh mẽ chế độ chiếm hữu nô lệ; đó là mặt tích cực của nó

Nhưng mặt khác, nhà nước đó thực chất là nhà nước cộng hòa quí tộc,

trong đó quyền hành tập trung vào tay giai cấp quí tộc La Mã; sự cách

biệt giữa Pa-tơ-ri-xi nà Pơ-lep vẫn còn Cải cách của Tu-li-u-xơ căn bản

chưa xóa bỏ được sự cách biệt giữa Pơ-lep và Pa-tơ-ri-xi, vì thế cuộc

đấu tranh còn tiếp tục diễn ra trong suốt 200 năm sau Năm 287 tr.c.n.,

có thể coi là năm kết thúc quá trình đấu tranh bền bỉ của người bình

dân chống phân biệt đối xử công dân tự do La Mã Tuy nhiên, chế độ

cộng hòa La Mã dù có được dân chủ hóa, nhưng nhà nước đó căn bản

vẫn đảm bảo quyền lợi của bộ phận chủ nô giàu có trước hết, nên nó

còn mang nhiều tính chất hạn chế

LUẬT LA MÃ THỜI KỲ CỘNG HÒA SƠ KỲ

• Đầu tiên, Luật La Mã là luật được hình thành từ việc hành luật lâu năm theo tập quán không có luật viết Một trong những tác phẩm luật ra đời sớm nhất là Bộ luật 12 bảng

(tiếng La Tinh: lex duodecim tabularum), thành hình vào

khoảng năm 450 trước Công Nguyên Thế kỉ VI – VII sau

công nguyên, La Mã đã từng là một quốc gia rộng lớn bao gồm hầu hết các khu vực Điạ Trung Hải với sự phát triển

rực rỡ về kinh tế và xã hội Nhà nước La Mã còn nổi lên

như một quốc gia có chế độ xã hội là chiếm hữu nô lệ và vì thế mà ngay từ ngày đầu tiên khi mà một Populus Rumanus xuất hiện thì cũng là lúc mà tư hữu trở nên như một bản

thể vững chắc, một cơ sở cơ bản cho sự phát triển cường thịnh suốt gần 1300 năm

LUẬT LA MÃ THỜI KỲ CỘNG HÒA SƠ KỲ

• Qua những nguồn thư tịch cổ, các công trình nghiên cứu của các sử gia từ thế kỉ 3 Trước CN, nhất là qua các số liệu khảo cổ học và ngôn ngữ học, nhiều học giả ngày nay đã đi tới việc khẳng định một số

điểm cơ bản về lịch sử nhà nước La Mã như sau:

+ Đầu Thế kỉ VIII Tr.CN, một trung tâm La Mã (FoRum) đã xuất hiện trên cơ sở hội tụ của một số các nhóm dân cư lạc hậu từ vùng La-xi, Pa-la-tin, Xeli, Kvi-rin…

+ Giữa thế kỉ VII Tr.CN, Forum Romani trở thành một trung tâm kinh

tế và chính trị của các bộ tộc người La Mã.

+ Đầu Thế kỉ VI TR.CN, nhà nước La Mã xem như đã xuất hiện với

những nét sơ khai nhất.

• Năm 509 Sau CN, sau khi vị vua thứ 7 là Tarkvini bị đuổi khỏi thành La

Mã, nhà nước La Mã bước vào giai đoạn cộng hòa chiếm hữu nô lệ.

LỊCH SỬ ĐẾ QUỐC LA MÃ TỪ THỜI CỘNG HÒA

HẬU KỲ TRỞ ĐI

• Đến thế kỉ thứ III TCN cơ cấu nhà nước La Mã được hoàn chỉnh Cơ quan quyền lực nhà nước La Mã là viện nguyên lão,bao gồm các quý tộc giàu sang có thế lực,đã từng nắm giữ những chức quan cấp cao.Viện nguyên lão có quyền phê chuẩn những quan lại cao nhất mới được bầu; quản lý tài sản của nhà nước,đề ra và thực hiện những chính sách đối nội,đối ngoại ,giám sát hoạt động của tôn giáo;có quyền chỉ định thành lập phiên

tòa,điều tra sơ bộ các vụ án;giữ quyền giải thích pháp luật,kiến nghị xây dựng luật mới

Cơ quan hành pháp bao gồm hai hội đồng: Hội đồng quan chấp chính và hội đồng quan

án do Đại hội công dân hàng năm bầu ra Hội đồng quan chấp chính có quyền quản lí mọi công việc của nhà nước,giám sát việc thi hành luật,có quyền sa thải những quan lại cấp dưới,giữ quyền tuyệt đối về tổng chỉ huy quân đội Hội đông quan án dần trở thành cấp hội thẩm của tòa án La Lã,chuyên giải quyết những vấn đề hình sự và dân sự.Viện giám sát giữ vai trò quan trọng trong bộ máy chính quyền La Mã,có quyền đình chỉ việc thi hành những quyết định của viện nguyên lão và hội nghị công dân,có quyền bắt

giữ ,lấy phúc cung những nhân viên hoặc những quan lại của nhà nước Trong thời gian đương nhiệm các quan chức phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình,nếu phạm tội sẽ

bị truy tố Theo pháp luật La Mã thì mọi quan chức do công dân bầu ra và mọi công dên đều có quyền ứng cử vào bộ máy nhà nước Song thực tế,khi vận động bầu cử và sau khi trúng cử phải có tiền,để khao đãi những người bầu mình lên,nên những công dân

nghèo không thể tham gia vào quản lí nhà nước Cách tổ chức ấy biểu hiện sâu sắc tính chất quý tộc của nên cộng hòa La Mã.Giai cấp chủ nô cũng rất chú ý đến việc xây dựng quân đội.Đó là công cụ có tác dụng quyết định cho việc duy trì và mở rộng hệ thống

thống trị của đế quốc La Mã.

LỊCH SỬ ĐẾ QUỐC LA MÃ TỪ THỜI CỘNG

HÒA HẬU KỲ TRỞ ĐI

• Sau khi thiết lập chính quyền nhà nước, giai cấp chủ nô La Mã tiến hành ngay cuộc chiến tranh xâm lược Trước tiên chúng chiếm toàn bộ vùng bán đảo Italia,tiếp đó chúng đánh chiếm các Avùng xa xôi,lập nên một đế quốc rộng lướn Đến thế kỉ thứ I TCN lãnh thổ đế quốc La Mã ở phía Đông tới bờ sông Ôphrat (Lưỡng Hà), phía Tây tới bờ Đại Tây Dương, phía Bắc tới

sông Ranh,phía Nam tới sa mạc Sahara Trong đó nhiều quốc gia chiếm hữu nô lệ lướn cũng bị La Mã thống trị,như Hi Lạp, Ai Cập,…

• Về kinh tế xã hội,vào thế kỷ thứ III-II TCN,La Mã đã đạt tới sự phát triển đầy đủ của xã hội chiếm hữu nô lệ cổ điển ,vượt cả Hy Lạp về tốc độ và quy mô phát triển Hàng loạt trang viên lướn được hình thành và gắn với quan hệ kinh ế hàng hóa.Thương nghiệp nhất là ngoại thương phát triển vượt bậc Số lượng nô lệ tăng lên nhanh chóng,hơn hẳn các quốc gia

chiếm hữu nô lệ khác Lao đông của nô lệ được sử dụng rộng rãi,chiếm vai trò chủ đạo trong các ngành sản xuất Đặc biệt,với sự hình thành các trang viên lớn,giai cấp chủ nô La Mã đã thực hiện một cách triệt để sự bóc lột nô

lệ trên một quy mô vô cùng to lớn,vượt xa tất cả các quốc gia chiếm hữu nô

lệ trước đó

LỊCH SỬ ĐẾ QUỐC LA MÃ TỪ THỜI CỘNG HÒA

tế dựa trên cơ sở bóc lột nô lệ đã lỗi thời và kìm hãm sức sản xuất phát

triển Quan hệ sản xuất phong kiến từng bước nảy sinh,phát triển đóng vai trò quyết định trong việc phá hủy chế độ chiếm hữu nô lệ Những điền trang bóc lột theo kiểu phong kiến dần dần xuất hiện Dần dần hình thành klanhx chúa phaong kiến và tầng lớp lệ nông

• Vào thế kỷ III SCN,ở nhiều nơi trên đế quốc La Mã xảy ra những cuộc đấu tranh của nô lệ,lệ nông và nông dân nghèo Đến cuối thế kỷ IV,phong trào lại dấy lên và phát triển mạnh mẽ Những cuộc khởi nghĩa đó làm cho cơ sở tồn tại của đế quốc La Mã càng thêm thối nát,nhà nước chiếm hữu nô lệ

càng trở nên lung lay Từ nửa cuối thế kỷ thứ V,bộ lạc bên ngoài đã tấn

công vào La Mã Đến năm 476,bộ tộc Giecmanh đã chinh phục được La Mã

và đánh dấu giai đoạn kết thúc của đế quốc La Mã

LUẬT LA MÃ THỜI KỲ CỘNG HÒA HẬU KỲ TRỞ ĐI

a) Nguồn luật

Nguồn luật quan trọng của thời kì này bao gồm:

• Thứ nhất: những quyết định của hoàng đế La Mã

• Thứ hai là các quyết định của cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước (viện nguyên lão)

• Thứ ba là các quyết định của tòa án.Khi xét xử tranh chấp dân sựu mà

tranh chấp đó không có các quy phạm pháp luật dân sự điều chính,thì quan tòa có quyền phán quyết,nhưng phải phù hợp với phong tục tập quán địa phương Phán quyết đó có ý nghĩa như một nguồn luật

• Thứ tư là các quyết định của thái thú các tỉnh trong trường hợp không có luật điều chỉnh mà cần giải quyết một vấn đề cấp bách nào đó có lợi cho

LUẬT LA MÃ THỜI KỲ CỘNG HÒA HẬU KỲ TRỞ ĐI

b) Nội dung luật La Mã từ thời cộng hòa hậu kỳ trở đi

Pháp luật được chia thành công pháp và tư pháp Tất cả những quy định liên

quan đến chế độ nhà nước như một chỉnh thể thì thuộc công pháp Ngược lại,tư pháp liên quan đến lợi ích cá nhân như các mối quan hệ sở hữu tài sản,gia

thành phố coa thể dẫn nước qua ruộng người khác,hoặc đặt ống dẫn nước qua sân vườn người khác

• Quyền chiếm hữu: quyền chiếm hữu được định nghĩa là: quyền sử dụng và ý

muốn thực hiện quyền đó đối với tài sản của người khác để phục vụ cho bản thân mình Hình thức chiếm hữu phổ biến nhất là chiếm hữu ruộng đất Người được quyền chiếm hữu có thể sử dụng toàn bộ só hoa lợi mà mảnh đất đó đem lại và phải có nghĩa vụ nộp một khoản tiền thuê mảnh đất đó cho người sở hữu tối cao

là nhà nước.

• Chế định hợp đồng và trái vụ:

_Theo tinh thần của luật La Mã,để hợp đồng có hiệu lực phải có hai điều kiện Một là hợp đồng phải do sự thỏa thuận của hai bên,không được lừa dối không được dùng vũ lực Hai là hợp đồng phải phù hợp với quy định của luật pháp

Điều kiện hợp đồng ở đây được nâng lên mang tính khái quat,trừu tượng và chặt chẽ.

_Trong thực tiễn xét xử,luật La Mã đã phân chia làm hai loại hợp đồng Một là hợp đồng thực tại:nghĩa vụ thực hiện và trách nhiệm nảy sinh từ thời điểm trao vật Trong hợp đồng thực tại có hợp đồng bảo quản và hợp đồng vay mượn Đối với hợp đồng cho vay, người vay phải trả lại vật tương tự Đối với hợp đồng cho mượn,người mượn phải trả chính vật được mượn.Hai là hợp đồng thỏa

thuận,gồm nhiều hình thức quan hệ pháp lí khác nhau như mua bán,thuê mướn súc vật,thuê nhà ở,lĩnh canh ruộng đất,…Thời điểm phát sinh quyền và nghĩa vụ của hợp đồng này bắt đầu ngay sau kí hợp đồng,chứ không đơi đến sau khi trao vật.

_Khi có sự vi phạm hợp đồng ,trái vụ xuất hiện,luật Paven viết:” bản chất trái vụ

là bắt buộc phải có nghĩa vụ với chúng ta,bắt người đó phải trao cho,làm một việc gì đó” Các biện pháp đảm bảo trái vụ là cầm cố vật,sự bảo lãnh của người trung gian Theo nguyên tắc chung hợp đồng bị hủy bỏ nếu có sự nhất trí của hai bên Nhưng trên thực tế , trái vụ có thể bị đình chỉ khi trong các trường hợp sau: hai bên thỏa thuận chuyển khoản nwoj cũ sang trái vụ mới,người chủ nợ từ chối quyền đòi hỏi của mình,hết thời hiệu đưa đơn kiện,người mắc nợ gặp phải thiên tai đich họa không thể cưỡng lại được.

• Chế định về hôn nhân và gia đình:

_Hôn nhân theo quy định là một vợ,một chồng và có sựu tự nguyện

đồng ý của cả hai bên Tài sản của vợ và của chồng là riêng biệt Mọi chi phiis trong thời gian hai vợ chồng sống chung là do chồng gánh

vác,người chồng có quyền định đoạt hoa lợi do của hồi môn của người

vợ đem lại Nếu người vợ ly hôn chính đáng được tòa án thừa nhận thì

có quyền nhận lại của hồi môn Pháp luật cũng hạn chế bớt quyền hành của người cha đối với con cái so với thời cộng hòa sơ kì Giết trẻ em là tội phạm và cha không có quyền bán con mình

• Chế định thừa kế:

_Có hai hình thức thừa kế: thừa kế theo di chúc và thừa kế theo luật

Thừa kế theo di chúc được ưu tiên hơn thừa kế theo luật Luật La Mã quy định diện và hàng thừa kế tài sản theo quan hệ huyết thống trong vòng 6 đời của người để lại di sản

• Chế định về luật hình

_Những chế định hình sự còn mang tính trì trệ,bảo thủ Phần lớn nhwungx đạo luật hình thời kì này nhằm điều chỉnh những quan hệ chính trị Hình phạt mang tính độc đoán tàn bạo và cách xét xử mang nặng yếu tố chủ

quan của thẩm phán.

_Hình phạt phổ biến là cực hình và ô nhục Nhưng tùy thuộc vào từng giai cấp,hình phạt được áp dụng theo nhiều cách khác nhau Ví dụ,nếu àn tửu hình thì quý tộc và binh kính bị chém bằng gươm,dân tự do bị chết thiêu hoặc do ngựa xé,còn nô lệ bị giết chết dần dần rất khủng khiếp.

• Tòa án và trình tự tố tụng:

_Tổ chức tòa án và tố tụng tư pháp có sựu thay đổi cơ bản so với thời

cộng hòa sơ kì.

_Việc giải quyết những vụ án hình sự thuộc thẩm quyền của hội đồng tòa

án đặc biệt từ 30 đến 40 thẩm phán Tùy theo từng vụ án và số lượng thẩm phán trong hội đồng này nhiều hay ít và bằng cách rút thăm Để đi đến

quyết định các vấn đề quan trọng trong vụ án người ta dựa vào bỏ phiếu Trên thực tế các quan chức hành chính cũng được trao quyền xét xử các

vụ án hình sự và dân sự Thẩm phán vừa làm công việc điều tra,xét

hỏi,vừa kết tội và tuyên bố hình phạt Thông thường biện pháp tra tấn

được sử dụng trong xét hỏi bị can.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH THAM KHẢO

Phòng hội nghị

SỰ HOÀN THIỆN CỦA PHÁP LUẬT LA MÃ

• Sự hoàn thiện của luật La Mã được thể hiện ở chỗ nó bảo vệ tất cả các mặt của chế độ tư hữu, phạm vi điều chỉnh của luật rất sâu rộng, điều chỉnh hầu hết các mối quan hệ xã hội đương thời Luật bao gồm các quy phạm, liên quan đến tổ chức quyền lực và hoat động của

nhà nước và các quy định liên quan đến các nhân như sở hữu, hôn nhân và gia đình, hợp đồng, thừa kế Thêm nữa, kỹ thuật lập pháp của luật La Mã rõ ràng, lời văn chuẩn mực và có giá trị pháp lý cao.

• Nguyên nhân làm cho Luật La Mã phát triển và hoàn thiện là do luật La Mã dựa trên nền tảng của hàng hóa phát triển mạnh mẽ,

nhất là vào thời kỳ cộng hòa hậu kỳ : ‘’ Những người La Mã là những người đầu tiên khởi xướng ra luật tưu hữu, luật trừu tượng, tư pháp

‘’ Mặt khác, do sự bành trướng của đế quốc La Mã cổ đại, nên đã có

sự kế thừa, sự kết hợp nhiều hệ thống pháp luật của những nước bị

La Mã xâm lược

ẢNH HƯỞNG CỦA LUẬT LA MÃ ĐỐI VỚI PHÁP LUẬT TRONG THỜI KỲ CẬN ĐẠI

Ảnh hưởng đến

hệ thống Common Law

Ảnh hưởng đến

hệ thống Common Law

Nam

Ảnh hưởng tới pháp luật Việt

Nam

Dòng họ Common Law hay còn gọi là dòng họ pháp luật Anh - Mỹ

là pháp luật ra đời ở Anh, sau này phát triển ở Mĩ và những nước là thuộc địa của Anh, Mĩ trước đây Đây là hệ thống pháp luật phát

triển từ những tập quán (custom), hay còn được gọi là hệ thống

pháp luật tập quán, hay hệ thống pháp luật coi trọng tiền lệ

(precedents/ judge made law).

Common Law hiện nay cần phải được hiểu theo 3 nghĩa khác nhau:

- Thứ nhất, đó là một hệ thống pháp luật lớn trên thế giới dựa trên

truyền thống hệ thống pháp luật của Anh;

- Thứ hai, trên phương diện nguồn luật, án lệ (Case law) của

Common Law được tạo ra bởi tòa án, phân biệt với đạo luật của

Nghị viên;

- Thứ ba, trên phương diện hệ thống Tòa án, Tòa án và các án lệ

của Common Law cũng khác biệt với Tòa án và các án lệ của

Equity Law.

Sơ lược về dòng họ pháp luật Common Law