DÂN TỘC ÊĐÊ VÀ MỘT SỐ VĂN BẢN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC TỪ NĂM 2003 ĐẾN NĂM 2014

MỘT SỐ VĂN BẢN CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CHÍNH SÁCH DÂN TỘC CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC TỪ NĂM 2003 ĐẾN NĂM 2014

LỜI MỞ ĐẦU

Người Ê Ðê là cư dân đã có mặt lâu đời ở miền trung Tây Nguyên Dấu vết vềnguồn gốc ra đời của dân tộc Ê Ðê đã phản ánh lên từ các sử thi và trong nghệ thuật kiếntrúc, nghệ thuật tạo hình dân gian Cho đến nay, cộng đồng Ê Ðê vẫn còn là một xã hộiđang tồn tại những truyền thống đậm nét mẫu hệ ở nước ta có giá trị đóng góp khôngnhỏ vào kho tàng văn hóa dân tộc Việt Nam “Có thể hiểu bản sắc văn hóa như là yếu tốcốt lõi tạo nên bản sắc dân tộc, và tới lượt nó, bản sắc dân tộc góp phần tạo nên bản lĩnhdân tộc, tức là sức sống và sự từng trải của dân tộc, nhờ đó mà dân tộc có thể vững vàng

và trường tồn trước thử thách khắc nghiệt của lịch sử.” Chúng ta hãy cùng nhau tìm hiểumột số mặt về cộng đồng dân tộc Ê Đê

PHẦN I: LƯỢC SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA DÂN TỘC ÊĐÊ

Truyền thuyết của người Ê Đê kể lại rằng: Một người thủ lĩnh từ Ấn Độ tên làKudaya đến xứ sở của công chúa mẹ - xứ sở tên là Nagar Kudaya đã chinh phục đươc

xứ sở của Nagar sau đó kết hôn với công Chúa mẹ Xứ sở Nagar được phong làm Krung.Con cháu hậu duệ của họ đựơc gọi là Anak Đê-Gar

Vào đầu công nguyên, xuất hiện hai vương quốc của người Malayo - Polynesialớn trên bán đảo Ðông Dương: Phù Nam và Chiêm Thành Lãnh thổ Phù Nam rộng từVịnh Thái Lan đến Biển Hồ nhưng ảnh hưởng tỏa lên Thượng Lào và Bắc MiếnÐiện Chiêm Thành gồm nhiều vương quốc nhỏ sinh hoạt độc lập với nhau dọc các đồngbằng eo hẹp miền Trung đến chân dãy Trường Sơn về phía Tây: Lâm Ấp hay Bình TrịThiên, Quảng Nam, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Phan Rang

Sinh hoạt chính của người Malayo - Polynesia là trồng lúa nước và buôn bán Ðểtìm thêm nguồn hàng quí hiếm trao đổi với các thuyền buôn, người Malayo - Polynesia

mở rộng tầm kiểm soát lên các vùng rừng núi đồng thời khuất phục luôn các nhóm dân

cư bản địa đã có mặt từ trước, điển hình là nhóm Bih ven krong A-na mà ngày nay đượcgọi là Ê Đê Bih Nhóm Bih là nhóm Malayo - Polynesia định cư và chạy nạn sớm vàosâu nhất trong lục địa, họ đem theo kỹ thuật trồng lúa nước ven sông,dệt vải thô, trang

Theo chiều lịch sử, danh tự Ê Đê có nguồn gốc từ cách đọc âm củangười Champa, bia ký Champa cổ nhất tại tháp Po Nagar vào khoảng thế kỷ VIII đã ghichép về tộc danh Rang Đê vùng sông Nha Trang, sông Jing, sông Hing Những bia kýsớm nhất của Champa thế kỷ VIII - đã có nhắc đến nhóm Rangde ven sông Ea trang(Nha Trang) Trong Bia Po Nagar được dựng năm 965 tại tháp Po Nagar (Nha Trang,Khánh Hòa).

Nội dung bia như sau: Vào khoảng năm 703 - 706 lịch saka (781 - 784 Công lịch),vua Satyavarman cho dựng một linga (linh vật) thờ thần Siva và lập cháu mình lên làmvua Vikrantavarman (vì theo chế độ mẫu hệ nên cậu truyền ngôi cho cháu theo dòngmẹ) và đức Vua có thu phục được người Randaya (Rang Đê) Rất có thể từ Rang

Đê sau này bị biến âm thành Ra đê, Rađêy hay Ê Đê

Ðến cuối thế kỷ 7, quân Java của Indonesia từ Biển Ðông lại tràn vào đánh PhúYên và Khánh Hòa, một phần lớn dân chúng Chiêm Thành đã chạy lên cao nguyênM'Đrak tị nạn mang theo những văn hóa tập tục mẫu hệ, kiến trúc, trồng trọt và ngônngữ Chiêm Thành giai đoạn sơ khai có yếu tố Ấn Độ hóa hơn mà tạo thành các nhómRhangdé Người Rang Đê được cho là tổ tiên của người Eđê và Jarai, đã được ghi chépkhá nhiều trong các bia ký Champa

Vào năm 1283, quân Mông Cổ tràn xuống xâm lăng Champa Trước đoàn quânhùng mạnh của Mông Cổ, vua Champa quyết định rút quân lên vùng Tây nguyên để ẩnnáu Theo ông Marco Polo, một nhà du hành Âu Châu, vua Champa chịu bỏ trống toàn

bộ lãnh thổ đồng bằng cho quân Mông Cổ chiếm đóng Trong suốt hai năm chờ đợikhông giao chiến, vì thiếu lương thực, quân Mông Cổ tự rút lui ra khỏi Champa

Rất có thể là trước sự xâm lược của đế quốc Mông Cổ, sau này là cuộc Nam Tiếncủa người Việt xuống đất Champa tạo ra các làn sóng người Champa vùng ven biểnTrung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bình nguyên Cheo Reo hỗn dung vớicộng đồng Ê Đê có trước, từ đó tạo ra nhóm tộc người mới Anak Jarai lấy từ tên PôKurung Garai với hàm ý là những người Rang Đê theo Vua Chế Mân chống xâm lượcMông Cổ Trích diễn biến lịch sử như sau:

Tại Đại Việt, sau khi ổn định triều chính, năm 1252 Trần Thái Tông dẫn đại quân

đi đánh Chiêm Thành Cuộc tiến công kéo dài gần một năm, thành Vijaya thất thủ,vương phi Bố Gia La cùng nhiều cung phi, tù binh và quan chức triều đình Champa bịbắt mang về Đại Việt Jaya Paramesvaravarman II bị tử trận năm 1254, em là hoàng tửSakan Vijaya lên thay, hiệu Jaya Indravarman VI Jaya Indravarman VI duy trì giao hảovới Đại Việt, triều cống đều đặn

Năm 1257, nhà Trần rút quân về nước, lúc đó đang bị quân Nguyên đe dọa Năm

1257, Jaya Indravarman VI bị ám sát, hoàng tử Pulyan Sri Yuvaraja, con người chị(công chúa Suryadevi) lên thay, hiệu Jaya Sinhavarman VI Năm 1266, hoàng tửChayNuk là con Jaya Paramesvaravarman II lên kế vị, hiệu Indravarman V.Indravarman V tiếp tục giao hảo tốt với Đại Việt Năm 1278, Indravarman V sai hai sứgiả (Bồ Tinh và Bồ Đột) sang Đại Việt xin bảo hộ và thành lập một liên minh chống lạiquân Mông Cổ Hay tin này, năm 1281, vua Nguyên (Hốt Tất Liệt) cử hữu thốngchế Toa Đô (Sogatu) và tả thống chế Lưu Thâm cùng tham chính A Lý và Ô MãNhi mang 10 vạn thủy binh từ Quảng Châu sang Chiêm Thành buộc Indravarman V phảiđích thân về Trung Quốc triều cống Không chống nổi quân Mông Cổ, Indravarman Vchịu đặt Chiêm Thành dưới sự bảo hộ của nhà Nguyên năm 1282 Toa Đô được nhàNguyên phong làm thống đốc toàn quyền cai trị xứ Chiêm Thành, tiểuvương Champa nào chịu theo quân Nguyên đều được phong làm phó vương Hoàng tửHarijit Pô Đêwađa Svor (hay Pô Đêpitathôr) hay còn gọi là Pô Đê con Indravarman V,cùng mẹ là hoàng hậu Gaurendraksmi, không chấp nhận sự đô hộ của Mông Cổ rút vàorừng núi về Ea Hleo theo đoàn quân hộ tống Rang Đê, tổ chức kháng chiến Harijit mộđược khoảng 20.000 người Rang Đê sinh sống trên cao nguyên Ya Heou (Eâ Hleo), tấncông quân Nguyên trên khắp lãnh thổ Bắc ChiêmThành

Năm 1283, Toa Đô dẫn đầu một đoàn quân gồm 5.000 người, 100 tàu và 250thuyền đi dọc theo bờ biển Ea ryu (Tuy Hòa-Phú Yên ngày nay) và vào cửa sông Krông

Ea Drăng (sông Đà Rằng, sông Ba,Iapa, Ea Pa, Krong Pa) đổ bộ lên cao nguyên Madrak,

Ea H'Leo nhưng bị đánh bại Quân Mông Cổ - một phần bị bệnh tật, không chịu đựngnổi khí hậu nóng nực của miền nhiệt đới, một phần vì đói kém, thiếu tiếp liệu từ lục địa -phải rút về trấn giữ đồng bằng

Năm 1288 Indravarman V mất, hoàng tử Harijit lên ngôi, hiệu Jaya SinhavarmanIII (Chế Mân), đặt kinh đô tại Vijaya Mặc dù không triều cống nhà Trần, bang giao giữaĐại Việt và Chiêm Thành rất là thắm thiết Chỉ một thời gian ngắn sau ChiêmThành hùng mạnh trở lại, các vương quốc lân bang, trong có Đại Việt cử người sangthông hiếu đều đặn Nhiều đền đài được xây cất cả tại đồng bằng lẫn trên cao nguyên.Chế Mân cho xây một tháp trên đồi Chư Hala, gọi là đồi Trầu, để dân chúng đến tế lễ,sau này là tháp Pô Kurung Garai (Tháp Chàm Phan Rang) Chế Mân cho xây một đềnthờ tại Yang Prong gần sông Êâ H'leo (Eâ sup- Tây Bắc Đăk Lăk ngày này) để đón nhậnphẩm vật dâng cúng vua của người Rang Đê trên Tây Nguyên

Vào năm 1471 Đại Việt sử ký toàn thư có ghi chép về sự kiện người Chămpa đầuhàng quân Đại Việt của Vua Lê Thánh Tông như sau: Một lúc sau, đứng xa trông thấy

toán quân đi trước đã trèo lên được chỗ tường thấp trên mặt thành, bèn bắn luôn ba tiếngpháo để tiếp ứng, lại hạ lệnh cho vệ quân thần võ phá cửa đông thành tiến vào ThànhChà Bàn bị phá vỡ Quân Đại Việt bắt được hơn ba vạn tù binh và chém được hơn bốnvạn thủ cấp Ngô Nhạn dẫn tướng đầu hàng là bác ruột Trà Toàn tên là Bô Sản Ha Ma.

Lê Thánh Tông sai trưng bày những thứ người Chiêm dùng làm lễ vật đem đến xin hàng

mà ở Đại Việt không có, sai viên quan đô úy Đỗ Hoàn chỉ tên từng thứ một Có cái hộpbạc, hình như thanh kiếm, vua hỏi vật gì Hoàn trả lời rằng đó là đồ của nước Chiêm từxưa, người làm quốc vương phải có vật đó để truyền cho con cháu Quân Thuận Hóa bắtsống Trà Toàn dẫn đến trước vua Lê Thánh Tông, nhà vua cho Trà Toàn được sống

Cuộc Nam Tiến của người Việt xuống đất Champa tạo ra các làn sóngngười Champa vùng ven biển Trung, Nam Trung Bộ liên tục chuyển cư lên vùng bìnhnguyên Cheo Reo hỗn dung với cộng đồng Rang đê có trước, từ đó hình thành ra nhómtộc người mới Anak Jarai.Nhóm Rang Đê vùng thung lũng sông Ba tự gọi mình là AnăGarai Ană Pô Garai chính là cụm danh xưng Ană Pô Kurung Garai (Pô Krung Grai làcách gọi tôn xưng thái tử Champa là Harijit (Rochom Mal) lãnh đạo người Rang

Đê đánh đuổi Mông Cổ Kurung hay Krung trong ngôn ngữ Rang Đê và Malay cổ cónghĩa là thủ lĩnh

Dần dần, Pô Krung Garai hay Pô KLong Garai phiên âm thành Jarai Jarai táchkhỏi khối bộ tộc Rang Đê để tự nhận mình là Anăk Jarai với ý nghĩa là những đứa concủa Vua Chế Mân (Pô Krung Grai, Pô Klong Grai hay anak Jarai,DRai) Tiểu quốc Jarai(tên gọi khác: Ala Car Pơtao Đêgar/ Dhung Vijaya/Nam Vijaya / Nam Bàn / Nam Phan /Nam Phiên/Chămpa Thượng) là một tiểu quốc cổ của các bộ tộc Nam Đảo ở TâyNguyên, Việt Nam với bộ tộc nòng cốt là người Gia Rai và người Ê Đê hình thành từkhoảng cuối thế kỷ 15 và chấm dứt sự tồn tại sau khi phân rã ra thành các bộ tộc độc lậpvào khoảng cuối thế kỷ 19.Tiểu quốc này được cai trị bởi các vị tiểu vương mà ngườiViệt gọi là Thủy Xá - Hỏa Xá tức là Pơtao Apui - Pơtao Êa

Theo tương truyền các vị Vua là hiện thân của Thần Gươm Y Thih (nhân vậttrong các truyền thuyết của người người Ê đê và Jarai) Một tài liệu khác ghi là 20 "đờivua" tiểu quốc Jrai, là người kế tục giữ gươm thần do chàng Y Thih để lại Có kiến kháccho rằng gươm thần của các Pơtao thực ra là các bảo vật truyền ngôi của hoàng giaChăm Pă sau khi Lê Thánh Tông tiêu diệt thành Vijaya (Đồ bàn, Bình Định) Xét vềhình thái tộc người Rhade (Ê Đê) lui về phía nam và cùng các nhóm Jarai thực ra la mộtdân tộc Rang Đê , hai nhóm tộc người này bị phân li do nguyên nhân lịch sử mà trongtiếng Jarai gọi là thời kỳ tiah Phara Nghĩa là cuộc phân ly anh em

Hiện nay, các nhóm cư dân Ê Đê nhận tự thân là Anak Aê diê, đọc chệch thànhAnak Ê Đê - những người con do trời sinh ra, vì cho rằng vị thần tối cao của họ là A.Ê -D.I.Ê nghĩa là Thượng đế theo truyền thuyết của người Ê Đê được lưu truyền đến ngàynay.

Người Ê Đê có nhiều nhóm người địa phương khác nhau như:Ê ĐÊ KPĂ,ADHAM, M’DHUR, K’TUL, BLÔ, K’RUNG, BIH, ÊPAN,H’WING, DLIÊ RUL,KAH, KDRAO, DONG MAK, Ê NING,ARUL… nhiều nhóm được nhắc đến trong thưtịch trước đây nhưng đến nay không còn được nhắc đến nữa Số nhóm địa phương đã ít

đi và sự phân biệt đã phai nhạt dần Ước tính hiện nay có khoảng 330.348 người Ê Đê

cư trú tập trung ở tỉnh Đắk Lắk, phía nam của tỉnh Gia Lai và miền tây của hai tỉnhKhánh Hòa và Phú Yên Tại một số quốc gia khác như: Campuchia, Hoa Kỳ, Canada vàcác nước Bắc Âu cũng có một ít người Ê Đê sinh sống, song chưa có số liệu về số lượngchính thức

Cho đến nay, cộng đồng người Ê Ðê vẫn còn là một xã hội đang tồn tại nhữngtruyền thống đậm nét mẫu hệ ở nước ta và có giá trị đóng góp không nhỏ vào kho tàngvăn hóa dân tộc Việt Nam

PHẦN II: ĐỜI SÔNG VÀ VĂN HÓA DÂN TỘC ÊĐÊ

CHƯƠNG I: SINH HOẠT – KINH TẾ

I Sinh hoạt:

1 Ăn: Người ê Ðê ăn cơm tẻ bằng cách nấu trong nồi đất nung hay nồi đồng cỡ

lớn Thức ăn có muối ớt, măng, rau, củ do hái lượm, cá, thịt, chim thú do săn bắn Thứcuống có rượu cần ủ trong các vò sành Xôi nếp chỉ dùng trong dịp cúng thần Nam nữđều có tục ăn trầu cau

2 Mặc: Trang phục truyền thống là phụ nữ quấn váy tấm dài đến gót, mùa hè thì ở

trần hay mặc áo ngắn chui đầu Nam giới thì đóng khố, mặc áo cánh ngắn chui đầu Mùalạnh, nam nữ thường choàng thêm một tấm mền Ðồ trang sức có chuỗi hạt, vòng đồng,vòng kền đeo ở cổ và tay, chân Nam nữ đều có tục cà răng-căng tai và nhuộm đen răng.Ðội đầu có khăn, nón

3 Ở: Ðịa bàn cư trú chủ yếu hiện nay là tỉnh Ðắc Lắc, phía nam tỉnh Gia Lai và

kiến trúc mô phỏng hình thuyền với 2 đặc trưng cơ bản là: hai vách dọc dựng thượngthách - hạ thu; hai đầu mái nhô ra Nhà chỉ có hai hàng cột ngang, kết cấu theo vì cột,không kết cấu theo vì kèo Không gian nội thất chia ra làm hai phần theo chiều dọc.Phần đầu gọi là Gah, vừa là phòng khách, vừa là nơi sinh hoạt cộng đồng của cả đại giađình mẫu hệ Phần cuối gọi là ôk, dành cho các cặp hôn nhân ở trong từng buồng cóvách ngăn bằng phên nứa.

4 Phương tiện vận chuyển: Chủ yếu là gùi đan cõng trên lưng bằng đôi quai

quàng qua vai ở vùng Krông Băk phổ biến có loại gùi cao cẳng Vận chuyển trên bộ thì

có voi nhưng không phổ biến lắm

5 Văn nghệ: Có hình thức kể khan rất hấp dẫn Về văn chương, khan là sử thi,

trường ca cổ xưa; về hình thức biểu diễn là loại ngâm kể kèm theo một số động tác đểtruyền cảm Về dân ca có hát đối đáp, hát đố, hát kể gia phả Nền âm nhạc ê Ðê nổitiếng ở bộ cồng chiêng gồm 6 chiêng bằng, 3 chiêng núm, một chiêng giữ nhịp và mộttrống cái mặt da Không có một lễ hội nào, một sinh hoạt văn hoá nào của cộng đồng lại

có thể vắng mặt tiếng cồng chiêng Bên cạnh cồng chiêng là các loại nhạc cụ bằng trenứa, vỏ bầu khô như các dân tộc khác ở Trường Sơn, Tây Nguyên, nhưng với ít nhiều kỹthuật riêng mang tính độc đáo

6 Chơi: Trẻ em thường thích chơi cù quay, thả diều vằng có sáo trúc Trò chơi đi

cà kheo trên cao nguyên cũng lôi cuốn không ít thiếu niên ê Ðê ở nhiều nơi Trò bịt mắt

dê, ném lao (ném xa và ném trúng mục tiêu cũng được nhiều trẻ em ê Ðê ưa thích

7 Học: Việc học tập (học nghề, truyền bá kiến thức ) theo lối làm mẫu, bắt

chước và nhập tâm, truyền khẩu Ðến năm 1923 mới xuất hiện chữ ê Ðê theo bộ vần chữcái La-tinh

II SẢN XUẤT KINH TẾ:

1 Nông nghiệp :

Trong nông nghiệp truyền thống,do sống ở Tây Nguyên nên rẫy( HMA) chiếm vị trítrọng yếu và là nguồn sống chính Ruộng nước chiếm một tỷ lệ không lớn lắm chỉ có ởvài nơi,đặc biệt là ven các vùng sông suối, hồ…chủ yếu là người BÍH làm theo lối cổ sơdùng đao canh hoả chủng nói chung người Ê ĐÊ thường làm rẫy ở các khu vực đất bằngphẳng gần nguồn nước Riêng ở phía Tây, rẫy được làm trên các rừng xavan gọi là HMAH’DRAH Còn ở vùng trung tâm, rẫy được làm trên các đồi tranh Khi khai phá, đồngbào coi trọng việc quan tâm bảo vệ rừng tránh tình trạng làm tất cả trở thành đồi trọc vàhủy diệt giun đất Bên cạnh những rẫy đang canh tác thì vẫn còn những vạt đất còn

những vạt đất còn nhiều cây ( họ coi đó là cách chống xói mòn đất đồng thời cũng là đểkhai thác lâu dài)

Phát rẫy là công việc

chính đầu tiên khi khai phá

nương rẫy vào khoảng tháng 4

bằng cách đốt những cây khô

rồi sau đó dọn và cuốc đất rồi

cuối cùng là chọc lỗ và tra

hạt( đao canh hỏa chủng)

Trên rẫy lúa là cây trồng

chính nhưng trước kia cây

Bao (một loại kê) được trồng

phổ biến Dù rẫy bằng hay rẫy

dốc thì người ta hay dùng gậy

chọc lỗ để tra hạt do từng cặp nam nữ tiến hành Khoảng cách giữa các lỗ phụ thuộc vào

độ phì nhiêu của đất nhưng nói chung các hốc cách nhau khoảng 0,20× 0,20 m hay0,30× 0,30 m , hốc có độ sâu từ 0,03 đến 0,05 m Ngoài lúa, trên rẫy đông bào Ê ĐÊ còntrồng cả ngô, khoai, bí, dưa, ớt, thuốc lá, bông… ngô và khoai lang cũng được trồng trênnhững mảnh rẫy riêng Các hốc ngô cách nhau 0,80 × 0,80 m ,mỗi hốc có 3 cây Khoailang trồng ngay trên đất bằng ít khi đánh luống Riêng các loại hạt giống bầu,bí,dưa,bông thì được trộn cùng với lúa giống để gieo một lúc hoặc để riêng để gieo vàonhững chỗ có nhiều tro Việc xen canh các cây trồng với cây lúa không những tận dụngđược đất đai mà còn có thêm sản phẩm và thuận tiện cho việc chăm sóc Đối với các rẫybằng người Ê ĐÊ thường đào hào xung quanh ngăn cản thú rừng cào phá hoại hoa màu,

họ còn đặt một số bẫy thú xung quanh, trên rẫy thì đặt bù nhìn và mõ( nhờ sức gió tạo

âm thanh) để xua đuổi chim muông

Cách sử dụng đất đai của hầu hết các dân tộc Tây Nguyên nói chung mà Ê ĐÊ nóiriêng là luân khoảnh tức là bên cạnh những mảnh đất đang canh tác có những mảnh đất

bị bỏ hoang trong thời gian dài để khôi phục độ màu mỡ của đất Tùy thuộc vào chất đất

mà có thể canh tác liên tục theo chu kỳ 5 , 10, 15 hay 20 năm hoặc lâu hơn nữa Rẫy làmliên tục nhiều năm sẽ bị bạc màu và có nhiều màu Nhưng rẫy của đồng bào Ê ĐÊ là rẫycuốc nên không có cỏ nhiều Nhưng ngày nay đồng bào đã biết bón phân hóa học nên đãgiảm bớt số rẫy luân khoảnh và yêu cầu định canh thâm canh Người Ê ĐÊ còn gắn mìnhvới sản xuất cây công nghiệp như cà phê, cao su, hồ tiêu, ca cao…

Cùng với việc canh tác trên rẫy từ lâu nông nghiệp nước đã xuất hiện ở vùng hồLak, ven các con sông Knô và Ana Tại các ruộng nước họ dùng phương pháp đao canh

thủy nậu tức là khi có mưa phù sa thấm nước nên mềm hơn bấy giờ họ đưa đàn trâu đếnquần cho cỏ dập nát và vùi xuống sâu, bùn nhuyễn ra Đó là phương pháp canh tác đơngiản nhất trông lịch sử nông nghiệp Nhưng việc đắp bờ giữ nước ít được chú trọng Lúanước cũng có nhiều loại tẻ, nếp, dài ,ngắn ngày khác nhau Khi gặt thì phơi lúa ngay trêngốc rạ rồi vò dần lấy thóc đem về.

Cách thu hoạch rất đơn giản,lúa tẻ thì suốt bằng tay,bỏ vào cái giò đeo ở nganghông,lúa nếp thì dùng liềm gặt rồi bó thành cụm mang về, khi cần mới vò lấy hạt, cũng

có giống lúa tẻ phải dùng liềm gặt, họ cắt thành từng nắm phơi trên rẫy ít lâu rồi đánhđống lại khi cần mới vò lấy hạt Khi thu hoạch người ta chọn những hạt to,mẩy làm hạtgiống (giống BLAMA ) hầu hết các giống lúa rẫy đều là những giống lúa sinh trưởng dàingày phù hợp với lối canh tác thô sơ trên đất khô

Công cụ làm rẫy cũng như ruộng của người Ê ĐÊ thường giống nhau và ít kiểu loạinhưng cũng rất độc đáo Phổ biến là rìu, chà gạc, wăng briêng, cuốc, wăng wít, gậy chọc

lỗ, ống đựng thóc, tra hạt, cào,gùi, giỏ suốt lúa…

- Rìu có cùng một kiểu loại với rìu của các dân tộc ở nước ta dung để chặt cây, phátrẫy, làm nhà, làm dụng cụ gia đình

- Chà gạc (Kgă) là một lưỡi dao thép tra dựng đứng vào gù một cái cán cong bằng

lồ ô đặc Chà gạc dùng trong sản xuất, chiến đấu, xây dựng nhà cửa và cũng là một công

cụ của nhà bếp

- Wăng briêng là một

loại cuốc lưỡi sắt nhỏ, hình

trăng lưỡi lèm, tra vào cán

gỗ cong, dùng để xới đất

Hiện nay, đồng bào dung

cuốc bản ( gọi là wăng

cuốc) để xới đất, phần

nhiều đã được thay thế

công cụ truyền thống:

wăng briêng Để thích hợp

với kinh nghiệm sản xuất

của mình, đồng bào cắt hai

gốc của rìa tác dụng lưỡi cuốc bản làm cho lưỡi cuốc đó gần giống lưỡi cuốc truyềnthống

- Wăng wít là cái nạo cỏ rẫy, lưỡi sắt, được bẻ gập va vạn vỏ đỗ, một đầu cắm vàocán gỗ Đối với người Ê đê, cuốc đóng vai trò quan trọng trong sản xuất, khiến có thểnói rằng, hình thái nông nghiệm cuốc đã tồn tại ở họ

- Cào cỏ (hwar) là một thân tre nhỏ, dài khoảng 1m50, một đầu trẻ làm 6 hay 8 nan,đan xoè hình giẻ quạt, khi cào thì đứng.

- Ống đựng thóc tra lúa (đing nuh) là một khúc lồ ô dài khoảng 0,80m

Mặc dù phương pháp canh tác thô sơ,công cụ giản đơn nhưng do đất đai màu mỡ vàđược làm đúng thời vụ nên thu hoạch được một khối lượng nông sản đáng kể

Người Ê đê không tính theo lịch dương, lịch âm mà dựa vào sự vận động của mặttrời (ngày), mặt trăng (tháng) và mùa rẫy (năm) Tuy vậy người ta vẫn chia 1 năm thành

4 mùa (yan) có tên gọi : yan mnga (mùa xuân), yan mhang(mùa hạ), yan mjao(mùa thu),yan puit(mùa đông) Còn thời tiết diễn biến theo thực tế thì chỉ có 2 mùa khô (tháng 1-4năm sau) và mùa mưa(tháng 5-10).Người ta định lịch làm ăn 1 năm là 12 tháng(mlan)theo 12 lần trăng.Ví dụ : tháng 1 của người Ê đê tương ứng với tháng 4 dươnglịch

So với phương pháp trồng trọt nguyên thủy :phát, đốt tràn lan ,tiện đâu làm đó thìcách canh tác rẫy theo chế độ luân khoảnh có nhiều ưu điểm hơn nhưng vẫn là một lốiquảng canh chưa đi vào thâm canh tăng năng suất, vẫn còn phụ thuộc vào tự nhiên

2 Chăn nuôi:

Chăn nuôi ở gia đình được chú ý phát triển Đa số đồng bào nuôi gà,vịt, ngan,ngỗng, lợn, dê, trâu, bò, và một số út gia đình giàu có nuôi cả voi Hầu hết các gia đình

có đàn gia cầm nhiều con,hàng chục

đầu lợn Việc chăn nuôi gia súc gia

cầm là để có thực phẩm dùng trong

ma chay, cưới hỏi và cúng bái Theo

quan niệm của người Ê ĐÊ hiến sinh

nhiều súc vật trong các nghi lễ là

vinh dự trọng đại,là mục tiêu mà

người ta cần đạt tới để khẳng định vị

trí xã hội của mình Trâu,bò càng

được chú ý nuôi nhiều vì đó là đặc

trưng cho sự giàu có và là vật định

giá trong mua bán cồng chiêng, ché,

cho nên xưa kia có những gia đình lớn nuôi hàng trăm con Voi cũng là đặc trưng quantrọng của sự giàu có Người có voi được coi là có số làm ăn Voi dùng để vận chuyển vàlàm sức kéo đồng thời cũng là vật định giá trong mua bán trao đổi những tài sản lớn

3.Nghề Phụ:

a Hái lượm và săn bắn:

Do có điều kiện thuận lợi nên cách đây không lâu, hái lượm và săn bắn còn chiếm

vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế của người Ê ĐÊ Đồng bào lấy rau rừng, mậtong, hoa quả ,tre gỗ làm nhà và dụng cụ gia đình Săn bắn chim thú cũng đem lại một sốlượng thịt đáng kể Ở nhiều nơi đồng bào có thịt chim thú ăn gần như quanh năm.Nhưnghiện nay người dân đã biết trồng trọt, chăn nuôi tại gia và diện tích rừng và số lượngđộng thực vật cũng giảm dần nên việc săn bắt hái lượm đã ít đi

Người Ê đê có nhiều cách săn bắn.Săn tập thể do Ava Gắp - người đứng đầu nhómsăn bắt chỉ huy.Người ta chỉ săn đêm khi có đèn săn, tổ chức vây khu vực chắc chắn cóthú, bố trí người lùa 3 phía để 1 phía chặn đầu đón lõng, bắn nỏ Đây là lối săn vây Còncách săn đuổi thì có 1 tốp người đuổi thú làm ầm ĩ, gõ mõ, đập dao, kêu la, làm cho thúhoảng hốt chạy theo lối đã định và cũng có tốp đón, bắn nỏ Thời xưa còn có cách sắnnữa là đốt lửa 1 khu rừng nhỏ,lùa thú ra người săn phục sẵn ở bìa rừng Nhưng lối nàynay ít dùng vì hiệu quả không lớn dễ gây cháy rừng

Phân chia thú rừng : người bắn trúng con mồi được phần lướn nhất : đầu, thân, bộlòng (tim, gan, phổi ), mọi người đi săn được phần bằng nhau,người bắn trúng cũngđược một xuất chung này

b Đánh cá:

Đánh cá cũng đem lại nguồn lợi không nhỏ ở những vùng gần hồ, sông,suối…nhiều gia đình không những có cá ăn quanh năm và còn có cá sấy khô để đổi lại muối,vải, lụa… săn bắn và đánh cá là những hoạt động được ưa thích đồng thời biểu hiện tàinăng của nam giới( những người giàu kinh nghiệm về mặt này luôn có niềm vinh dựtrong làng)

c Nghề thủ công:

Hoạt động của các nghề thủ công tuy chưa tách khỏi kinh tế nông nghiệp nhưng đãlàm ra những sản phẩm cần thiết Xưa kia,khi giao thông chưa thuận lợi,sự trao đổi hànghóa bị nhiều hạn chế nên công cụ sản xuất và đồ dùng phần lớn là đồng bào tự làmlấy.Phần lớn người dân tự làm đồ đan lát, bát đồng, đồ gỗ, đồ trang sức, đồ gốm…Nghềrèn có thể làm lười rìu, chà gạc , các loại lưỡi cuốc ,mũi lao dùng cho săn bắn Người tacòn làm được đồ trang sức bằng đồng,làm đồ gia dụng bằng tre,dệt chiếu,dệt và nhuộmvải… một vài nơi còn có nghề làm nồi đất để nấu cơm làm âu đựng thức ăn Nhưng hiệnnay một số nghề thủ công đang mai một dần (như gốm, dệt) ,một số nhóm nghề khác( rèn, đan lát,đồ gỗ) vẫn còn tồn tại và đóng vai trò quan trọng trong đời sống ở địaphương

Nghề dệt thổ cẩm của người Ê ĐÊ : để tạo nên những tấm thổ cẩm đẹp thì sợi bôngchính là nguồn nguyên liệu chủ yếu Xưa kia bông thường được trồng ở khắp nơi trênđất của đồng bào Ê ĐÊ ; đất rẫy, đất thổ, gieo hạt vào tháng 2, 3 thu hoạch vào tháng 6,

7 hàng năm Công đoạn sơ chế gồm nhặt bông, cán bông, lăn con cúi, kéo sợi, chế biếnsợi, nhuộm màu, cuối cùng là mắc sợi chỉ vào khung dệt dụng cụ dệt vải là những bộphận rời go dài trên 1m để luồn sợi dọc

và dập sợi ngang Khi dệt họ ngồi trên

nền đất, 2 chân duỗi thẳng đạp lên 1

thanh gỗ nằm ngang để căng mặt sợi trên

khung dệt, tất cả các đầu sợi được gộp lại

buộc vào cây cột nhà hay một gốc cây

Khi dệt người thợ dùng chân và lưng của

mình làm căng dàn sợi, 1 tay giật co, 1

tay giật thoi Trong quá trình luồn sợi chỉ

vào khung dệt, để tạo hoa văn người dệt

sắp xếp trật tự màu sắc của sợi vải hợp

thành thảm dọc ứng với kiểu trang trí được lựa chọn Chính vì dệt thủ công nên thời gianhoàn thành sản phẩm rất lâu thậm chí kéo dài tới vài tháng Những hoa văn trên nền vải

có nhiều mô típ liên quan đến động vật và thực vật Đó là: chim dang cánh, bọ cạp ấpcon, trứng thằn lằn, bầy ong bám cành cây, trứng chim đại bàng Bên cạnh những hoavăn đó, là những hoa văn phản ánh sinh hoạt kinh tế: hoa ngô, hột dưa, cần uống rượu,con chỉ, đuôi mũi tên Và cũng có những hoa văn liên quan đến tôn giáo tín ngưỡng nhưdây treo chiêng, cột nhà mồ, mặt trăng Phần lớn hoa văn trên nền vải là những đườnghình học Màu trang trí của hoa văn nổi bật nhất là màu đỏ, thứ đến là màu trắng đục,nâu tươi, vàng óng, vàng úa, xanh lá cây, xanh nước biển, xanh rêu cau

Do có 2 mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa nên hoạt động kinh tế cũng theo từngmùa Trước đây vào mùa khô bên cạnh việc làm nghề thủ công thu hái, săn bắt tổ chứccác nghi lễ gia đình … vào mùa mưa hoạt động nông nghiệp là chính và trong mỗi tháng

họ phân chia công việc làm cụ thể:

Ví dụ: -Mlan sa (tháng giêng) :phát rẫy,dệt vải,ăn tết Mnăm thun

-Mlan dua (tháng hai) :phát rẫy , dệt vải ,ăn tết bỏ mả

-Mlan tlao (tháng ba) : - nt –

-Mlan pa (tháng tư) :đốt và dọn rẫy

-Mlan ema (tháng năm) :dọn rẫy ,xới đất, tria lửa

-Mlan năm (tháng sáu) :trỉa lúa

-Mlan kjuk (tháng bảy) :trỉa lúa,làm cỏ lúa

-Mlan sopăn (tháng tám) :làm cỏ phát và cuốc rẫy mới

CHƯƠNG II: VĂN HÓA

I Trang phục truyền thống.

Dân tộc Ê đê sinh sống ở vùng miền núi tỉnh Phú Yên nhưng tập trung chủ yếu ởhuyện Sông Hinh Cùng với dân tộc Chăm, Bana, Tày, Nùng…, dân tộc Êđê có bản sắcvăn hoá truyền thống riêng thể hiện qua trang phục Đây cũng là một trong những yếu tố

cơ bản để nhận biết, phân biệt bản sắc văn hoá giữa dân tộc này với dân tộc khác

Theo các cụ già kể lại thì trang phục truyền thống của dân tộc Êđê, đối với phụ nữ làchiếc áo chui đầu, dài tay, có hai hàng nút chạy dọc theo vai, những tua chỉ nhiều màuđược kết lại thành chùm sau đó đính vào vai áo thả dài xuống đến đầu gối Khi nhữngthiếu nữ Êđê bước đi, những tua chỉ này bay mềm mại và uyển chuyển trông thật duyêndáng Ngoài ra còn quấn váy, chiếc váy dài đến gót chân Còn đối với đàn ông thì mặc áocài nút, dài tay, cổ áo hình chữ V, đóng khố

Cũng như các dân tộc anh em: Chăm, Bana, Tày… thì dân tộc Êđê đã biết dệt vải đểmặc, có khi còn trao đổi mua bán với các dân tộc khác trong vùng Nghề dệt truyền thống

đã được họ truyền từ đời này sang đời khác Ở thời sơ khai, người Êđê trồng bông, xe sợi,dệt thành vải, sau đó nhuộm màu từ các loại vỏ cây, quả… Trang phục của dân tộc Ê đêlấy màu đen, đỏ làm màu chủ đạo Hiện nay dân tộc Ê đê dùng chỉ của người Việt, muamàu về nhuộm thành nhiều màu: đen, đỏ, vàng…

Nhìn vào trang trí trên trang phục, ta có thể nhận biết ngay trang phục của dân tộcÊđê Qua màu sắc, hoa văn trang trí bằng những đường song song chạy sát mép vải, mô títtrang trí trên vải bằng cách điệu hình học Hoa văn trên trang phục của dân tộc Ê đê có ấntượng mạnh mẽ về phong cách Chính những hoa văn phản ánh nét văn hoá truyền thống

và đời sống sinh hoạt hàng ngày của dân tộc Ê đê

Rất tiếc bộ trang phục dân tộc Ê đê chỉ còn thấy trong dịp lễ hội còn ngày thường thìhiếm thấy Để bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá dân tộc Ê đê, thiết nghĩ Nhà nước có

sự đầu tư, mặt khác tuyên truyền giúp người dân hiểu

được bản sắc văn hoá của dân tộc mình./

1 Trang phục Thiếu nhi người Ê Đê

Có đầy đủ các thành phần, chủng loại trang phục

và phong cách thẩm mỹ khá tiêu biểu cho các dân tộc

khu vực Tây Nguyên Y phục cổ truyền của người Êđê

là màu đen, có điểm những hoa văn sặc sỡ Đàn bà mặc

áo, quấn váy (Ieng) Đàn ông đóng khố (Kpin), mặc áo Người Ê Đê ưa dùng các đồtrang sức bằng bạc, đồng, hạt cườm Trước kia, tục cà răng qui định mọi người đều cắtcụt 6 chiếc răng cửa hàm trên, nhưng lớp trẻ ngày nay không cà răng nữa.

2 Trang phục nam

- Nam để tóc ngắn quấn khăn màu đen nhiều vòng trên đầu Y phục truyền thốnggồm áo và khố

- Áo có hai loại cơ bản:

+ Loại áo dài trùm mông: Đây là loại áo khá tiêu biểu cho người Ê Đê qua trangphục nam, có tay áo dài, thân áo cũng dài trùm mông, có xẻ tả và khoét cổ chui đầu.Trên nền chàm của thân và ống tay áo ở ngực, hai bên bả vai, cửa tay, các đường viền

cổ, nơi xẻ tà gấu áo được trang trí và viền vải đỏ, trắng Đặc biệt là khu giữa ngực áo cómảng sọc ngang trong bố cục hình chữ nhật tạo vẻ đẹp, khỏe

+ Loại áo dài quá gối: Đây là loại

áo dài quá ngối, có khoét cổ, ống tay

bình thường không trang trí như loại

áo dài trùm mông nói trên,

+ Khố: Khố có nhiều loại và được

phân biệt ở sự ngắn dài có trang trí hoa

văn như thế nào Đẹp nhất là các loại

ktêh, drai, đrêch, piêk, còn các loại

bong và băl là loại khố thường Áo

thường ngày ít có hoa văn, bên cạnh

các loại áo trên còn có loại áo cộc tay

đến khủy, hoặc không tay Áo có giá trị nhất là loại áo Ktêh của những người quyền quý

có dải hoa văn "đại bàng dang cánh", ở dọc hai bên nách, gấu áo phía sau lưng có đínhhạt cườm Nam giới cũng mang hoa tai và vòng cổ

tay thường đeo thành bộ kép nghe

tiếng va chạm của chúng vào nhau

họ có thể nhận ra người quen, thân

+ Áo: Áo phụ nữ là loại áo ngắn

dài tay, khoét cổ (loại cổ thấp hình

thuyền) mặc kiểu chui đầu Thân áo

dài đến mông khi mặc cho ra ngoài

váy Trên nền áo màu chàm thẫm các

bộ phận được trang trí là: cổ áo lan

sang hai bên bả vai xuống giữa cánh

tay, cửa tay áo, gấu áo Đó là các

đường viền kết hợp với các dải hoa

văn nhỏ bằng sợi màu đỏ, trắng, vàng Cái khác của trang phục áo nữ Ê Đê khác Gia rai

về phong cách trang trí là không có đường ở

giữa thân áo Đếch là tên gọi mảng hoa văn

chính ở gấu áo Ngoài ra phụ nữ còn có áo lót

cộc tay (áo yếm)

+ Váy: Đi cùng với áo của phụ nữ Ê đê là

chiếc váy mở (tấm vải rộng làm váy) quấn

quanh thân Cũng trên nền chàm, váy được gia

công trang trí các sọc nằm ngang ở mép trên,

mép dưới và giữa thân bằng chỉ các màu tương

tự như áo Đồ án trang trí tập trung hơn ở mép

trên và dưới thân váy Có thể đây cũng là phong

cách hơi khác với váy của dân tộc Gia Rai Váy

có nhiều loại phân biệt ở các dải hoa văn gia

công nhiều hay ít Váy loại tốt là myêng đếch,

rồi đến myêng đrai, myêng piêk Loại bình

thường mặc đi làm rẫy là bong Hiện nay nữ

thanh niên thường mặc váy kín

II Chữ viết – Ngôn ngữ

Người Ê ĐÊ thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô – Pôlinêxia (ngữ hệ Nam đảo).Họ tựgọi mình là “ANAK Ê ĐÊ” (người Ê ĐÊ) những dân tộc xung quanh gọi họ là RAĐÊ

nhưng không phổ biến nên Ê ĐÊ trở thành phổ biến cho một tộc danh Người Ê Đê hay Đêgar, còn có các tên gọi khác là Rađê Tộc danh này được giải thích là thuật ngữ chỉ

những người sống trong rừng tre,( Ê TÊ hay Ê ĐÊ) hoặc tộc danh đó là một tên gọi củamột vị thần tối cao trong tín ngưỡng dân gian là AE, DIE …(Và còn nhiều cách giảithích khác nữa) Là ngôn ngữ có quan hệ gần gũi với tiếng Gia rai, Chăm, Malaisia,Inđônêsia, Philipin, tiếng Ê đê ngày nay phát triển 1 âm tiết đơn lập Đây là kết quả của

sự ảnh hưởng tiếng Môn-khmer, Khmer, Lào, Việt, Pháp Trong lễ hội họ vẫn sử dụngtiếng Ê ĐÊ kpă (Ê ĐÊ gốc)

1 Chữ viết

So với các dân tộc ít người khác tại Việt Nam, người Ê Đê là sắc dân có chữ viếttheo bảng chữ cái La tinh khá sớm, người Ê Đê có chữ viết từ thập niên 1920 Các nhàtruyền giáo Tin Lành đã phối hợp với các chuyên viên ngôn ngữ học tại Viện Ngôn ngữSummer đặt chữ viết cho người Ê Đê để dịch Kinh Thánh cho dân tộc này Năm 1971,các chuyên viên này phối hợp với Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng Hòa phát hành sách dạytiếng Ê Đê Năm 1979, sách dạy ngữ vựng Ê Đê được xuất bản tại Hoa Kỳ Kinh ThánhTân Ước song ngữ Ê Đê-Việt phát hành năm 2001 Năm 2006, Nhà xuất bản Tôn giáocủa chính phủ Việt Nam, với sự hỗ trợ của United Bible Societies, đã phát hành 20 ngàncuốn Kinh Thánh Tân Ước song ngữ Ê Đê-Việt tại Việt Nam Đây là cuốn sách có sốlượng phát hành nhiều nhất trong tiếng Ê Đê từ trước đến nay

Kinh Thánh Tân Ước Song Ngữ Êđê - Việt

2 Ngôn ngữ

Tiếng nói của người Ê Đê thuộc hệ ngôn ngữ Mã Lai-Polynesia Tiếng Êđê là mộtngôn ngữ có quan hệ gần gũi với Tiếng Gia rai, Chăm, Malaysia, Indonêsia, Philipin.Tiếng Êđê ngày nay phát triển một âm tiết đơn lập, Đây là kết quả của sự ảnh hưởng củatiếng Mon-Khmer, Khmer,Lao, Viet,Phap Hầu như nói và viết đều có sự khác biệt, khinói chữ "Kngan" nghĩa là "Tay" người Êđê chỉ phát âm là " Ngan" o mot so vung Đăcbiệt vùng Buôn Đôn một số người Êđê nói tiếng Lào Măc dù vậy trong khi lễ tôn giáo

và các ngày Lễ hội họ vẫn sữ dụng Tiếng và chữ viết Êđê Kpă (Êđê gốc), cùng với sựphát triển và vai trò to lớn của đạo Tin lành Đêgar vốn ra đời từ phong trào Fulro "Kleimrâo mrang jăk Đêgar", sự thống nhất càng thể hiên rõ, Tin lành Đêgar là niềm kiêuhãnh văn hóa của người Êđê người Êđê thường sử dụng chử ối ,ái dà, ồ lé ,lớ

So sánh một số từ vựng trong tiếng Ê Đê với các ngôn ngữ Nam Đảo

Tiếng Việt Tiếng Ê Đê Tiếng Gia Rai Tiếng Chăm Tiếng Malay

Hai nghìn Dua êbâo Dua rơbâo Dua bâo Dua ribu

II Tổ chức xã hội và chế độ gia đình

1 Tổ chức xã hội

a Buôn và thiết chế buôn

* Cơ cấu buôn:

Toàn bộ xã hội ÊĐê được phân thành những đơn vị cơ sở gọi là buôn, tương ứngvới khái niệm về làng của người Việt Các buôn đã qua nhiều biến đổi dưới thời mỹngụy, nhưng tính cộng đồng của nó vãn còn rõ nét.Dưới buôn có khi có những đơn vịnhỏ hơn gọi là ahi (như xóm) nhưng về mặt kinh tế - xã hội và văn hóa thì nó chỉ lànhững bộ phận hữu cơ của buôn Nó có thể trở thành buôn khi số dân phát triển và cómâu thuẫn với làng gốc.Hợp thành buôn là những gia đình lớn(thường là gia đnh lơnmẫu hệ) Các thành viên trong buôn đều là thân thuộc của nhau hoặc cùng huyết thống,hoặc do quan hệ hôn nhân Do đó quan hệ cộng đồng buôn được duy trì khá bền vững.Xưa kia trong các làng Ê Đê, những gia đình có cùng họ thường cư trú bên nhau vớingười trưởng họ (khoa djuê) đứng đầu, có lai lịch về dòng họ và những tập tục sinh hoạtriêng, song về sau mối quan hệ cư trú đó đã bị phá vỡ

Tinh thần cộng đồng của buôn thể hiện ở sự giúp đỡ nhau trong sản xuất và sinhhoạt Từ lâu ở họ tại hình thức gọi là “bring”, hình thức đổi công tự nguyện đối vớinhiều khâu canh tác của các gia đình trong một buôn Sự giúp đỡ lẫn nhau đó có vai tròquan trọng trong cuộc sống, là một truyền thống tốt đẹp của buôn nhưng lại mang tínhchất bình quân chủ nghĩa mặt khác thể hiện sự trì trệ của các quan hệ tiền tư bản chủnghĩa Xét về quá trình lịch sử, tính cộng đồng của buôn là 1 truyền thống tốt, nhưngmặt khác cũng là một thể hiện sự trì trệ của các quan hệ tiên tư bản chủ nghĩa.Chế độ tưhữu dựa trên cơ sở chiến hữu tư nhân và thừa kế tài sản từng gia đình ,từng cá nhân đốivới đất đai, rừng núi, đã nẩy nở từ lâu nhưng phát triển chậm Sự phân công lao độngvẫn theo lối tự nhiên, việc trao đổi sản phẩm còn ở mức độ và hình thức thấp Dưới chế

độ Mỹ - Nguỵ ở trung tâm đắc lắc và bên lề dưới quốc lộ mới bắt đầu có những khu đấttrồng cà phê của tư nhân

Xưa kia, khi đến làng Ê đê, người ta cũng có thể nhận thấy những ngôi nhà của giầu

có một số nét phân biệt nỗi bật so với những ngôi nhà khác trong làng Đó nhà nhữngngôi nhà dài có khi đến 200 mét, sàn hiên rộng, cầu thang to bản trang trí hình nồi Phíađầu sàn thấy hai cột nhô lên là một biểu hiện chỉ có những gia đình nuôi voi Trong nhà

có nhiều trang trí, có ghế dài kphan, ghế jhưng, độc mộc, những đồ chỉ có ở nhà giầu có

vị trí xã hội cao mới làm được Nhà giầu, mdrong, ngoài thóc dư thừa còn nhiều của quýnhư đồ trang sức, bát đĩa bằng sứ và bằng đồng, chiêng, ché, nồi đồng, chăn, áo, nhiềutrâu bò mà theo quan niệm của họ thì có những thứ đó mới là “con người” Nhà giầu còn

có nô lệ, gia đinh, tôi tớ Trong số những người nhà giầu phân biệt thành: Mdrongprong , Mdrong ana Mdrong puk sang , người nghèo là bun rin, người quá nghèo là bun

hin rin táp Để có vị trong xã hội và được thừa nhận là lớp người trên của địa phương,ngoài sự giầu có còn, phải tổ chức một số lễ hiến sinh cúng cho bản thân mình (ngã yangasei mlei) để có dịp khoản đãi dân làng.

Nghi lễ phong tục này cũng có nhiều tang vật mà thứ tự nhỏ đến lớn như sau:

1.Mnu tlao, kpiê tlao : Hiến sinh 3 con gà và ba chén rựơu cúng 1 lần

2.Un bong, kpiê tlao : Hiến sinh 3 con lợn chưa thiến và 2chén rựơu cúng3lần

3 Un kreo, kpiê êna : Hiến sinh 1 con lợn và 5 chén rựơu, cúng 2 lần

4 Un kreo, kpiê êma : Hiến sinh 1 con lơn thiến và 7 chén rựơu cúng 1 lần

5 Emô knô, kpê êma : Hiến sinh 1 con bò đực và 5 chén rựơu, cúng 2 lần

6 Kbao knô kpiê êma : Hiến sinh 1 con trâu đực và 5 ché rựơu, cúng 2 lần

7 Kbao knô kpiê kjuh: Hiến sinh 1 con trâu đực và 7 chén rựơu, cúng 2 lân

Với sự phân hoá tài sản, thì trong lòng công xã hình thành và tác khỏi quần chúnglao động những gia đình giầu mạnh hơn, có uy thế và địa vị xã hội cao Hơn có thể gọi làtầng lớp trên của xã hội Những ngày nay, khi có lao động nhưng cũng đã bóc lột quầnchúng, sử dụng nô lệ trong nhà, nhận của biếu xén, cho vay nợ lãi, mượn nhân công Nô

lệ gia đình thường là những chiến tù, và những người goá bụa và người nghèo không nơinương tựa, những người mắc tội không có của nộp phạt Họ có thể có gia đình, có bếp ănriêng ngay trong nhà chủ Những được chủ thừa nhận là tốt, có thể được giải phóng vàtrở thành người tự do (ên giê ) Song, xưa kia buôn bán nô lệ sang Lào, Thái Lan, đôi khi

có người biến thành vật tuỳ táng của chủ Lớp người đông đảo nhất trong xã hội vẫn lànông dân, dân tự do của công xã với kinh tế và nhà ở riêng

Chế độ tư hữu dựa trên cơ sở chiếm hữu tư nhân và thừa kế tài sản từng gia đình,từng cá nhân đối với đất đai, rừng núi đã nảy nở từ lâu nhưng phát triển chậm Sự phâncông lao động vẫn theo lối tự nhiên, việc trao đổ sản phẩm còn ở mức độ và hình thứcthấp

Đứng đầu buôn làng là Pôpinea, người “đầu bến nước thực tế thì người này ngoàiviệc trông nom bến nước, còn điều hành quản lý mọi công việc của buôn về các mặt dânchính quân sự, an ninh, thần quyền và quan hệ với bên ngoài Giúp việc về quân sựcho Pôpinea có K’eng, về tòa án có pôphátkeli ,về cúng bai cópôriuyang (người tế tự)

và miâo (thày cúng) Bộ máy quản lý buôn tồn tại cho đến những năm đầu thế kỷ này

Về sau, vai trò người đầu làng truyền thống có giảm đi do sự xuất hiện các khoa buônthuộc hệ thống chính quyền địa phương

b Thiết chế buôn

Các gia đình trong buôn chủ yếu dựa trên cơ sở sản xuất vật chất và không gianTính cố kết của sinh tồn là điều kiện quan trọng hàng đầu.Mỗi buôn có một phạm viđất đai của mình được xác định và được các buôn láng giềng thừa nhận Các buôn đối

với phạm vi đất đai của mình có quyền sở hữu và nhiệm vụ bảo vệ cũng như quyền lợikhác mà mỗi thành viên có quyền sử dụng theo tập tục Mặt khác nhân dân các buôn vẫn

có thể sử dụng đát đai ngoại vi của các buôn khác nếu được buon sở tại đồng ý Các giađình không chỉ chiếm hữu những đất đai đang canh tác mà cả những đất đai hữu canh.Mảnh đất mới được khai thác thuộc phạm vi của người canh tác nó nếu ai xâm phạm phạm vi đó sẽ bị coi là hành vi “đạp lên đầu” có thể bị phạt

2 Chế độ gia đình

Gia đình người Ê Đê, theo chế độ mẫu hệ, chủ nhà là phụ nữ, con cái mang họ mẹ.Khi lấy vợ, người chồng về nhà ở Con trai không được hưởng thừa kế Ngày nay tínhchất mẫu hệ không còn rõ nét, vai trò của người đàn ông trong gia đình cũng như trong

xã hội ngày càng được khẳng định Tín ngưỡng của người Ê Đê là tín ngưỡng đa thầnnên thực hiện nhiều kiêng cữ và tổ chức nhiều lễ cúng như lễ cúng bến nước, lễ chọc tỉa,

lễ cúng lúa mới, lễ thổi tai cho trẻ mới sinh… với niềm mong ước mùa màng bội thu,con người khoẻ mạnh, tránh được rủi ro, hoạn nạn

Ngoài hệ thống tổ chức buôn, trong quan hệ xã hội người ÊĐê còn có Pôlăn làngười đại diện cho quyền sở hữu đất đai dòng họ Người Ê Đê cho rằng, tất cả dòng họcủa mình đều sinh ra từ 2 dòng họ gốc Niê và Mlô, trong đó họ NiêKdăm là họ làm chủđất , Pô lăn quản lý đất đai Pô lăn là người đại diện cho quyền sở hữu đất đai của dòng

họ Phạm vi đất đai một Pô lăn quản lý có thể từ một đến vài buôn Ngược lại có khimột buôn lại có nhiều Pô lăn Pô lăn do người đàn bà dảm nhiệm, là người giữ vật thiêngcủa dòng họ, được coi là do thần ban cho

Hạt nhân của gia đình là người đàn bà cùng chồng và con gái của mình hay nhiềungười có quan hệ chị em ruột với nhau hoặc chị em họ bậc hai Sinh hoạt gia đình đôngngười tất yếu dựa trên những nguyên tắc nhất địn, nổi bật là dân chủ, bình đẳng, côngbằng, nhường nhịn nhau, do một người(đàn bà) gọi là Khoa sang điều khiển, bà chủhướng dẫn con cháu làm ăn và giúp đỡ nhau Thừa kế tài sản theo dòng nữ Con mang

họ mẹ và hôn nhân cư trú bên nhà vợ

Về quan hệ hôn nhân thì hôn nhân chị em vợ và hôn nhân anh em chồng tương đốiphổ biến mà người Ê Đê gọi là nối nòi(chuê nuê) Tập quán qui định: “gẫy cái rùi thìphải thay thế, gẫy cái giát thì phải thay thế, người chết phải nối” Chồng chết, người đàn

bà góa có quyền đòi hỏi nhà chồng một người em chồng thay thế, và cũng như vậy đốivới người đàn ôn Theo tập tục Ê Đê, người ta chỉ có thể lấy em của người quá cố màkhông thể lấy anh hay chị Họ còn có tục nối nòi khác là: cháu lấy mợ, ông lấycháu.nhưng là cháu nội không phải cháu ngoại Bên cạnh đó, hình thức hôn nhân kháphổ biến là con trai cô lấy con gái cậu theo quan niệm người đàn ông họ này có nghĩa vụ

kết hôn với người đàn bà ở họ kia, trong khuôn khổ người của Niê lớn phải nuôi M lô vàngược lại Bởi vậy một số họ như Hdơk (M lô) và Niê KDăm (Niê) ở buôn Co sir chẳnghạn đã gần mười đời có quan hệ hôn nhân với nhau.

Những tàn tích của tổ chức lưỡng hợp cũng được thể hiện rõ nét trong trong hệthống thuật ngữ thân tộc Người đàn bà gọi các con của chị em gái mình như gọi con củachính mình là Anek(con), gọi các con của con chị em gái mình là Kchô (cháu) ; nhưnggọi con của chị em gái chồng là Amuôn Còn Ê gô gọi tất cả chị em gái cả mẹ mình là Amí(mẹ), gọi những người chồng của chị em gái mẹ và bố đẻ là A ma (cha Có khi người

ta gọi anh em trai mẹ là Awa A miết và người nà gọi người kia là A muôn (cháu ngoại),nhưng quan hệ cậu cháu lại tương ứng với Kmhà (bố vợ) và Mtâo (con rể)

IV Kiến trúc

1 Nhà cửa – Vật dụng

- Nhà sàn của người Ê Đê

+ Nhà người Ê Đê thuộc loại hình nhà dài sàn thấp, thường dài từ 15 đến hơn 100 mtùy theo gia đình nhiều người hay ít người Nhà Ê Đê có những đặc trưng riêng khônggiống nhà của các cư dân khác ở Tây Nguyên Là nhà của gia đình lớn theo chế độ mẫu

hệ Bộ khung kết cấu đơn giản Cái được coi là đặt trưng của nhà Ê Đê là: hình thức củacầu thang, cột sàn và cách bố trí trên mặt bằng sinh hoạt Đặt biệt là ở hai phần Nửađằng cửa chính gọi là Gah là nơi tiếp khách, sinh hoạt chung của cả nhà dài, bếp chủ,ghế khách, ghế chủ, ghế dài (Kpan) (tới 20 m), chiếng ché nửa còn lại gọi là Ôk là bếpđặt chỗ nấu ăn chung và là chỗ ở của các đôi vợ chồng, chia đôi theo chiều dọc, phần vềbên trái được coi là "trên" chia thành nhiều gian nhỏ Phần về bên phải là hàng lang để đilại, về phía cuối là nơi đặt bếp

+ Mỗi đầu nhà có một sân sàn Sân sàn ở phía cửa chính được gọi là sân khách.Muốn vào nhà phải qua sân sàn Nhà càng khá giả thì sân khách càng rộng, khang trang

* Văn hóa nhà dài

của đồng bào dân tộc Êđê

- Khi đến làng của

đồng bào dân tộc Êđê, bạn

không khỏi ngạc nhiên khi

nhìn thấy nhiều ngôi nhà

xây hiện đại, thậm chí còn

có những ngôi nhà cao tầng, bê tông cốt sắt rất kiên cố Tuy nhiên bên cạnh những cănnhà hiện đại đó, chúng ta cũng thường thấy có nhiều ngôi nhà sàn được làm bằng vậtliệu thô sơ như gỗ, tre, nứa, tranh…

- Những ngôi nhà này người ta thường gọi là nhà dài, có nhiều ngôi nhà được làmdài như một tiếng chuông ngân Vậy bạn đã biết gì về căn nhà dài truyền thống của đồngbào dân tôc Êđê? Để tìm hiểu cụ thể và chi tiết hơn, xin bạn hãy dành một chút thời gianghé lại quê tôi để được mắt thấy – tai nghe về những phong tục tập quán đầy kỳ thú này

- Người Êđê có truyền thống dựng nhà theo hướng Bắc - Nam và buôn làng Êđêtruyền thống thì được bố trí theo hướng Đông - Tây Vật liệu chủ yếu dùng để dựng nhà

là gỗ, tre, nứa, tranh Ngoại cảnh nhà sàn mô tả được đặc điểm, tính chất và công dụngcủa hai cầu thang truyền thống (đực và cái); cửa trước và cửa sau, sân sàn trước và sânsàn sau Phần nội thất được chia làm hai phần chính như sau:

+ Phần Gah: là nơi đón khách và là khu vực dùng cho mọi sinh hoạt chung của gia

đình và dòng họ như hội họp, cúng điếu, đánh cồng chiêng Có 3 cặp cột chính dùng sắpxếp vị trí của các vật dụng như:

Hướng Tây: Cột chiêng, cột trống tương đương với vị trí ghế Kpan, trống cái H/gơr Hướng Đông: Cột khách, cột chủ tương đương với vị trí của bếp khách và Djhưng Pô

Sang, ché Vị trí đón tiếp khách ngủ qua đêm dành cho từng đối tượng khách

+ Phần Adú: Là chỗ sinh hoạt của vợ chồng chủ nhà cùng các thành viên trong gia

đình Không gian và nội thất trong gia đình cũng được phân chia theo hướng Đông vàTây

Phía Đông: được ngăn thành nhiều buồng, làm chỗ ngủ cho nhiều cặp vợ chồng

theo thứ tự từ sau ra trước: buồng vợ chồng chủ nhà, kho và là phòng để dành cho côcon gái út khi đi lấy chồng, phòng của vợ chồng các cô con gái theo thứ tự trước sau

Phía Tây: là bếp lửa sinh hoạt cho cả gia đình (trước phòng chủ nhà) và là bếp riêng

của các cặp vợ chồng (đặt trước mỗi cửa phòng) và các vật dụng sinh hoạt trong giađình Kho lúa để ở sau cùng, được tách rời khỏi không gian nhà trước nhưng nhỏ hơn và

có hình dáng hư hnh uông Những sắc thái chung mang đậm ý nghĩa nhân văn của vănhóa nhà dài đã nói lên truyền thống, tín ngưỡng và chế độ mẫu hệ của đồng bào dân tộcÊđê

2 Đồ gỗ và điêu khắc

Nghệ thuật điêu khắc của người Ê đê nay còn rất ít, chủ yếu là chạm khắc tượngnhà mồ, cầu thang, cột Họ chạm khắc bằng các công cụ rất thô sơ như chà gạc, wăngwit, rìu…Trên các xà ngang của

các nhà giàu hiện còn chạm khắc

rất nhiều hình các con vật như rùa,

kỳ đà,voi… do ngày xưa người Ê

đê sống ở gần biển (đảo) nên họ

chạm khắc các con vật này để lưu

giữ lại truyền thống xa xưa, đây

cũng là một trong những yếu tố

còn lại của biển của người Ê đê

Hình khắc đôi bầu vú xuất hiện

hầu khắp trong nhà của người Ê đê

thể hiện uy quyền của người mẹ

trong gia đình, đồng thời biểu trưng cho chế độ mẫu hệ của người Ê đê.Còn hình vầngtrăng khuyết khắc trên bậc thang và các đôi cột là để thể hiện sự mong muốn sự đầy đủ,

đi lên, người Ê đê không khắc vầng trăng tròn bởi nếu đã trăng đã tròn thì sau đó sẽkhuyết dần rồi đi xuống vì vậy người ta luôn khắc hình trăng khuyết.Trên các cột nhà tacũng thấy các hình cây cỏ thể hiện sự gần gũi với thiên nhiên.Ngày xưa người Ê đê cótục chôn nô lệ theo hầu người chết (đối với nhà giàu) nhưng sau đó thay bằng tượng nhà

mồ với ý niệm về việc cần phải có người theo hầu người chết sau đó ý niệm này khôngcòn mà thay bằng ý nghĩa trang trí xung quanh nhà mồ nên việc thể hiện hình tượng vànội dung các bức tượng cũng phong phú và đa dạng hơn.Phong cách của các bức tượngnày một số thể hiện tính chất hoạt động và trần thuật, một số thể hiện tính gợi tả và sốngđộng như tượng Phụ nữ giã gạo ở easol – eahleo – Đak lak – Bảo tàng Dak lak, tượngngười đánh trống cao 94 cm ở Phú Yên – bảo tàng Mỹ Thuật, tượng múa trống cao 61

cm Phú Yên – Bảo tàng Mỹ thuật…

V Tôn giáo, luật tục, lễ hội:

1 Tôn giáo:

Điêu khắc hình động vật trên xà nhà người Êđê

Phần lớn người Ê Đê theo đạo Tin Lành được các nhà truyền giáo phương Tâytruyền vào những năm đầu của thế kỷ XX Đăk Lăk nơi tập trung đông người Ê Đê nhấtcũng là nơi có tín đồ Tin Lành nhiều nhất Việt Nam, đây được coi một trong nhữngtrung tâm đạo Tin Lành lớn nhất khu vực Đông Dương Họ thường đọc kinh cầu nguyệntại các nhà riêng của mục sư, hiện tại các nhà thờ Tin lành vẫn chưa nhiều Công giáoRôma được truyền bá thông qua

các nhà truyền giáo sau này là

người Pháp.Tỉ lệ người Ê đê theo

Công giáo Rôma rất thấp, do yếu

tố tấm lý và nguyên nhân lịch sử,

Sau Hiệp định Genève, Ngô Đình

Diệm cho hủy bỏ quy chế Hoàng

triều Cương thổ, tức chấm dứt đặc

quyền của Quốc trưởng Bảo Đại

trên vùng Cao nguyên và gom

vùng đất này vào lãnh thổ chung

của Quốc gia Việt Nam Về mặt

kinh tế có khoản mở rộng đất đai

canh tác và lậpcác khu dinh điền,

định cư hàng trăm nghìn người

Công giáo từ miền Bắc di cư vào

Nam Một số được đưa lên vùng

Tây Nguyên chiếm một số đất

người Thượng làm các khu dinh điến, sự xuất hiện đông đột ngột người Kinh Công giáo,cùng với sự kỳ thị chủng tộc, mất đất đai, văn hóa bị xâm phạm, đã để lại vết đau trongtâm lý của người Ê đê, trừ những người Ê đê Công giáo thời Pháp thuộc, thì hầu nhưngười Ê đê còn lại đa phần chọn Tin Lành như là một tôn giáo để có thể đối chọi lại từ

sự đồng hóa từ phía công giáo mà chính quyền Ngô Đình Diệm ủng hộ lúc đó Nhữngngười Ê đê theo Công giáo Rôma thì thường đến các nhà nhờ tại địa phương vào ngàychủ nhật Một số rất ít theo Phật giáo tại các vùng đô thị Số còn lại vẫn theo nét tínngưỡng cổ truyền, thờ cúng các thần hộ thân cho mình Lịch pháp theo tôn giáo truyềnthống của người Êđê có sự khác biệt so với lịch pháp công lịch,thứ lịch đếm ngày chậmhơn một ngày so với công lịch Người Eđê sử dụng lịch pháp Moise có nguồn gốc từ DoThái giáo Đó là ngày bắt buộc người Eđê phải nghỉ ngơi thờ phượng vào ngày thứ Bảy(Hruê Kjuh) hay còn gọi là Hrue Sabbath (shabbawth') tức ngày Chủ Nhật (Sunday)trong Công Lịch

Bên trong nhà thờ Tin Lành Buôn Alê A – tỉnh Đăk Lăk