Tín ngưỡng thờ Thần Tài của người Hoa ở TP HCM

Đời sống tín ngưỡng của người Hoa rất đa dạng và phong phú, trong đó Thần Tài là hình tượng tín ngưỡng phổ biến trong thế giới tâm linh của người Hoa, là vị thần chủ về đường của cải, tiền bạc.Trong tiến trình lịch sử, cộng đồng người Hoa sinh sống ở Việt Nam từ lâu và dần tiến xuống vùng đất phía Nam cùng với dân tộc Việt hòa lẫn vào cộng đồng địa phương của vùng đất mới này tạo nên sự phong phú trong đời sống vật chất, tinh thần cũng như xã hội như ngày nay. Dù có đi đâu, ở đâu nhưng cộng đồng người Hoa vẫn giữ cho mình một hình thức thờ phụng Thần Tài như một nét đẹp của sự mong mỏi, cầu xin cho việc kinh doanh ở vùng đất mới được xuôn sẽ, tiến tới.Thờ Thần Tài là một nét độc đáo trong nhân sinh quan của người Hoa. Vì thế, chúng tôi nghiên cứu đề tài này để có cái nhìn tổng quát hơn về hình tượng Thần Tài của người Hoa nói chung và đặc biệt là Thần Tài của cộng đồng người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng.Nghiên cứu Thần Tài trong đời sống tín ngưỡng của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh để hiểu thêm một cộng đồng dân tộc sinh sống, định cư lâu đời ở Việt Nam để khám phá sự đa màu sắc tâm linh cũng như để có những kiến thức bổ ích trong quá trình học tập, tìm hiểu để có thể phục vụ thiết thực cho nghề nghiệp liên quan đến du lịch và những hoạt động liên quan đến văn hóa trong tương lai.

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC SÀI GÒN KHOA VĂN HÓA - DU LỊCH

DVI 110

ĐỀ TÀI TIỂU LUẬN:

TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI CỦA NGƯỜI HOA

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 28 tháng 5 năm 2013

ỦY BAN NHÂN DÂN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

ĐẠI HỌC SÀI GÒN KHOA VĂN HÓA - DU LỊCH

DVI 110

ĐỀ TÀI TIỂU LUẬN:

TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI CỦA NGƯỜI HOA

STT HỌ VÀ TÊN MÃ SỐ SINH VIÊN

MỤC LỤC

DẪN NHẬP 3

1 Lí do chọn đề tài 3

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Cấu trúc của đề tài 5

NỘI DUNG 9

I NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 9

1.1 Các tên gọi của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 9

1.2 Quá trình di cư của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 10

1.3 Phân bố của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 11

II TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA Ở TP HỒ CHÍ MINH 12

2.1 Tiêu chí phân loại tín ngưỡng 12

2.2 Khái quát tín ngưỡng người Hoa ở Tp Hồ Chí Minh 13

2.3 Tục thờ cúng Ông Bổn của người Hoa ở Tp Hồ Chí Minh 16

III THẦN TÀI TRONG TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA 16

3.1 Thần Tài Văn 17

3.2 Thần Tài Võ 18

IV TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI Ở CÁC CHÙA, MIẾU VÀ HỘI QUÁN CỦA NGƯỜI HOA Ở TP HỒ CHÍ MINH 20

4.1 Tín ngưỡng thờ Thần Tài ở chùa, miếu và hội quán thờ Ông 20

4.1.1 Chùa Ông Bổn (Nhị Phủ Miếu) 21

4.1.2 Miếu Quan Đế (chùa Ông, Nghĩa An hội quán) 24

4.1.3 Hội quán Phước An (chùa Minh Hương) 27

4.1.4 Ngày lễ cúng Thần Tài ở chùa, miếu, hội quán thờ Ông 28

4.2 Tín ngưỡng thờ Thần Tài ở các chùa, miếu và hội quán thờ Bà 29

4.2.1 Miếu Bà Thiên Hậu (hội quán Tuệ Thành) 30

4.2.2 Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm) 32

4.2.3 Hội quán Quảng Triệu 35

4.2.4 Ngày lễ cúng Thần Tài ở chùa, miếu và hội quán thờ Bà 40

V TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI TẠI GIA CỦA NGƯỜI HOA Ở TP.HỒ CHÍ MINH 40

5.1 Thổ Địa, Thần Tài trong quan niệm của người Hoa 41

5.2 Môn khẩu Thổ Địa tiếp dẫn Thần Tài 42

5.3 Bố trí bàn thờ Thổ Địa, Thần Tài tại gia của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 44

5.3.1 Bài vị trên bàn thờ Thổ Địa, Thần Tài 46

5.3.2 Hình tượng, vị trí Thổ Địa, Thần Tài trên bàn thờ tại gia của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 38

5.3.3 Quy định khi thỉnh Thần Tài, Thổ Địa về nhà và các quy định thờ cúng tại gia của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 46

5.3.4 Những hình tượng, vật thờ khác trên bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa tại gia của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 48

5.4 Khảo sát tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài, Thổ Địa tại một số gia đình người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh 50

VI Ý NGHĨA CỦA TÍN NGƯỠNG TỤC THỜ THẦN TÀI CỦA NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG TÍN NGƯỠNG NGƯỜI VIỆT 53

VII TỔNG KẾT 55

TÀI LIỆU THAM KHẢO 57

PHỤ LỤC 58

DẪN NHẬP

1 Lí do chọn đề tài:

Đời sống tín ngưỡng của người Hoa rất đa dạng và phong phú, trong đó Thần Tài là hình tượng tín ngưỡng phổ biến trong thế giới tâm linh của người Hoa, là vị thần chủ về đường của cải, tiền bạc

Trong tiến trình lịch sử, cộng đồng người Hoa sinh sống ở Việt Nam từ lâu và dần tiến xuống vùng đất phía Nam cùng với dân tộc Việt hòa lẫn vào cộng đồng địa phương của vùng đất mới này tạo nên sự phong phú trong đời sống vật chất, tinh thần cũng như xã hội như ngày nay Dù có đi đâu, ở đâu nhưng cộng đồng người Hoa vẫn giữ cho mình một hình thức thờ phụng Thần Tài như một nét đẹp của sự mong mỏi, cầu xin cho việc kinh doanh ở vùng đất mới được xuôn sẽ, tiến tới

Thờ Thần Tài là một nét độc đáo trong nhân sinh quan của người Hoa Vì thế, chúng tôi nghiên cứu đề tài này để có cái nhìn tổng quát hơn về hình tượng Thần Tài của người Hoa nói chung và đặc biệt là Thần Tài của cộng đồng người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

Nghiên cứu Thần Tài trong đời sống tín ngưỡng của người Hoa ở Thành phố

Hồ Chí Minh để hiểu thêm một cộng đồng dân tộc sinh sống, định cư lâu đời ở Việt Nam để khám phá sự đa màu sắc tâm linh cũng như để có những kiến thức bổ ích trong quá trình học tập, tìm hiểu để có thể phục vụ thiết thực cho nghề nghiệp liên quan đến du lịch và những hoạt động liên quan đến văn hóa trong tương lai

Bên cạnh đó, nghiên cứu đề tài còn để phục vụ cho việc học tập hiện tại, cũng như là vận dụng kiến thức thực tiễn này vào công việc trong tương lai

3 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Làm sáng tỏ tín ngưỡng tục thờ Thần Tài của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhằm góp phần khẳng định thêm tính đa dạng văn hóa của Việt Nam ta

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu: tín ngưỡng thờ Thần Tài

Khách thể nghiên cứu: cộng đồng người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

5 Phạm vi nghiên cứu:

Văn hoá Trung Hoa hội nhập vào đất Sài Gòn thông qua những nhóm nghĩa binh "phản Thanh phục Minh" tìm đến nơi này lánh nạn Họ như những con ong theo dòng lịch sử đã đem phấn hoa của văn hoá Trung Hoa gieo trồng trên đất Sài Gòn Con cháu hậu duệ của những nhóm nghĩa binh này đã phát triển mạnh như ta thấy ngày nay Tiêu biểu và gây ấn tượng nhất là ở vùng Chợ Lớn, nơi được mệnh danh là

"Chinatown" trên đất Sài Gòn

Với việc sinh sống lâu đời để lại những dấu ấn trên các công trình kiến trúc, đời sống vật chất và cả đời sống tinh thần phong phú còn tồn tại và phát triển như ngày nay của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh trong đó có tín ngưỡng thờ Thần Tài đặc sắc Cùng với những hạn chế chủ quan, chúng tôi sẽ nghiên cứu tín ngưỡng thờ Thần Tài người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

6 Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp lịch sử: phát họa lại những giai đoạn lịch sử của việc di dân, cộng

cư của người Hoa ở vùng đất Chợ Lớn

Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu: sử dụng phương pháp phân tích tài liệu và tổng hợp tài liệu từ các tạp chí, sách, báo để nghiên cứu sự kiện lịch sử, các bài nghiên cứu về phong tục, tín ngưỡng của người Hoa nói chung và người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

Phương pháp điền dã, phỏng vấn: thực hiện những chuyến đi thực tế đến các Hội quán, chùa, miếu, nhà ở, nơi kinh doanh của người Hoa ở thành phố để tìm hiểu

về tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài

7 Cấu trúc của đề tài:

Để tìm hiểu đề tài “Tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài của người Hoa ở Thành phố

Hồ Chí Minh” nhóm chúng tôi chia làm 8 phần chính:

I NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH:

1.1 Các tên gọi của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

1.2 Quá trình di cư của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

1.3 Phân bố của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

II TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA Ở TP HỒ CHÍ MINH:

2.1 Tiêu chí phân loại tín ngưỡng

2.2 Khái quát tín ngưỡng người Hoa ở Tp Hồ Chí Minh

2.3 Tục thờ cúng Ông Bổn của người Hoa ở Tp Hồ Chí Minh

III THẦN TÀI TRONG TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA:

3.1 Thần Tài Văn

3.2 Thần Tài Võ

IV TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI Ở CÁC CHÙA, MIẾU VÀ HỘI QUÁN CỦA NGƯỜI HOA Ở TP HỒ CHÍ MINH:

4.1 Tín ngưỡng thờ Thần Tài ở chùa, miếu và hội quán thờ Ông:

4.1.1 Chùa Ông Bổn (Nhị Phủ Miếu)

4.1.2 Miếu Quan Đế (chùa Ông, Nghĩa An hội quán)

4.1.3 Hội quán Phước An (chùa Minh Hương)

4.1.4 Ngày lễ cúng Thần Tài ở chùa, miếu, hội quán thờ Ông

4.2 Tín ngưỡng thờ Thần Tài ở các chùa, miếu và hội quán thờ Bà:

4.2.1 Miếu Bà Thiên Hậu (hội quán Tuệ Thành)

4.2.2 Hội quán Ôn Lăng (chùa Quan Âm)

4.2.3 Hội quán Quảng Triệu

4.2.4 Ngày lễ cúng Thần Tài ở chùa, miếu và hội quán thờ Bà

V TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI TẠI GIA CỦA NGƯỜI HOA Ở TP.HỒ CHÍ MINH:

5.1 Thổ Địa, Thần Tài trong quan niệm của người Hoa

5.2 Môn khẩu Thổ Địa tiếp dẫn Thần Tài

5.3 Bố trí bàn thờ Thổ Địa, Thần Tài tại gia của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

5.3.1 Bài vị trên bàn thờ Thổ Địa, Thần Tài

5.3.2 Hình tượng, vị trí Thổ Địa, Thần Tài trên bàn thờ tại gia của người Hoa

Mục I, chúng tôi sẽ đi vào khái quát, phác họa lên bức tranh về dân tộc Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh qua các tên gọi trong quá trình cộng cư, các quá trình di cư đến vùng đất Gia Định xưa và trung tâm là Sài Gòn, Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay, cuối cùng là phân bố của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

Mục II, đời sống tín ngưỡng là một nhu cầu không thể thiếu trong quá trình nhận thức thế giới quan của mỗi cộng đồng dân tộc trên thế giới, đồng thời đó cũng là nét riêng biệt, độc đáo riêng của từng dân tộc Tiếp tục với mục I, trong mục II này

chúng tôi sẽ trình bày về tín ngưỡng của dân tộc Hoa nói chung và cộng đồng dân tộc

Hoa sinh sống ở Thành phố Hồ Chí Minh Trong mục này, chúng tôi sẽ trình bày

thành 3 ý nhỏ Thứ nhất là tiêu chí phân loại tín ngưỡng nói chung, thứ hai là khái

quát tín ngưỡng người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, thứ 3 là tục thờ cúng ông Bổn của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

Mục III, đời sống tín ngưỡng của người Hoa rất phong phú, đa dạng trong đó tục thờ cúng Thần Tài là tục phổ biến của mọi người Hoa từ các địa phương khác nhau trên đất nước Trung Quốc cũng như người Hoa đã và đang sinh sống ở Việt Nam Được biết đến như một dân tộc rất thành công trong lĩnh vực kinh doanh cùng với đó là một môi trường mới, một điều kiện mới, đời sống với trên đất khách, vì thế, một vị thần phù hộ, ban phát tài lộc, tiền của thì rất có ý nghĩa Mục này mang tên

“Thần Tài trong tín ngưỡng của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh”, Thần Tài của

người Hoa không nhất quán là một người cụ thể về chức vụ mà rất đa dạng, phong phú bên cạnh đó là việc ảnh hưởng, tiếp thu những hình thức, quan niệm mới Để đi sâu giải quyết mục này chúng tôi sẽ chia thành hai mục nhỏ, bao gồm: thứ nhất là

“Thần Tài văn”, thứ hai là “Thần Tài võ”

Mục IV, khi đến sinh sống ở vùng đất Nam Bộ, Gia Định xưa, để đánh dấu cho

sự định cư của mình, thỏa mãn nhu cầu tín ngưỡng, cố kết cộng đồng người Hoa, mong cầu sự bảo hộ, giúp đỡ của thế giới siêu hình, các cơ sở thờ tự tín ngưỡng của người Hoa về nhiều niềm tin để mong cầu sự phù hộ của các thần thánh khác nhau thông các hội quán, chùa miếu Vì thế, trong mục IV này nhóm chúng tôi sẽ thực hiện khảo sát việc thờ Thần Tài ở các chùa miếu, hội quán Trong mục này bao gồm hai mục nhỏ, đó là việc thờ cúng Thần Tài ở chùa miếu hội quán thờ Ông và thờ Bà, để từ

đó cho thấy một bức tranh toàn cảnh về tục thờ cúng này ở phạm vi cộng đồng của

người Hoa ở các địa phương khác nhau từ Trung Quốc trong quá trình di cư và sinh sống ở Thành phố Hồ Chí Minh

Mục V, tiếp nối với tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài phạm vi cộng đồng ở các chùa miếu, hội quán của người Hoa, ở mục này chúng tôi sẽ trình bày về phạm vi gia đình về tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài để hoàn thành bức tranh sinh động trong tư duy nhận thức thế giới của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh Trong mục V này, chúng tôi sẽ trình bày qua 4 mục nhỏ để làm rõ ý nghĩa các hình tượng, vật thờ với mục đích phác họa một cách rõ nét về bàn thờ Thổ Địa – Thần Tài điển hình của

người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, đầu tiên sẽ là Thổ địa, Thần Tài theo quan

niệm của người Hoa để thấy được tư duy, quan niệm, sự tương đồng của hai hình

tượng này trong nhận thức của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, thứ hai là Môn

khẩu Thổ Địa tiếp dẫn Thần Tài, thứ ba là Bố trí bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa tại gia của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, và cuối cùng là Khảo sát tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài, Thổ Địa của một số gia đình người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

Mục VI, trong quá trình sinh sống, cộng cư của người Hoa với các dân tộc bản địa ở miền Nam nói chung và Đông Nam Bộ, Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng thì việc tiếp thu, ảnh hưởng của các tín ngưỡng trong đó có tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài đối với các dân tộc khác là đều không thể tránh khỏi của quy luật xã hội Trong mục này, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu sự ảnh hưởng, ý nghĩa của việc thờ cúng Thần Tài của người Hoa trong tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài của người Việt

Mục VII, thông qua quá trình nghiên cứu, tìm hiểu, giải quyết đề tài, chúng tôi

sẽ tổng kết lại về tín ngưỡng thờ cúng Thần Tài của người Hoa cũng như giá trị của tục thờ cúng Thần Tài trong đời sống của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh và cả dân tộc Kinh, các dân tộc khác trong quá trình giao lưu, tiếp thu tục thờ này của người Hoa để làm phong phú hơn trong đời sống tâm linh của mình

NỘI DUNG

I NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH:

1.1 Các tên gọi của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh:

Người dân tộc Hoa tại Việt Nam là những người gốc Trung Quốc định cư ở Việt Nam và đa số có quốc tịch Việt Nam Họ còn có các tên gọi khác là Khách, Hán, Tàu và có các nhóm dân khác nhau Dân tộc Hoa sử dụng tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Hán, ngữ hệ Hán - Tạng Nếu xếp theo phân loại của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa thì họ được gọi là dân tộc Hán

Người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh

Người Trung Quốc đã qua lại làm ăn, sinh sống và chung đụng với người Việt đã từ lâu đời Tùy theo từng thời kỳ lịch sử, hoàn cảnh tiếp xúc hoặc nguyên nhân di cư mà người Trung Quốc đã tự xưng về tên dân tộc của mình khác nhau cũng như người Việt đã gọi họ theo các tên khác nhau Thường người Trung Quốc tự gọi mình là dân các triều đại mà họ cho rằng văn minh, tự hào hoặc cho rằng nó phổ biến

và được người bản xứ biết rõ, hoặc đã biết từ lâu như "người Đường" (Thoòng Dành),

"người Thanh", "người Bắc" (Quốc) Người Hoa còn tự gọi họ theo quê quán như

"người Quảng" (Quảng Đông), "người Tiều" (Tiều Châu/Triều Châu), "người Hẹ",

"người Khách", "người Hải Nam" Người Việt còn có lệ gọi người Hoa là "người Ngô" Lệ này bắt nguồn từ lịch sử thời Xuân Thu có "nước Ngô" và "nước Việt" Điển

hình là bản “Bình Ngô Đại Cáo” của Nguyễn Trãi vào thế kỷ 15 sau khi Bình Định

Vương Lê Lợi đuổi được giặc nhà Minh

Từ phổ thông người Việt hay dùng là "người Tàu"; còn từ "chệt" hàm ý miệt thị; từ "các chú" nay không thông dụng nữa và được đọc trại từ chữ "khách trú" vì người Hoa không được nhìn nhận là cư dân mà chỉ là dân ở trú mà thôi.(1)

1.2 Quá trình di cư của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh:

Người Hoa đến Việt Nam vào nhiều thời điểm khác nhau Tuy nhiên, có thể xét đến một số đợt di dân lớn vào Việt Nam và Đàng Trong từ thế kỉ XVII đến nay như cuộc di dân của Mạc Cửu (Mac King Kiou) và gia đình đến vùng đất Mang Khảm (nay là Hà Tiên) vào năm 1671 Năm 1679, nhóm các tướng Trung Hoa là Trần Thượng Xuyên (Trần Thắng Tài - Tchen Tchang Tchouen) và Dương Ngạn Địch (Yang Yen Ti) đổ bộ xuống Đà Nẵng Chúa Nguyễn cho vào vùng đất phương Nam khai khẩn Trần Thượng Xuyên định cư ở Biên Hòa - Cù Lao Phố (tỉnh Đồng Nai); Dương Ngạn Địch định cư ở Mỹ Tho (tỉnh Tiền Giang). (2)

Năm 1778, quân Tây Sơn đã đàn áp những người Hoa ở Cù Lao Phố do họ đã ủng hộ Nguyễn Ánh, việc đàn áp lại diễn ra vào năm 1782 Do đó, năm 1778, người Hoa từ Cù Lao Phố đã chuyển đến Chợ Lớn mà người Hoa gọi là "Đề Ngạn" Đến thế

kỉ XIX, người Pháp tạo điều kiện cho người Hoa vào định cư ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Trong thời kỳ Pháp thuộc, việc buôn bán của người Hoa phát đạt do họ có quan hệ tốt với giới cầm quyền Pháp tại Đông Dương, nổi bật nhất là Quách Đàm - một nhà buôn người Hoa xây Chợ Lớn Trong thời kỳ Việt Nam Cộng Hòa, cộng đồng người Hoa

có quan hệ tốt với chính quyền và thường ủng hộ tài chính trong các kỳ tranh cử Năm

1949, Đảng Cộng sản Trung Quốc giải phóng Trung Hoa, một số Quốc dân Đảng chạy sang Đài Loan, và một số sang Việt Nam

Như vậy, người Trung Quốc bắt đầu di cư vào Việt Nam kể từ thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên Trong hai thiên niên kỷ kể từ đó, nhiều làn sóng người Trung Quốc gồm lính, quan, dân đã đến định cư tại Việt Nam Nhiều người Hoa kết hôn

với người Việt và con cháu họ trở thành người Việt Nam Từ thế kỉ XVII đến giữa thế

kỉ XX, người Trung Hoa đã sang Việt Nam thành 4 đợt lớn, bằng đường thủy và đường bộ Hai khu vực cư trú của người Hoa lớn nhất là làng Thanh Hà ở Biên Hòa và làng Minh Hương ở Chợ Lớn

1.3 Phân bố của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh:

Dân tộc Hoa tại Việt Nam sinh sống ở nhiều nơi từ Bắc đến Nam, ở cả nông thôn lẫn thành thị Số người Hoa còn lại sinh sống ở các tỉnh khác trên toàn quốc nhưng hầu hết là ở nhiều tỉnh của miền Tây Việt Nam Năm 2003, dân tộc Hoa ước tính có khoảng 913.250 người Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, dân tộc Hoa ở Việt Nam có dân số 823.071 người, có mặt tại tất cả 63 tỉnh, thành phố Họ cư trú tập trung tại Thành phố Hồ Chí Minh 414.045 người, chiếm tỷ lệ 50,3% tổng số người Hoa tại Việt Nam, tỉnh Đồng Nai 95.162 người, tỉnh Sóc Trăng 64.910 người, tỉnh Kiên Giang 29.850 người, tỉnh Bạc Liêu 20.082 người, tỉnh Bình Dương 18.783 người, tỉnh Bắc Giang 18.539 người Như vậy, người Hoa là một trong hai dân tộc duy nhất tại Việt Nam có dân số giảm trong vòng 10 năm, từ năm 1999 đến năm 2009; dân tộc còn lại là người dân tộc Ngái, một cộng đồng nói tiếng Hoa được chính phủ Việt Nam tách ra từ người Hoa vào thập niên 1970

Riêng ở Thành phố Hồ Chí Minh, người Hoa tập trung đông nhất ở các khu thương mại trong Quận 5, Quận 11 với khoảng 45% dân số của mỗi quận; ngoài ra còn có một số người sống ở tại các Quận 6, Quận 8, Quận 10 Người dân tộc Hoa có 5 nhóm ngôn ngữ chính là Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Hải Nam và Hẹ (đôi khi còn gọi là tiếng Khách Gia - Hakka)

Hiện tại tuy chỉ chiếm chưa đến 10% dân số ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng cộng đồng Hoa kiều đã chiếm 30% số doanh nghiệp (của 23.000 người gốc Hoa) Cộng đồng người Hoa thường tham gia buôn bán, sản xuất hàng tiêu dùng quy mô vừa

và nhỏ, nắm giữ một số lĩnh vực bán sỹ quan trọng như hàng kim khí, điện máy, vàng, vải Một số doanh nghiệp do người Hoa nắm giữ nổi tiếng có thể kể đến như: Công ty sản xuất hàng tiêu dùng Bình Tiên (thương hiệu Biti's), Công ty thời trang Thái Tuấn, Công ty thực phẩm Kinh Đô

Khu phố người Hoa xưa ở Thành phố Hồ Chí Minh

Cộng đồng này cũng là cầu nối quan trọng cho quan hệ kinh tế, thương mại, đầu tư của các quốc gia có người Hoa sinh sống như: Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Singapore (nơi người gốc Hoa chiếm 70% dân số), Malaysia (người gốc Hoa chiếm 34% dân số nhưng lại nắm những lĩnh vực kinh tế then chốt), Thái Lan (người gốc Hoa chiếm 14% dân số) Vai trò của người Hoa đã được khẳng định khi chính quyền thành phố đã cho tổ chức Ngày hội văn hóa của người Hoa đầu năm 2007.(3)

II TÍN NGƯỠNG CỦA NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH:

2.1 Tiêu chí phân loại tín ngưỡng:

Phân loại tín ngưỡng có 4 tiêu chí:

+ Phân loại theo chức năng: thờ cúng để biết được tại sao đối tượng đó thờ

cúng, thờ cúng nhằm phù hộ cho con người cái gì

+ Phân loại theo giới tính: để thấy được số lượng nữ thần được thờ tự nhiều

+ Phân loại theo phạm vi: quy mô hay nói cách khác là theo đối tượng tín

ngưỡng gồm tín ngưỡng cá nhân, gia đình và dòng họ, cộng đồng

Ở đây, nghiên cứu đề tài “tín ngưỡng thờ Thần Tài của người Hoa ở Thành

phố Hồ Chí Minh” chúng ta chọn tiêu chí thứ tư vì từ đó ta có thể biết được những

đặc điểm văn hóa của cộng đồng người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh từ góc độ của

họ, thấy rõ tác động của tín ngưỡng đối với cá nhân, gia đình, dòng họ, cộng đồng người Hoa, từ đó có cách nhìn nhận đúng đắn về các hình tượng văn hóa tâm linh của

họ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh

2.2 Khái quát về tín ngưỡng của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh trong tiến trình lịch sử:

Là khu vực trung tâm của Gia Định xưa, Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay lại

là một địa bàn tụ cư đông đảo và tập trung nhiều thành phần cư dân khác nhau đến sinh sống trong lịch sử, đây cũng là khu vực sớm hình thành trung tâm kinh tế, văn hóa phồn thịnh của cả người Hoa và người Việt Dấu ấn ấy đã lưu lại đến ngày nay qua hình ảnh các đình miếu, hội quán, chùa chiền, đặc biệt ở các quận 1, 5, 6, 11 xoay quanh các đường phố lớn như Bến Chương Dương, Triệu Quang Phục, Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, Châu Văn Liêm, Hải Thượng Lãn Ông,

Trước khi thiết lập cơ cấu hành chính ở Gia Định vào năm 1698, nơi đây đã có người Việt, người Hoa đến sinh sống Quá trình mở đất, lập làng của cư dân người Hoa còn lưu lại khá rõ nét qua sự tồn tại bền vững của các ngôi miếu cổ Nét đan xen, giao lưu văn hóa diễn ra khá mạnh mẽ và liên tục trong suốt chiều dài lịch sử, đem lại phần nào nét phong phú, đa dạng trên thần điện, in đậm dấu ấn của từng giai đoạn lịch

Nhu cầu tín ngưỡng của nhóm di dân từ Trung Quốc sang Việt Nam càng được đẩy mạnh sau chuyến ra đi đầy hiểm nguy trên biển cả Đến nơi "đất lạ, quê người", cần có một ngôi miếu cho nhóm mình càng trở nên cấp thiết Nhiều người Hoa thuộc các địa phương và nhóm ngôn ngữ khác nhau đã nhanh chóng xây dựng một miếu thờ chung cho cư dân 7 phủ thuộc 3 tỉnh ở Trung Quốc (Bảy phủ gồm Chương Châu, Tuyền Châu, Phúc Châu (tỉnh Phúc Kiến); Quảng Châu, Triều Châu, Quỳnh Châu (tỉnh Quảng Đông); Ninh Ba (tỉnh Chiết Giang) Thất Phủ Quan Võ Miếu ra đời vào năm 1774, thờ Quan Thánh Đế Quân, người được phong tặng cho tên gọi "Thiên cổ nhất nhân" (xưa nay chỉ có một), vốn đã được tôn binh, được ngưỡng vọng của người Hoa Ngôi miếu ấy được xây dựng ở một vị trí quan trọng, thuộc khu vực trung tâm của Chợ Lớn, trên đường Phúc Châu, sau đó đổi tên là Quảng Đông và nay là Triệu Quang Phục Sau năm 1975, miếu bị hư hại nặng và nay đã không còn nữa

Song song với việc thờ Ông, người Hoa cũng dựng miếu Bà Tính chất cặp đôi với quan niệm âm dương được thể hiện rõ trong quan niệm về thờ tự, về trang trí thể hiện nhân sinh quan Đông phương rõ nét Thất Phủ Thiên Hậu miếu chính là ngôi miếu quan trọng và đầu tiên tại Chợ Lớn được dựng lên để thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu Sau đó là Nhị Phủ miếu (sau tách ra thành Hà Chương hội quán và Ôn Lăng hội quán), Tam Sơn miếu (1796), Tuệ Thành hội quán (cuối thế kỉ XVIII)

Dấu ấn của quá trình cộng cư nhiều thế kỉ giữa hai cộng đồng Hoa - Việt còn

để lại trên lĩnh vực tín ngưỡng Khá nhiều ngôi miếu từ giữa thế kỉ XIX như Bửu Sơn (phường 14, quận 5) thờ Quan Thánh lại có thờ linh thần vốn là Thành Hoàng Bổn Cảnh của xã Tân Lộc; miếu Minh Hương Gia Thạnh thực chất cũng là ngôi đình thờ vọng các vua, di thần nhà Minh cùng Chưởng Cơ người Việt, ông Nguyễn Hữu Cảnh

Ngày nay, trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh còn lại gần 200 ngôi miếu của người Hoa Như vậy, có thể thấy rằng, bên trong những ngôi miếu được cộng đồng người Hoa dựng lên, suốt chiều dài lịch sử định cư tại các quận trong thành phố, là một hệ thống thần linh được ngưỡng vọng và thờ tự khá phong phú: Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Ngọc Hoàng, Ông Bổn, Thần Tài, Môn Quan Thái Tuế, Tôn Ngộ Không, Kim Huê nương nương, Ý Mỹ nương nương, Bà Thủy Long Những thần linh ấy, một số có gốc gác từ Trung Quốc, nhưng một số vị thần được ngưỡng vọng đặc biệt còn do quá trình người Hoa gian nan trên biển cả đã được sự trợ

giúp thoát nạn của Thiên Hậu Thánh Mẫu, và khá nhiều những thần linh không thể không hiện diện trong cộng đồng của người Hoa, đó là Phúc Đức Chính Thần, là Thần Tài, Thần Cửa, v.v

Gắn liền với các hình thức thờ tự mang tính chất chung nhất cho từng nhóm ngôn ngữ, là những dịp lễ hội tưng bừng diễn ra tại các ngôi miếu ấy Ngoài lễ vía Bà, vía Ông hằng năm, còn có những ngày đặc biệt như ngày cho vay tiền thần ở miếu Quan Thánh (Nghĩa An hội quán) vào 14 và rằm tháng Giêng; vay tiền thần ở miếu

Ôn Lăng ngày 26 tháng Giêng, Lễ Tết Nguyên Đán, Nguyên Tiêu, cúng Rằm tháng Bảy, Tết Đoan Ngọ, Tết Trung Thu, cúng Rằm tháng Mười, đưa Ông Táo, đón Giao Thừa, tất cả những ngày lễ lớn đó đều được người Hoa nhiều thế hệ nối tiếp nhau truyền lại đời sau mà trong đó những nét văn hóa truyền thống vẫn còn lưu giữ

Ngoài nghi thức thờ tự, tín ngưỡng các thánh nhân, nhân thần, thần linh, diễn

ra tại các ngôi miếu, người Hoa cũng thể hiện sinh hoạt tinh thần phong phú, đa dạng của cộng đồng mình qua các hoạt động tín ngưỡng diễn ra trong từng gia đình Nét văn hóa truyền thống nổi bật nhất, thể hiện lòng hiếu kinh đối với dòng họ, ông bà mình là việc thờ cúng tổ tiên Bàn thờ tổ tiên được đặt nơi trang trọng nhất trong nhà Ngoài ra, ở gia đình người Hoa cũng như nhiều nơi khác, đều có bàn thờ Bà Mẹ Sanh, Thần Tài, Môn Quan, Ông Táo, Thần Đất, Thiên Quan, Quan Thế Âm Bồ Tất, Quan Thánh Đế Quân,

Cuộc khảo sát 444 hộ gia đình thuộc Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, trong

số các thần linh được thờ tự tại gia đình người Hoa thì thờ Thần Tài đã chiếm tỷ lệ cao nhất (90,2%) Điều nay phù hợp với cư dân Hoa sống tại đô thị, đa số người Hoa theo nghề buôn bán

Qua các dạng thức thờ tự diễn ra ở nơi công cộng, cũng như trong từng gia đình người Hoa, người Việt đã cho thấy một hệ thống tín ngưỡng phong phú giữ một vai trò quan trọng trong sinh hoạt tinh thần của cư dân Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh Hệ thống tín ngưỡng ấy, nhiều thế kỉ qua đã góp phần quan trọng vào sự định hướng tâm lý và việc hình thành nhân cách của người Việt, người Hoa thành phố Các hình thức tín ngưỡng diễn ra trên địa bàn có quan hệ cộng cư đa tộc, nên đã thể hiện khá nhiều hiện tượng đan xen, giao lưu văn hóa trong tín ngưỡng, đã làm phong phú,

đa dạng thêm cho điện thờ và giới thiệu ngày càng rõ nét hơn xu thế hội nhập văn hóa,

đã làm cho thần điện các miếu người Hoa ngày càng biểu hiện rõ nét xu thế Việt hóa như tại Lệ Châu hội quán, Nghĩa Nhuận hội quán, Minh Hương Gia Thạnh, Minh Hương Thất Phủ, là những ví dụ (4)

2.3 Tục thờ cúng ông Bổn của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh:

Trong hơn 20 năm qua, kể từ khi đất nước có những chuyển biến tích cực về nhiều mặt, từ sau Đổi Mới năm 1986, tín ngưỡng của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh thực sự có nhiều đổi thay Trong cuộc phỏng vấn 444 hộ gia đình tại các quận 2,

3, 5, 6, 8, 10, Gò Vấp, Củ Chi, Cần Giờ vào tháng 7 năm 2000 (trích từ đề tài "Tín ngưỡng dân gian ở Thành phố Hồ Chí Minh, thực trạng và giải pháp" (1999 - 2001) Chủ nhiệm: ThS Võ Thành Bằng, Sở Khoa học Công nghệ Thành phố Hồ Chí Minh 2001) cho thấy sự đổi mới trong nhận thức

Việc thờ cúng ông Bổn chiếm tỷ lệ cao, 62,7% gia đình người Hoa đi đến miếu Ông Bổn, trong khi miếu Quan Thánh chỉ có 36,4% và đến miếu Thiên Hậu chỉ có 17,8% Trong đó, nhóm Hoa nói ngôn ngữ Triều Châu cũng chiếm tỷ lệ cao hơn so với các nhóm khác (32,2%) Điều này có thể nhìn dưới góc độ đa dạng của việc thờ tự Ông Bổn, vốn được gọi là Phúc Đức Chính Thần, vị thần bảo hộ cho khu vực đất đai sinh sống, cũng vừa là Trịnh Hòa, người có công đưa người Hoa từ Trung Quốc ra định cư ở hải ngoại Nhưng vì sao trong giai đoạn hiện nay, việc đi đến miếu Ông Bổn lại chiếm tỷ lệ cao nhất? Có thể nghĩ rằng, khi đã đến nhập cư và đã ổn định được cuộc sống, thì tín ngưỡng Thiên Hậu không còn là nhu cầu tâm linh quan trọng nhất nữa, mà chính là vùng đất mới, nơi ngụ cư mới, vì vậy mà việc thờ tự Ông Bổn, vị thổ thần của khu vực đất đai sinh sống luôn chiếm tỷ lệ số người lui tới cúng bái đông.(5)

III THẦN TÀI TRONG TÍN NGƯỠNG NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ

CHÍ MINH:

Theo Cao Đài Từ Điển, "Thần Tài" theo tiếng Hán là "神財", tiếng Anh là

"The Genius of fortune" và tiếng Pháp là "Le Génie de fortune"

Thần: vị Thần; Tinh thần; Thiêng liêng mầu nhiệm; Tài trí phi thường

Tài: tiền bạc, của cải

Thần Tài là vị Thần cai quản về tiền bạc và của cải

Theo tín ngưỡng dân gian, Thần Tài mang lại tiền bạc hay của cải cho mỗi gia đình, nên mỗi gia đình, nhất là gia đình mua bán hay kinh doanh đều có bàn thờ Thần Tài, đốt nhang nghi ngút để cầu xin Thần Tài cho mua may bán đắt, trúng mối lời nhiều, đem lại nhiều tiền bạc sung túc Người đời rất quí trọng tiền bạc nên rất quí trọng Thần Tài Những nhà kinh doanh đều có lập bàn thờ Thần Tài rất long trọng, đặc biệt bàn thờ Thần Tài không được đặt trên cao mà phải đặt ngay trên mặt gạch nền nhà

Tục thờ Thần Tài được người Hoa truyền lại cho dân ta trong quá trình di cư đến Người Hoa sang nước ta làm nghề buôn bán rồi trở nên giàu có, mỗi nhà người Hoa đều có thờ Thần Tài nên người Việt thấy vậy mà làm theo Nhiều nhà không có thờ phượng Trời Phật mà lại thờ Thần Tài Điều này đã thể hiện sự giao lưu, tiếp biến văn hóa khá rõ nét trong văn hóa tín ngưỡng của người Việt - Hoa

Hiện nay, nguồn gốc của Thần Tài trong tín ngưỡng của người Hoa không thống nhất và mang tính phong phú, đa dạng, tùy theo nơi thờ tự và quan niệm của các nhóm người Hoa khác nhau Thần Tài lưu truyền trong nhân gian tuy nhiều, nhưng có thể phân làm hai loại: Thần Tài Văn và Thần Tài Võ.(6)

3.1 Thần Tài Văn:

Gồm Tài Bạch Tinh Quân và Tam Đa (Phúc - Lộc - Thọ):

+ Tài Bạch Tinh Quân: Là một cụ ông phúc hậu, mặt trắng, râu dài, mặc áo

bông thắt lưng ngọc, tay trái cầm thỏi vàng, tay phải cầm cuộn sớ, trên đó viết "Chiêu tài tiến bảo", mặt giống như ông phú gia Tương truyền ông là sao Thái Bạch trên trời, thuộc Kim Thần, chức vụ của ông là "Đô Thiên Chí Phú Tài Bạch Tinh Quân", chuyên quản kim ngân tiền tài, nhiều người cầu tài rất tôn sùng ông, có một số người còn ngày đêm thắp hương cúng bái

(6)

http://diendan.lyhocdongphuong.org.vn/bai-viet/4023-nhung-hieu-biet-ve-ban-tho-tai-than-ong-dia/

+ Tam Đa(7): gồm 3 ông Phúc, Lộc, Thọ

* Ông Phúc: Tay ôm đứa trẻ, tượng trưng cho phúc khí "hữu tử vạn sự túc" (có

con cái thì vạn sự đầy đủ, mãn nguyện)

* Ông Lộc: Mặc áo quan, tay ôm ngọc Như Ý, tượng trưng cho thăng quan tiến

chức, tăng tài thêm lộc

* Ông Thọ: Tay vác cành đào, mặt nở nụ cười hạnh phúc, cát tường, tượng

trưng cho sự an khang, trường thọ

Trong ba ông Phúc - Lộc - Thọ, vốn chỉ có ông Lộc mới là Thần Tài, nhưng thường được làm liền nhau cho nên được nhiều người Hoa thờ cùng

3.2 Thần Tài Võ:

Gồm Triệu Công Minh và Quan Công:

+ Triệu Công Minh là một vị mãnh tướng oai

phong lẫm liệt, nhân gian tương truyền rằng ông có khả

năng phục yêu trừ ma và có thể chiêu tài lợi thị Theo

tục truyền thì ông tu hành đắc đạo thành tiên, được thiên

đế phong là "Lôi Phó Nguyên Soái" (tức là phó nguyên

soái Thiên Lôi) trên đầu đội mũ sắt cưỡi trên lưng cọp

màu đen, mặt đen râu rậm, tay vung roi sắt, phù hộ cho

người buôn bán, giúp thương gia kiếm được nhiều tiền

Triệu Công Minh(8)

(7) Tam Đa: theo VNExpress: http://vnexpress.net/gl/xa-hoi/loi-song/2003/01/3b9c4b4a/

Ông Đa Lộc là Đậu tử Quân, làm quan đời nhà Tấn, đương nhiên luôn xoay sở để có nhiều tiền của, bổng lộc Giàu có, hiềm nỗi cho đến khi ông ngoài 80 vẫn chẳng có đích tôn nối dõi, khi chết của cải lại chuyển

về tay dòng họ khác

Ông Đa Thọ là Đông Phương Sóc, làm quan đời Hán, giỏi tâng bốc nên rất được lòng Thiên tử Gặt hái nhiều bổng lộc, ông cưới nhiều gái đẹp làm vợ nên râu tóc bạc phơ, lưng còng, người lùn đi Khi ông qua đời, thọ 125 tuổi, con đã chết, cháu tứ đại phải làm ma

Ông Đa Phúc tên là Quách Nghi, làm quan đời nhà Đường Ông thanh liêm, nhà nghèo túng, thanh bạch, vợ chồng chuyên làm việc thiện và tu nhân tích đức Ngoài 80 tuổi có cháu ngũ đại đồng đường, kỷ cương đạo lý không hề thương tổn, ông bà hạnh phúc đến cuối đời rồi cùng viên tịch

(8) Theo “Cổ vật tinh hoa”: http://covattinhhoa.com/diendan/showthread.php?t=451

+ Quan Công, tên thường gọi là Quan Vũ, tự Vân Trường, là danh tướng thời

Tam Quốc, ông không chỉ trung dũng cảm động lòng người mà còn có thể chiêu tài tiến bảo, hộ gia tịch tà.(9)

Trong thực tế, đối với người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, ngoài Văn - Võ Thần Tài ra thì Thần Đất (Thổ Địa) cùng là một trong các Thần Tài Nói cách khác, cũng do nông nghiệp chiếm vai trò quan trọng trong lịch sử, nên đất đai cùng các loại nông phẩm từ đất sinh ra là thứ của cải, tài sản chủ yếu nên Thần Đất cũng là Thần Tài Mặt khác, Thần Đất có công năng là Thần Tài là do thuyết Ngũ hành tương sinh: Thổ sinh Kim

Điều cần lưu ý là tín lý về Thần Đất của người Hoa rất đa dạng, thậm chí là phức tạp, bởi chúng được quy chiếu theo những tiêu chí khác nhau Tại các chùa, miếu và hội quán của người Hoa, Thần Đất đây được gọi là Ông Bổn, hay Phúc Đức Chính Thần (hoặc Phước Đức Chính Thần), là thần cai quản xã, thôn Ở đây, vị Thần Đất có chức năng chủ quản cả vùng Chợ Lớn, được thờ chính ở Nhị Phủ Miếu (tục gọi

là "Chùa Ông Bổn") Theo bài vị thờ tên gọi chính thức của thần là “Nhị phủ miếu Đại

Bá Công”, được đồng nhất với ông Bổn (Bổn Đầu công Châu Đạt Quan)

Tục truyền ông là Châu Đạt Quan (tên tự là Bổn), người tỉnh Triết Giang, huyện Ôn Ca Thị, sinh năm 1265, mất năm 1355 Là người sinh sống dưới triều Tống, ông là người có tài và trí thông minh, thi vô triều đình là một vị quan thông ngôn (phiên dịch) Ông được vua tin tưởng giao cho việc khảo sát các nước phía Nam, trong

đó có Việt Nam Ông là người có đức độ, thương dân, hướng dẫn dân chúng khai hoang, v.v Lúc mất, người dân phong ông là thần, gọi là Phúc Đức Chính Thần

Trên bức hoành treo trước chính điện Nhị phủ miếu ghi rằng “Ngộ Thổ Địa dã” (Ta là Thổ Địa đây) và công năng chính của thần là bảo trở việc tài lộc Điều này cho thấy đây là vị Thần Tài, Thần Đất và là nhân thần; song thực chất đây là vị thần thuộc

“Ngũ Thổ” (là Thần Thổ Phủ), bảo hộ kho chứa hàng hóa, hiểu rộng là chợ búa và hiểu rộng hơn là vùng Chợ Lớn - Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.(10)

IV TÍN NGƯỠNG THỜ THẦN TÀI Ở CÁC CHÙA, MIẾU VÀ HỘI QUÁN CỦA NGƯỜI HOA Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH:

4.1 Tín ngưỡng thờ Thần Tài ở các chùa, miếu và hội quán thờ Ông:

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Quan Thánh Đế Quân (Quan Công) được xem là

“đệ nhất Thần” của người Hoa, được thờ trong hầu hết các cơ sở tín ngưỡng Bởi ở Quan Công người ta thấy rõ nhân cách cao thượng của người quân tử, lòng tự trọng cao cả vì danh dự cá nhân, tính rộng lượng và thương người, tình thương và lòng chung thủy đối với người thân và bạn bè, sự chính trực, công minh, tinh thần trách nhiệm và hy sinh vì nghĩa lớn Nói chung, Quan Công là một chuẩn mực nhân cách và đạo đức của con người mà người Hoa tự xem như là một mục tiêu định hướng của giáo dục đạo đức làm người Những đức tính tốt của Quan Thánh Đế Quân chiếm vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của người Hoa thể hiện khao khát hướng tới chân thiện mỹ của con người nói chung của cộng đồng người Hoa nói riêng Ngoài ra, người Hoa lập miếu thờ Quan Công chính là sự biểu hiện cho tấm lòng luôn hướng về quê hương cố cựu, không để bị mất truyền thống, mai một văn hoá của mình ở nơi đất khách

Đồng thời, tín ngưỡng thờ Bổn Đầu Công (Ông Bổn hay Phúc Đức Chính Thần) ngoài ý nghĩa như đề cập ở trên còn là biểu tượng cho đức tính chịu đựng gian khổ vượt qua những phong ba bão táp… định hướng nhân cách nhằm rèn luyện tinh thần chịu đựng khó khăn nơi đất khách. (11)

Vì thế, đối với bộ phận người Hoa thờ Ông ở Thành phố Hồ Chí Minh thì Ông Bổn (hay Phúc Đức Chính Thần), Quan Thánh Đế Quân là đối tượng được thờ chính ở chính điện và đóng vai trò quan trọng trong chùa, miếu Trong quá trình khảo sát các chùa theo tín ngưỡng thờ Ông của người Hoa thì có 3 nơi khá tiêu biểu, đó chính là:

+ Chùa Ông Bổn (Nhị Phủ Miếu) - 364 Hải Thượng Lãn Ông, Q.5

+ Miếu Quan Đế (Nghĩa An Hội - Chùa Ông) - 676 Nguyễn Trãi, Q.5

+ Hội quán Phước An (chùa Minh Hương) - 184 Hồng Bàng, Q.5

4.1.1 Chùa Ông Bổn (Nhị Phủ Miếu):

Miếu Nhị Phủ, Nhị Phủ hội quán hay còn được gọi là chùa ông Bổn, tọa lạc tại

264 đường Hải Thượng Lãn Ông, phường 14, quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh

Miếu có tên là Nhị Phủ vì miếu được thành lập do sự đóng góp của người Hoa gốc ở hai phủ Tuyền Châu và Chương Châu (Phúc Kiến, Trung Quốc) Về sau tách ra, nhóm Tuyền Châu lập hội quán Ôn Lăng, nhóm Chương Châu lập hội quán Chương Châu (nay là hội quán Hà Chương)

Chùa Ông Bổn - Nhị phủ miếu có kiến trúc tổng thể theo hình chữ khẩu, gồm bốn dãy nhà dài, vuông góc nhau, khoảng trống ở giữa tạo nên sân thiên tỉnh

Nhìn từ bên ngoài, chùa Ông Bổn nổi bật giữa phố phường với những nếp mái cong như chồng lên nhau Những nếp mái cong của chùa Ông Bổn khá độc đáo so với nhiều ngôi chùa khác ở Thành phố Hồ Chí Minh cũng như cả nước

Hình 1: Sơ đồ khám thờ Nhị Phủ Miếu – Chùa Ông Bổn

Trong Nhị Phủ miếu, Ông Bổn là đối tượng được thờ chính, gọi là Phúc Đức Chính Thần Theo quan niệm và tín ngưỡng của cộng đồng những người Hoa tin vào ông Bổn thì cho rằng, ông chính là Thần Tài, có thể phù hộ cho họ thành công trong công việc cũng như có được nhiều tài lộc trong kinh doanh và cuộc sống

Phần chính điện chùa Ông Bổn bày một bàn thờ Ngọc Hoàng thượng đế với một lư hương bằng đồng khá lớn Bên trên bàn thờ Ngọc Hoàng có hai tấm hoành phi đại tự “Phúc toàn đức bị” và “Thích cấp lâm phong” Những hiện vật này được ghi rõ làm trong năm Quang Tự thứ 27 tức năm 1901

Đi qua sân thiên tỉnh, nơi đó có dãy bàn bằng xi măng làm chỗ biện bày các lễ vật cúng thần, sẽ bắt gặp một hoành phi đại tự “Thân Lâm phước địa”, nét chữ bay

bướm phong nhã Bên dưới hoành phi là một bàn để bày lễ cúng và cũng là bàn thờ

- phượng, lân hàm châu xen kẻ hoa văn đồng tiền, chữ thọ, các con vật miền sông nước như tôm, cua, cá là một tác phẩm của nghệ thuật chạm khắc gỗ, một hiện vật quý của miếu

Điện thờ Phúc Đức Chính Thần cao khoảng 1,5m, có tượng ông Bổn bằng gỗ, một cỗ ngũ sự bằng đồng, một bài vị “Nhị Phủ Đại Bá Công” Tượng ông Bổn thể hiện một ông già khuôn mặt quắc thước, khoan hòa với chòm râu bạc trắng buông dài, dáng ngồi thoải mái, một tay gác lên tay ngai, một tay vừa mới vuốt chòm râu Những nếp áo tượng buông chùng trong dáng nghĩ ngợi suy tư Bên dưới tượng Ông Bổn là hai tượng nhỏ khác như hai đồng tử đang đứng chờ được sai bảo

Bên trái bàn thờ ông Bổn là một gian điện thờ nhỏ hơn, thờ Quảng Trạch Tôn Vương Bàn thờ có hai di tượng, tượng một hài đồng yên vị trên ngai với vẻ mặt ngây thơ, có dáng như ngạc nhiên, bên dưới là tượng một nhà sư (hoặc đạo sĩ) mặc áo vàng, đầu trọc, lông mày rậm uốn cong lên Trên khám thờ Quảng Đại Tôn Vương còn một bức liễn nhỏ ghi ba chữ “Phụng Sơn Tự”

Bên phải bàn thờ ông Bổn, đối xứng với bàn thờ Quảng Trạch là bàn thờ Thái Tuế Gia Gia Trên bàn thờ là một đạo sĩ, tay đang lắc chuông, chung quanh là ba con

hổ trong trạng thái gầm ghè hung hãn Vị đạo sĩ vẫn bình tĩnh nhìn về phía trước như đang thu phục lũ dã thú

Trong quá trình thành lập và xây dựng, miếu Nhị Phủ là một nơi sinh hoạt, làm

ăn của những nhóm người Hoa đầu tiên sang Sài Gòn Ông Bổn lúc ấy được xem như

vị Thổ Thần có vai trò bảo vệ, che chở và giúp đỡ họ trong quá trình an cư, lập nghiệp Theo thời gian, họ dần có cuộc sống tốt hơn và tách ra sinh sống, làm ăn ở những nơi khác nhau, Nhị Phủ Miếu không còn giữ vai trò như trước mà chuyển đổi

thành nơi thờ tự, sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của họ, đồng thời, Ông Bổn còn đóng

thêm vài trò là vị Thần Tài giúp đỡ họ trên con đường sự nghiệp

Qua việc bố trí khám thờ ở chính điện cũng như những hình ảnh của Ông Bổn

mà ta biết được vai trò quan trọng của Ông đối với Nhị Phủ miếu nói riêng và cộng đồng người Hoa Phúc Kiến nói chung Ông Bổn - Phúc Đức Chính Thần ở đây ban đầu là một vị Thần Đất sau này có thêm chức năng khác là Thần Tài có khả năng mang đến tài lộc, phú quý trong nhận thức của người Hoa sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh Đồng thời, Nhị Phủ miếu có lẽ là ngôi chùa duy nhất ở Thành phố Hồ Chí Minh mà Ông Bổn được xem trọng nhất và được đồng nhất với hình ảnh Thần Tài.(12)

4.1.2 Miếu Quan Đế (Nghĩa An Hội Quán - Chùa Ông):

Miếu Quan Đế (Còn gọi là Nghĩa An hội quán hay chùa Ông) tọa lạc tại 676 đường Nguyễn Trãi, phường 11, quận 5, Thành phố Hồ Chí Minh Miếu vốn là hội quán của bang Triều Châu, do người Triều Châu và người Hẹ ở Triều Châu sang Việt Nam sinh sống thành lập Không rõ miếu được xây dựng năm nào, có lẽ muộn nhất là đầu thế kỷ XIX vì khoảng năm 1818, khi viết về chợ Sài Gòn xưa, Trịnh Hoài Đức đã

(12)

http://www.quangduc.com/vietnam/chuaviet/tphcm/chuaongbon.html

http://ttvhq5.com.vn/newsdetail107_774_mieunhiphuchuaongbon.aspx

nhắc đến hội quán Triều Châu: "Đầu phía Bắc đường lớn có miếu Quan Thánh và ba hội quán Phúc Châu, Quảng Đông và Triều Châu chia đứng hai bên tả hữu Hễ gặp tiết đẹp đêm trăng, các ngày tam nguyên, sóc vọng thì treo đèn, đặt án, đua tranh kỳ xảo "

Hình 2: Sơ đồ khám thờ miếu Quan Đế

Từ hai cổng lớn vào đến cửa miếu có năm cặp kỳ lân lớn nhỏ bằng đá đặt đối xứng nhau Đẹp hơn cả có lẽ là cặp "Lân hàm châu" (Lân ngậm ngọc) chầu hai bên cửa Phía trên, trước biển chữ "Nghĩa An hội quán" treo bức nghi môn làm năm 1903 chạm nổi cảnh "Lục Quốc phong tướng" Trên vách mặt tiền hai bên cửa miếu chạm chìm các chữ Hán và sáu bức chạm cành trúc khác nhau, là những tác phẩm chạm khắc đá giá trị

Nội thất miếu trang nghiêm với những cột gỗ cao treo câu đối, những bao lam cửa chạm hai mặt, bao lam khám thờ, khám thờ chạm trổ tinh tế từ những điển tích Trung Hoa đến những sinh hoạt đời thường như: gánh nước, đốn củi , những con vật trong tứ linh xen lẫn tôm, cua, cá, mực

Chính điện miếu, giữa có gian thờ Quan Thánh Đế Quân trang trí bao lam lưỡng long tranh châu Tượng Quan Đế cao 300cm, mặc áo gấm xanh, ngồi trên ngai, đặt trong khám thờ chạm viền nhiều lớp tùng - hạc, mai - điểu, mẫu đơn - trĩ, Bát tiên giao chiến thủy quái Đứng hầu hai bên trước bệ thờ là tượng Quan Bình và Châu Xương cao gần 200cm, đặt trong tủ kính

Hai bên tả hữu có gian thờ Thiên Hậu Nguyên Quân và Tài Bạch Tinh Quân (Thần Tài) bài trí giống nhau với bao lam phụng hoàng và khám thờ chạm cảnh vinh qui bái tổ, đánh cờ, chèo thuyền, giăng lưới, mục đồng cưỡi trâu, mai điểu, trúc điểu Thần Tài được thể hiện bằng tượng gỗ, cao 60cm, cũng ngồi trên ghế chạm đầu rồng, hai bên có Chiêu Tài đồng tử đứng hầu Tượng Bà Thiên Hậu bằng gỗ cao 60cm, ngồi trên ghế chạm, theo hầu Bà có hai thị nữ và hai vị Thiên Lý Nhãn, Thuận Phong Nhĩ

Ngoài gian thờ ở chính điện, còn có bàn thờ Quan Đế ở trung điện, đặt trước bàn thờ Văn Xương đế quân tức Khổng Tử, người đứng đầu Nho giáo Tượng Quan

Đế cao 80cm bằng gỗ thiếp vàng, được làm cách nay hơn một trăm năm. (13)

Ở miếu, dù Quan Thánh Đế Quân là vị thần được thờ chính nhưng ông không được xem là Thần Tài mà chỉ được xem như hình tượng khao khát hướng tới chân thiện mỹ của con người nói chung của cộng đồng người Hoa nói riêng mà ở phần trên

đã nói đến Ngoài ra, Phúc Đức Chính Thần cũng không được bộ phận người Hoa Triều Châu ở đây xem là Thần Tài, mà theo họ đây đơn giản là Thần Đất, là Thổ Địa

mà thôi Duy chỉ có Tài Bạch Tinh Quân là được họ xem là Thần Tài, có thể ban phát tài lộc cho họ

(13)

(http://ttvhq5.com.vn/newsdetail107_773_mieuquandenghiaanhoiquan.aspx)

4.1.3 Hội quán Phước An (Chùa Minh Hương):

Hội quán Phước An được xây dựng trên cơ sở vật chất của nguyên Hội quán

An Hòa (còn gọi là An Hòa cổ miếu, thờ Quan Thánh Đế Quân) từ năm 1902, còn được gọi là Chùa Minh Hương

Chùa Minh Hương còn giữ nguyên phong cách cổ kính trang nhã, đồng thời còn truyền tải nhiều giá trị văn hóa lịch sử của những người Minh Hương có nguồn gốc bảy phủ thuộc ba tỉnh Quảng Đông, Phước Kiến, Triết Giang Trung Quốc đã sinh

cơ lập nghiệp tại vùng đất Chợ Lớn xưa. (14)

Hình 3: sơ đồ khám thờ ở hội quán Phước An

Đối với Hội quán Phước An (chùa Minh Hương), Quan Thánh Đế Quân và Ông Bổn cũng không được xem là Thần Tài, từ đó ta thấy được nét tương đồng trong trong tín ngưỡng của nhóm người Hoa Minh Hương và Triều Châu Trong chùa này,

họ thờ Thần Tài không phải là một tượng làm bằng gỗ mà đơn giản chỉ là một tấm

(14)

http://ttvhq5.com.vn/newsdetail107_696_hoiquanphuocanchuaminhhuong.aspx

tranh kiếng (vốn được dùng phổ biến trong các trang thờ của các gia đình người Hoa tại Thành phố Hồ Chí Minh) đặt ở vị trí thấp giữa khám thờ Ông Bổn và Quan Thánh

Đế Quân

Qua sự khảo sát 3 ngôi chùa, miếu và hội quán thờ Ông kể trên, ta có được cái nhìn rõ nét hơn về tín ngưỡng thờ Thần Tài của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh, với sự đa dạng, phong phú trong văn hóa tín ngưỡng Giữa Ông Bổn hay Phúc Đức Chính Thần, dù ai chính xác mới là Thần Tài thì cũng không còn quan trọng, vì giữa

họ có mối quan hệ liên quan nhất định với nhau, càng làm củng cố hơn Thuyết Tương sinh "Thổ sinh Kim"

4.1.4 Ngày lễ vía, thờ cúng Thần Tài ở chùa, miếu, hội quán thờ Ông:

Đối với chùa Ông, hằng năm, miếu Nhị Phủ, Hội quán Phước An, có nhiều ngày cúng tế Đặc biệt 2 ngày lễ chính của miếu là ngày rằm tháng giêng (15/1 Âm lịch) và rằm tháng tám (15/8 Âm lịch), đó là ngày sinh và ngày mất của ông Bổn Lễ vật cúng tế gồm ngũ sinh (thịt của 5 loài vật), ngũ quả (5 loại trái cây), nhang đèn, v.v Người Hoa phần lớn là người gốc Phúc Kiến đem lễ vật đến chùa cúng rất đông

Bà con người Hoa thường mua những vòng hương thắp cúng treo khắp vòm trần chùa tỏa khói thơm nghi ngút suốt nhiều tháng

Ngoài ra, ở các chùa, miếu và hội quán thờ Quan Thánh Đế Quân là chính, như miếu Quan Đế thì cũng có lễ hội diễn ra vào ngày 2/2 Âm lịch hằng năm, đó là ngày vía Thổ địa Phúc Đức Chính Thần Đây là lễ hội tiêu biểu cho các lễ hội miếu ở Thành phố Hồ Chí Minh và Nam bộ với các nghi thức: “gióng trống khai trang” thông báo vào lễ, “mời trầu” bằng điệu hát bóng rỗi để thỉnh thần về dự lễ, diễn tuồng hài

“Địa Nàng” với nhân vật ông Địa và nàng tiên mang nội dung phê phán thói hư tật xấu trong xã hội hương thôn xưa Sau đó là màn diễn múa mâm vàng, mâm bạc và múa đồ chơi do các nghệ nhân dân gian trình diễn Kết thúc hội là nghi thức phát lộc

Vào Rằm tháng Giêng, một số bà con đến lễ chùa và xin vay mượn tiền của các

vị thần thánh trong chùa như Ông Bổn, Quan Công để làm ăn buôn bán Sự vay mượn

này có tính chất tượng trưng, nhưng đến cuối năm vào Rằm tháng Chạp, bà con đến chùa trả lễ đầy đủ cả vốn lẫn lời bằng số tiền mặt bỏ vào các thùng phước sương (15)

4.2 Tín ngưỡng thờ Thần Tài ở các chùa, miếu và hội quán thờ Bà:

Ở các chùa, miếu và hội quán của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh theo tín ngưỡng thờ Bà thì Thiên Hậu Thánh Mẫu là đối tượng thờ chính Tín ngưỡng thờ

Bà Thiên Hậu (Bà Ma Tổ, Bà Mã Châu) gốc Hoa Nam đã theo bước di dân người Hoa đến Nam Bộ Việt Nam từ các thế kỷ XVII - XIX, đã trở thành một dạng tín ngưỡng thờ Mẫu khá phổ biến tại đồng bằng Nam Bộ nói chung và Thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

Người Trung Quốc và Đài Loan thờ Thiên Hậu, coi bà là thủy - hải thần, là nữ thần hộ mệnh; nữ thần sinh sôi, nữ thần khai sơn v.v., thi thoảng đồng nhất với Quan

âm trong Phật giáo, Tây vương Thánh mẫu trong Đạo giáo, với Lâm Thủy phu nhân, Kim Hoa phu nhân trong tín ngưỡng thờ Mẫu vùng Hoa Nam

Trên đường đi biển, người Hoa thường cầu nguyện Bà hiển linh hỗ trợ Khi định cư được bình an tại vùng Nam Bộ, những di dân lập miếu trang trọng thờ Bà, ngưỡng vọng và thờ tự Bà với tấm lòng biết ơn đã giúp đỡ họ được “thuận buồm xuôi gió” Theo dòng di dân đến khắp nơi ở Nam Bộ, miếu Thiên Hậu cũng được dựng lên

Về sau, người Hoa còn thờ Bà thêm chức năng bảo an, ban phát phúc lộc, thịnh vượng, đặc biệt là hộ mệnh cho trẻ sơ sinh

Chính vì thế, đối với đa số người Hoa gốc Quảng Đông và một số nhóm người Hoa khác thì Thiên Hậu Thánh Mẫu đóng vai trò khá quan trọng trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của họ Tại Thành phố Hồ Chí Minh, ở hầu hết các chính điện của miếu thờ Bà thì ngoài Bà Thiên Hậu là đối tượng thờ chính ra thì còn có các vị thần khác, trong đó có Phúc Đức Chính Thần và Tài Bạch Tinh Quân Tuy nhiên, khám thờ hai vị thần này còn được đặt ở vị trí chính điện hoặc ngay bên cổng ra vào miếu

Một số miếu Bà của người Hoa ở Thành phố Hồ Chí Minh tiêu biểu mà chúng tôi đã tiến hành khảo sát là:

(15)

http://ttvhq5.com.vn/newsdetail107_774_mieunhiphuchuaongbon.aspx

+ Miếu Bà Thiên Hậu (Hội quán Tuệ Thành) - 710 Nguyễn Trãi, Q.5

+ Hội quán Ôn Lăng (Chùa Quan Âm) - 12 Lão Tử, Quận 5

+ Miếu Thiên Hậu (Hội quán Quảng Triệu) - 122 Bến Chương Dương cũ, nay

là Đại lộ Đông Tây, Q.1.(16)

4.2.1 Miếu Bà Thiên Hậu (Hội quán Tuệ Thành):

Miếu Thiên Hậu tọa lạc tại số 710 đường Nguyễn Trãi, phường 11, quận 5 Đây là ngôi miếu thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu của cộng đồng người Hoa – Quảng Đông, gốc ở huyện Tuệ Thành (Trung Quốc)

Miếu được xây dựng vào năm 1760 Từ đó đến nay, miếu đã được trùng tu nhiều lần nhưng vẫn còn giữ được phong cách của chùa Hoa từ đường nét, nghệ thuật kiến trúc, cấu tạo mặt bằng đến vật liệu xây dựng Gạch, ngói, đồ gốm đước đem từ vùng Nam Trung quốc sang Miếu được xây theo hình chữ Quốc, gồm 3 điện thờ chính: tiền điện, trung điện và chính điện Sát 2 bên miếu là Hội quán Tuệ Thành và truờng học

(16)

http://mantico.hatvan.vn/dan-gian-viet-nam/tin-nguong-thien-hau-tai-nam-bo-viet-namphan-1-.html

Hình 4: Khám thờ ở miếu Bà Thiên Hậu – hội quán Tuệ Thành

Tiền điện là hai khám thờ hai bên: Phúc Đức Chánh Thần (phải) và Môn Quan Vương Tả (trái) Phước Đức Chính Thần ở đây được đặt trong một khám gỗ với hoa văn cách điệu cầu kì, bên trong là tượng thờ khoảng 50cm Thần có nét mặt của một ông lão với bộ râu dài, gương mặt phúc hậu, mặc áo choàng màu xanh, đội mũ quan

Trung điện đặt bộ lư có năm món (ngũ sự) đúc năm Quang Tự thứ 12 (1886) Chính điện, được gọi là Thiên hậu Cung, gian giữa thờ Bà Thiên Hậu, hai bên thờ bà Kim Hoa Nương Nương (phía phải) và Long Mẫu Nương Nương (phía trái)

Được biết, pho tượng Bà Thiên Hậu tạc từ một khối gỗ nguyên cao 1m, có từ khá lâu, trước khi xây chùa, vốn được thờ ở Biên Hòa và đến năm 1836 mới di chuyển

về đây Hai pho tượng còn lại bằng cốt giấy sơn màu Các pho tượng đều được khoác

áo thêu lộng lẫy Gian phụ nằm hai bên chính điện thờ Quan Thánh, Địa Tạng, Thần Tài