Những phẩm chất mà nhà văn cần có giới thiệu nhà văn mà anh chị cho là thành công

Nhà văn muốn đi xa không thể chỉ dựa vào năngkhiếu mà còn phải biết rút ra bài học kinh nghiệm từ những người đi trước, qua cách khai thác đề tài, xây dựng nhân vật, cấu trúc tác phẩm, s

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn ĐHQG TP.HCM

Khoa Văn học – Bộ môn Ngôn ngữ học Lớp Đại cương Lý Luận Văn học



ĐỀ TÀI: Những phẩm chất mà nhà văn cần có Giới thiệu

nhà văn mà anh chị cho là thành công.

Theo từ điển văn học, Nhà văn “là người chuyên sáng tác ra các tác phẩm văn học”, đã

có tác phẩm được công bố và ít nhiều được độc giả thừa nhận giá trị của một số tác phẩm

Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ, kết quả của tiến trình lao độngnghệ thuật (hoạt động sáng tác) của cá nhân nhà văn hoặc kết quả của nỗ lực sáng tác tập thể

Tác phẩm văn chương chân chính được xem là thành công khi nó mang trong mình giátrị cao và truyền tải tư tưởng của “cha đẻ” Người cha ấy là nhà văn chân chính – nhà văn cónhân cách tốt đẹp, có thái độ trung thực, dũng cảm để đấu tranh cho chân lý, lẽ phải choquyền lợi của nhân dân và dân tộc Anh ta dám vượt qua những thiên kiến hẹp hòi, vượt qua

sự đe dọa của quyền lực để dám nói lên “những điều trông thấy”, để dám ủng hộ chân lý đờisống Để có những tác phẩm văn chương giá trị, nhà văn cần tỉnh táo phát hiện, nâng niu, trântrọng những cái hay, cái đẹp, cái mới đồng thời nhìn thấy những cái xấu xa, cái ác, cái lỗithời, rồi từ đó đấu tranh không khoan nhượng để diệt trừ cái ác, bảo vệ và phát huy cái thiện.Thật sự nhà văn chân chính là “một nhà nhân đạo từ trong cốt tủy” (T.Sêkhốp)

A. PHẨM CHẤT NHÀ VĂN Chương 1: PHẨM CHẤT TRI THỨC CỦA NHÀ VĂN

Muốn thành nhà văn, mỗi người cần phải có những phẩm chất nhất định Có nhữngphẩm chất chung của người trí thức và những phẩm chất riêng của người nghệ sĩ Nhữngphẩm chất đó gặp gỡ với sự lựa chọn và rèn luyện tự giác mới tài bồi nên một nhà văn Vậyphẩm chất tri thức của nhà văn cần:

1. Nhà văn trước hết phải là một người suy tưởng:

Nhà văn chân chính, trước hết, phải là một người suy tưởng Ông ta không phải là nhà tư tưởng như một triết gia, nhưng ông ta luôn suy tư về vấn đề dân tộc và nhân loại,

số phận cá nhân và số phận cộng đồng, về lòng yêu nước và tình yêu con người Tác

phẩm văn học được các nhà văn sáng tạo ra chứa đựng những tư tưởng mang tính hình tượng,đan xen với những tư tưởng chính luận Từ xưa đến nay, tác phẩm lớn bao giờ cũng có tầmcao về mặt tư tưởng Văn học luôn có sự liên hệ chặt chẽ với triết học, với lịch sử tư tưởng là

vì vậy Những nhà văn lớn như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du,…ở Việt Nam, F Dostoievski ởNga, J Goethe ở Đức, A Camus ở Pháp…đều là những nhà tư tưởng theo nghĩa rộng của từnày Nhà văn lớn, cũng như là nhà tư tưởng, là những người rung chuông cảnh báo cho xã hội,người đánh thức thiên hạ đang ngủ say

F Dostoievsky là nhà văn lớn của nước Nga cũng như thế giới Những tác phẩm haycủa ông là những cuốn tiểu thuyết có luận đề thể hiện nhiều cá tính khác thường Những đặc

tính phức tạp và mạnh bạo dữ dằn thường thấy trong bi kịch Chủ đề cơ bản của ông là thường

là sự vật lộn giữa cái thiện và cái ác trong tâm hồn con người để dành quyền làm chủ Tác giả

nỗ lực giải quyết cuộc đấu tranh này bằng cách đưa tới cứu rỗi qua sự đau khổ được tôi luyện.Nhân vật của ông có tính biểu hiện nhưng không có tính hiện thực, nhân vật đó biểu trưng chomột ý tưởng mà nó biểu hiện Dostoievsky là người tiên phong trong văn chương biểu hiện,nhất là biểu tượng Nga Nhiều tác giả, triết gia đề cao Dostoevsky là một nhà tư tưởng vĩ đại.Will Durant trong cuốn Lạc Thú của triết học đã nói Dostoievsky là một trong những cha đẻcủa trào lưu triết học Hiện sinh qua cuốn Hồi kí viết dưới hầm Theo Dostoievsky, lý lẽ khôngphải là tư tưởng chỉ đạo cuối cùng của nhân loại Sau khi bị lưu đầy đi Omsk tại Tây Bá Lợi

Á năm 1849, Dostoievsky đã chú trọng nhiều vào ý niệm đau khổ, tuyệt vọng trong nhiều tácphẩm của ông Những tác phẩm như Tội ác và Hình phạt, Anh em nhà Karamazov, ThằngNgốc,… là những cuốn tiểu thuyết lớn tiêu biểu cho sự nghiệp văn chương Dostoievsky nóichung Trong đó, Tội ác và Hình phạt đưa Dostoievsky lên địa vị tác giả lớn tại Nga Tội ác vàHình phạt là bức tranh chân thật về nước Nga thế kỉ XIX Bức tranh ấy phản ánh rõ nét đạođức của con người và sức mạnh của đồng tiền trong xã hội Qua đó, tác giả muốn phơi bàymột thực trạng xã hội mà ở đó sự tàn phá ghê gớm của đồng tiền đã chà đạp lên nhân phẩm vàdanh dự của con người Cuốn tiểu thuyết kể về Raskolnikov vì không có tiền đi học nên đã bỏhọc, sống cô độc, xa lánh mọi người Tâm trí anh bắt đầu nuôi nấng những cảm xúc tiêu cựcphẫn uất với sự bất công của xã hội đồng thời khao khát thoát khỏi hoàn cảnh túng thiếu, từ

đó dẫn đến hành động giết bà chủ tiệm cầm đồ Ivanovna Tiếp xúc với cô gái Sonya, cũng làmột nạn nhân của đồng tiền, bị đồng tiền chà đạp lên danh dự và nhân phẩm, phải bán thân đểnuôi cha mẹ và các em khi gia đình lâm vào tình cảnh đói nghèo và bệnh tật Raskolnikovthương cảm cho hoàn cảnh của Sonya bao nhiêu thì lại căm phẫn xã hội ấy bấy nhiêu, chính

sự hi sinh của Sonya đã khiến anh bắt đầu quyến luyến cô Cái xã hội Nga lúc bấy giờ đó sẵnsàng làm mọi việc vì đồng tiền, dẫu việc đó là vi phạm đến đạo đức của con người như chỉ vìtiền mà cha mẹ có thể bán con gái mới mười sáu tuổi cho một địa chủ đã ngoài năm mươi,con cái của những người nghèo túng bị đuổi ra đường làm trộm cắp hay gáiđiếm, Dostoievsky đã cho thấy được sự thật của xã hội cũng như để lên tiếng chuông cảnhbáo đối với xã hội

Văn học nghệ thuật thực chất là một hoạt động tư tưởng Tư tưởng của con người là

một vật sống Nó không tĩnh lại, chết cứng mà luôn vận động biến đổi Tư tưởng của nhà văncũng như vậy Nghệ thuật chân chính không bao giờ tự lặp lại Tư tưởng là thứ có tính tổnghợp cao được rút ra từ toàn bộ tác phẩm của nhà văn Nói cách khác, nó là một tư tưởng baotrùm toàn bộ sáng tác của nhà văn, chi phối căn bản về toàn bộ thế giới nghệ thuật của ông ta

Nó tạo cho sự nghiệp ấy, thế giới nghệ thuật ấy có tính thống nhất, tính hệ thống hay nói đúng

hơn là tính hoàn chỉnh Theo nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Đăng Mạnh trong cuốn “Con

đường đi vào giới nghệ thuật của nhà văn”, ông dùng khái niệm “tư tưởng nghệ thuật cơ bản”

để gọi tên cho thứ tư tưởng tổng hợp trên của nhà văn Ông định nghĩa tư tưởng nghệ thuậtnhư sau: “Tư tưởng nghệ thuật cơ bản là một hình thái đặc thù của người nghệ sĩ: nhận thức

“toàn bộ con người tinh thần với tất cả nội dung phong phú và tính tổng thể toàn vẹn của nó”.Hình thái nhận thức này đòi hỏi nhà văn phải huy động mọi năng lượng tinh thần của mình,gồm cả lý trí, tình cảm, cảm xúc Và hình thái nhận thức này thấm nhuần lí tưởng thẩm mỹcủa nhà văn.”

Tư tưởng của một nhà văn được hình thành, phát triển, phù hợp với quá trình trảinghiệm, tích lũy vốn sống, trưởng thành trong nhận thức của nhà văn Đó là quá trình nhà văn

tự tìm ra mình, tìm ra tư tưởng đích thực của mình, tìm ra chỗ mạnh, chỗ yếu, chỗ hay, chỗ dởcủa cái tài nghệ của mình Cũng như tìm ra được bầu trời, cảnh vật, con người riêng của mìnhtrong cái thế giới vô tận này, tìm ra được giọng điệu, ngôn ngữ riêng của mình Hay nói cáchkhác quá trình hình thành, vận động và phát triển của tư tưởng mỗi nhà văn cũng là quá trìnhnhà văn tự tìm ra câu hỏi và câu trả lời: “Ta là ai?” trong cuộc đời cầm bút của chính mình.”

Để trả lời được câu hỏi đó, nhà văn cần thiết phải am hiểu cuộc sống, phải có một vốn sống đadạng, phong phú sâu sắc và đúng đắn Sự hiểu biết rộng là cần thiết cho mọi người và cho cảnhững nhà chuyên môn Tuy vậy, nhà chuyên môn văn chương đối tượng của anh ta là thếgiới hiện thực quay quanh tiêu điểm là con người nên đối với anh ta hiểu biết rộng là yêu cầubắt buộc Muốn có sáng tác tốt, thì sự hiểu biết đó phải đúng đắn Nhưng sự hiểu biết đúngđắn chỉ có thể gắn với một thế giới quan đúng đắn Ở đây, vốn chính trị và vốn sống gắn chặtvới nhau Ngoài hiểu biết đúng đắn, người ta phải có một tri thức đa dạng, phong phú và sâusắc về cuộc sống Vì tầm quan trọng của vốn sống mà nhà văn phải là người lịch lãm - từngtrải, người tham gia tích cực vào cuộc sống Gorky đã nói: “…Thật ra, bất kỳ lúc nào cũngcần thiết phải tham gia trực tiếp vào những quá trình của cuộc sống mà mình muốn hiểu”.Ðiều này đặc biệt quan trọng và cần thiết đối với nhà văn Chính Engels đã cắt nghĩa về sự vĩđại của các nhà hoạt động Phục hưng có nguyên nhân quan trọng là họ đã tham gia trực tiếpvào cuộc đấu tranh cải tạo xã hội: “Ðiều làm cho họ đặc biệt nổi là ở chỗ hầu hết họ đều hoàmình vào phong trào của thời đại họ, vào cuộc đấu tranh thực tế; họ tham gia chính đáng,tham gia chiến đấu, người thì dùng lời nói về cây bút, người thì chỉ dùng kiếm, thường làdùng cả hai” Tham gia tích cực vào cuộc sống, nhà văn có thể là nhà hoạt động xã hội, nhàchính trị và chiến sĩ ngoài mặt trận Chính các nhà văn lớn thường là những người đã từngnếm trải Họ đấu tranh chống cường quyền bạo lực, chống áp bức, bất công Các nhà văn Ngathế kỷ XIX như Puskin, Lermontov, Nekrasov, Saltukov - Shedrin, Lev Tolstoi đã tham giavào cuộc sống đấu tranh chống chế độ nông nô đến mức phải chịu tù đày khổ sai…Ở đây ta

có thể nói các thế hệ nhà văn, nhà thơ cách mạng đều trực tiếp lăn lộn với cuộc sống, sản xuất

và chiến đấu mới có những tác phẩm ưu tú Một loạt bài thơ của Phạm Tiến Duật được hâm

mộ ra đời dọc trường sơn, các tác phẩm của Nguyễn Thi hầu hết ra đời ở chiến trường Nam

bộ v.v…Ngoài trực tiếp tham gia cuộc sống nhà văn phải đi nhiều, qua các cuộc du lịch đểhiểu, nhận thức thế giới một cách đầy đủ và toàn diện Tchekhov đã khuyên Telechov: “Anhhãy đi đâu thật xa, đi một nghìn dặm…biết bao nhiêu điều anh sẽ thấy, biết bao nhiêu truyệnngắn anh sẽ có thể đưa về Anh sẽ trông thấy cuộc sống nhân dân, anh sẽ ngủ đêm trongnhững túp lều, trong những trạm bưu vụ hẻo lánh…Có điều khi đi tàu hỏa, anh nhất thiết phải

lấy vé hạng ba, ngồi cùng với nhân dân bình thường, nếu không anh sẽ chẳng nghe thấy mộtđiều gì thú vị đâu Nếu muốn thành nhà văn, ngày mai anh hãy lấy vé đi Nijni, rồi từ đấy đidọc theo sông Volga, sông Kama” Chính Tchekhov đã thực hiện chuyến đi gian khổ nhất thờibấy giờ: xuyên qua Xiberi rồi tới đảo Xakhaline (năm 1890) Kết quả của chuyến đi là thếgiới quan của ông đã thay đổi Dù nghĩa của các chuyến đi là đưa nhà văn đến tắm mình trongthế giới hiện thực, làm phong phú thêm kinh nghiệm sống.

Tư tưởng của nhà văn có thể gói gọn trong khái niệm tư tưởng nghệ thuật Nó không đối lập với tư tưởng chính trị nhưng nó cũng không đồng nhất với tư tưởng chính trị Và tất nhiên nó cũng không phải là những khái niệm khô khan của lí trí Nó là cả một bầu

tâm huyết của nhà văn đối với cái đẹp của cuộc sống con người, là tư tưởng thấm nhuần tìnhcảm thẩm mỹ, là nhận thức đầy nhiệt hứng, là sự phát hiện thế giới bằng toàn bộ hệ thần kinhcùng rung lên một nhịp Một cách chiếm lĩnh thế giới như thế ắt phải đẻ ra hình tượng, và gắnvới hình tượng như linh hồn và thể xác Tư tưởng được quan niệm như vậy chắc chắn khôngthể là một tư tưởng chung chung “siêu cá thể” Nó phải có đặc sắc riêng của cá tính nghệ sĩ.Nhà văn lớn phải là nhà văn có tư tưởng riêng, có phát hiện riêng về chân lí đời sống Có triết

lí riêng của mình về nhân sinh - một thứ triết lý đầy tình cảm, cảm xúc và đầy hình tượng, tạo

ra một thế giới nghệ thuật riêng cho mình Tư tưởng ấy là cơ sở của thi pháp và phong cáchcủa nhà văn Tác phẩm văn học là một chỉnh thể, Thế giới nghệ thuật của nhà văn được tạonên bởi toàn bộ các tác phẩm của ông ta lại là một chỉnh thể khác, tất nhiên rộng lớn hơn Từthế giới nghệ thuật ấy là cơ sở để phán đoán về tư tưởng nghệ thuật cơ bản của nhà văn

Tố Hữu là một nhà thơ lớn của văn học Việt Nam hiện đại Khám phá toàn bộ chặngđường thơ của Tố Hữu ta thấy có một sự kết hợp dường như trở thành có tính quy luật ổn định

và trở nên thân thiết với hồn thơ của ông đó là: ngợi ca lẽ sống cao đẹp của người cách mạng diễn tả niềm vui hướng về tương lai xã hội chủ nghĩa - thể hiện những cảm nghĩ ân tình thủychung Khi cảm hứng thơ kết hợp được một cách tự nhiên với những chủ đề trên thì tạo nênmột cơ sở thống nhất trong tư tưởng nghệ thuật của Tố Hữu: Lí tưởng cộng sản chủ nghĩa Tất

-cả niềm vui, nỗi buồn trong những chặng đường thơ của ông đều không xa rời lẽ sống ấy Vậynên, trong thế giới nghệ thuật thơ Tố Hữu có một số hình tượng tâm huyết trở nên phổ biến,

cứ trở đi trở lại như Đảng, Tổ Quốc, Bác Hồ, đồng chí, đồng bào, những nguyên tắc của chủnghĩa quốc tế vô sản, những truyền thống tốt đẹp của cha ông,…Cho nên danh hiệu phù hợpvới Tố Hữu một cách tổng quát nhất vẫn là: Nhà thơ của lẽ sống cách mạng Như để khẳngđịnh tư tưởng nghệ thuật nhất quán này, ngay từ tập thơ đầu tiên của mình Tố Hữu đã viết:

“Từ ấy trong tôi bừng nắng hạMặt trời chân lí chói qua tim”

Và những nhân vật của ông, từ Lê-nin, Bác Hồ, anh bộ đội, anh giải phóng quân, mẹ Tơm, mẹSuốt, chị Lý, anh Trỗi, đến em Lượm,…đều mang “mặt trời chân lý” ấy trong tim – đúng là

“những con người như chân lý sinh ra” Thơ Tố Hữu đã trở thành thân thiết đối với nhiều thế

hệ Việt Nam trong mấy chục năm qua trước hết là bởi vì qua thơ của mình nhà thơ đã giảiquyết được vấn đề đang được đặt ra gay gắt lúc bấy giờ là: Vấn đề lí tưởng cách mạng Trong

những ngày đen tối dưới ách thực dân, thơ ông đã đem lí tưởng ấy đến với những người thanhniên đang hoang mang trước ngã ba đường Sau cách mạng tháng Tám, thơ ông ngày càng trởthành ý thức về lẽ sống cách mạng của toàn dân tộc trên mỗi chặng đường lịch sử.

2. Nhà văn cũng là một nhà văn hóa.

Một trong những phẩm chất nhà văn đích thực cần phải có là nhà văn là một nhà văn hóa, am hiểu sâu sắc văn hóa của dân tộc mình và là đại diện ưu tú của nền văn hóa

đó Văn hóa theo nghĩa hẹp, được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không

gian hoặc theo thời gian…Giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinhhoa của nó (nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật…) Giới hạn theo chiều rộng, văn hoá đượcdùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực (văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh…) Giớihạn theo không gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng (văn hoáTây Nguyên, văn hoá Nam Bộ…) Giới hạn theo thời gian, văn hoá được dùng để chỉ nhữnggiá trị trong từng giai đoạn (văn hoá Hoà Bình, văn hoá Đông Sơn ) Theo nghĩa rộng, vănhoá thường được xem là bao gồm tất cả những gì do con người sáng tạo ra Nhà văn hóa cóthể xem là những người đạt thành tựu cao trong một bộ phận nhất định là đủ Một khi đạt đếntầm vóc đỉnh cao tức là nghệ thuật vươn tới tầm văn hóa chứ không nên chỉ phân lập và tônvinh riêng những cây bút hàn lâm chuyên viết về văn hóa Những nhà văn hóa không phải chỉ

là những nhà nghiên cứu, mà một trong những bộ phận quan trọng nhất không thể không kểtên đó chính là những nhà nghệ sĩ kiệt xuất

Các nhà văn thiên tài luôn luôn cố gắng chiếm lĩnh những đỉnh cao của văn hóa.

Đó là con đường làm phong phú tài năng của mình Tác phẩm văn chương là cuốn sách

giáo khoa về đời sống Vì vậy, nhà văn cần phải có vốn văn hóa toàn diện và sâu sắc Mọi trithức về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội đều cần thiết cho nhà văn Tri thức về khoa học

tự nhiên đã giúp Goethe thành công trong Faust (những đoạn bàn về triết học và khoa học), trithức hóa học, cổ sinh vật học là những ham thích Balzac và đã có ảnh hưởng mạnh đến việchình thành chủ đề sáng tác “Tấn trò đời” Tri thức về y học giúp cho nhà văn phân tích tâm lýnhân vật Nghề thầy thuốc - nghề thứ hai của Tchekhov đã giúp tác giả rất nhiều trong xâydựng nhân vật Tri thức về địa lý giúp nhà văn hiểu biết về tự nhiên và đất nước Điều đó tạođiều kiện thuận lợi cho nhà văn miêu tả phong cảnh thiên nhiên Việc ham mê nghiên cứu vềnông nghiệp của Lev Tolstoi làm tăng tính nghệ thuật của các tác phẩm của ông như

“Anakarenina”, “Phục sinh” Tri thức về xã hội học là đặc biệt quan trọng đối với nhà văn Trithức về kinh tế chính trị học đã là một thành công của Balzac trong “Tấn trò đời”; Engels đãhọc tập được ở các tác phẩm của Balzac những chi tiết kinh tế hơn cả các sách chuyên mônlịch sử, kinh tế thống kê thời đó cộng lại Tri thức về triết học là chỗ dựa cho nhà văn trongsáng tác Cơ sở triết học sẽ là phương pháp và tri thức của nhà văn Các nhà văn xã hội chủnghĩa lấy chủ nghĩa Mác Lênin làm cơ sở triết học Vì nó là toàn năng, vì nó đúng, nó đầy đủ

và có hệ thống, nó đưa lại cho người ta một thế giới quan hoàn chỉnh Tri thức về lịch sử làcực kỳ quan trọng Chỉ có trên cơ sở nghiên cứu về quá khứ và nắm bắt khuynh hướng phát

triển của lịch sử xã hội, con người thì nhà văn mới nắm bắt được và phản ánh đúng đắn conngười xã hội và đất nước Gorky có nói “Càng hiểu quá khứ bao nhiêu, càng hiểu hiện tại bấynhiêu” Tri thức và tài năng nghệ thuật nói chung sẽ chắp cánh cho nhà văn Pautovski đãkhẳng định: Những hiểu biết tất thảy các lĩnh vực nghệ thuật lân cận - thơ ca, hội họa, kiếntrúc, điêu khắc, âm nhạc…nhất định sẽ làm phong phú thế giới bên trong của người viết vănxuôi và đưa lại cho lời văn một khả năng diễn đạt đặc biệt Trong lời văn sẽ tràn đầy ánh sáng

và màu sắc của hội họa, sự tươi tắn của từ ngữ thơ ca, tính cân xứng của kiến trúc, tính rõ nét

và hình khối của điêu khắc, tính nhịp nhàng và uyển chuyển của âm nhạc Tất cả những tài

phụ này chẳng khác nào những màu sắc bổ sung cho văn xuôi Tri thức văn hóa nói chung cần cho nhà văn là vô cùng phong phú, khó có thể nói hết Một nhà văn mà hạn chế về trí thức văn hóa thì khó có thể là nhà văn ưu tú được.

Tác phẩm văn học, ở mức độ đậm nhạt khác nhau, chứa đựng những bức tranh văn hóanhư đạo đức, phong tục, tập quán, nếp nghĩ, nếp sống của một cộng đồng dân tộc, một tộc

người trong một giai đoạn nhất định Bởi lẽ, văn học nghệ thuật cùng với triết học, chính trị, tôn giáo, đạo đức, phong tục…là những bộ phận hợp thành của toàn thể cấu trúc văn hóa Nếu văn hóa thể hiện kết quả của quan niệm và cách ứng xử của con người trước thế

giới, thì văn học là hoạt động lưu giữ kết quả đó một cách sinh động nhất Để có được nhữngkết quả đó, văn hóa của một dân tộc cũng như của toàn thể nhân loại từng trải qua nhiều giaiđoạn tìm kiếm, chọn lựa, đấu tranh và sáng tạo để hình thành những giá trị trong xã hội Vănhọc vừa thể hiện con đường tìm kiếm đó, vừa là nơi định hình những giá trị đã hình thành

Cũng có thể nói văn học là văn hóa lên tiếng bằng ngôn từ Giữa văn học và văn hóa có mối quan hệ hữu cơ mật thiết nên việc tìm hiểu văn học dưới góc nhìn văn hóa là hướng

đi cần thiết và có triển vọng Văn học là một bộ phận của văn hóa, có mối quan hệ chặt chẽ với những thành tố khác của văn hóa và có thể được lí giải dưới góc độ văn hóa học.

L.Tolstoi ở Nga, H.Hesse ở Đức, R.Tagore ở Ấn Độ, Nhất Linh, Nguyễn Tuân ở Việt Nam,…

là những nhà văn hóa

Nguyễn Tuân vừa là một người nghệ sĩ tài hoa, vừa là một nhà văn hóa lớn của dân tộc

Việt Nam, là “một cái tôi dám sống và viết thật là mình, với bản lĩnh văn hóa của một sĩ phuhiện đại” Ông có lối sống đẹp, biết cách sống đẹp, sống như là thưởng thức cuộc sống, để tìmtòi vẻ đẹp của văn hóa dân tộc và nhân loại Nguyễn Tuân luôn đau đáu tìm đến cái đẹp trongnền văn hóa để đưa cái đẹp đó vào văn chương Trong tác phẩm “Tờ hoa”, nhà văn đã khẳngđịnh: “muốn viết được những trang văn như hoa thì phải lao động miệt mài như ong làm mật,phải xót lòng, đèo bòng như trai làm ngọc” Điều đó đã được minh chứng, Nguyễn Tuân suốtcuộc đời lao tâm, khổ tứ tích lũy tri thức mới có được tầm văn hóa sâu rộng, mới có những tácphẩm độc đáo đến vậy Cảm hứng văn hóa có ở mọi lĩnh vực trong sáng tác của ông như vănhóa truyền thống, văn hóa nhân cách, văn hóa sinh hoạt đời thường, văn hóa thưởng thức,biểu diễn và sáng tác nghệ thuật…Tấm lòng thiết tha với giá trị văn hóa cổ truyền dân tộc củaNguyễn Tuân được thể hiện đậm nét trong tập truyện “Vang bóng một thời” Tác phẩm phụcdựng lại những vẻ đẹp truyền thống đã qua và đang mất dần nhằm bảo tồn những tinh hoa củadân tộc Tác phẩm như là viên ngọc quý, như một thứ đồ cổ càng nhìn càng thấy đẹp, càng để

lâu càng quý Và càng quý giá hơn khi Nguyễn Tuân khẳng định sức sống của vẻ đẹp hoàicựu trong giai đoạn lịch sử đầy áp bức, bất công lúc bấy giờ bằng một nghệ thuật tuyệt bích.Tác phẩm nói về các nhà nho cuối mùa, tài hoa, bất đắc chí, họ là những người sinh bất phùngthời nhưng không đủ sức thay đổi thời cuộc, đành theo đạo sống của riêng mình NguyễnTuân mô tả một cách tinh tế và tài hoa những phong tục đẹp, những thú chơi nhàn tản vàthanh tao, như thú uống trà, thưởng hoa, chơi cờ, chơi đèn kéo quân, thả thơ, thưpháp Những trang viết của Nguyễn Tuân có vẻ thâm trầm cổ kính không chỉ ở nội dung,cách phục dựng không gian và thời gian và cả sự trau chuốt từng câu chữ bởi lẽ cụ Nguyễnvốn là một tài tử nhà nòi lại chịu ảnh hưởng sâu sắc lối sống tài tử của cha và Tản Đà.

3. Nhà văn phải có sự trung thực và chân thành.

Phẩm chất trí thức của nhà văn còn được đánh dấu bằng lòng trung thực và sự chânthành Trung thực là luôn tôn trọng sự thật, tôn trọng chân lí, lẽ phải, sống ngay thẳng, thật thà

và dũng cảm nhận lỗi khi mắc khuyết điểm Người trung thực là người thật thà, ngay thẳngchân thành trong cách đối xử với mọi người, luôn nhìn nhận khách quan về các sự việc trongcuộc sống, luôn tôn trọng và bảo vệ chân lí, bảo vệ lẽ phải Chân thành có nghĩa là thực tế,lương thiện và thành thật Những người chân thành luôn có sự nhất quán giữa những gì họ suy

nghĩ và thể hiện ra bên ngoài Nhà văn không chỉ cần đức tính trung thực và chân thành trong đời sống thường nhật mà chủ yếu là trung thực và chân thành trong quan niệm về nhân sinh và nghệ thuật Ví như đọc văn Nguyễn Minh Châu, người đọc bao giờ cùng nhìn

thấy “đôi mắt mở to, khắc khoải, bồn chồn, đầy nghiêm khắc” của nhà văn nhìn vào nội tâm

và cả cuộc đời nhân vật Nguyễn Minh Châu đã mang đến những sáng tạo mới cho nền vănhọc trước và sau 1975, khẳng định một tay nghề vững chắc và có sức đi xa “Dấu chân ngườilính” (1972), “Miền cháy” (1977), “Những người từ trong rừng ra” (1982), “Người đàn bàtrên chuyến tàu tốc hành” (1983)…Trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn MinhChâu đã để cho người nghệ sĩ (trước là người lính) trở về vùng đất từng là chiến trường cũ.Tại đây anh đã gặp nhiều điều “trớ trêu và bất ngờ” Nhà văn tạo điểm nhìn hiện thực bằngcách xây dựng tình huống cho tác phẩm Đây là “tình huống nhận thức”, nét độc đáo trongnghệ thuật xây dựng cốt truyện của Nguyễn Minh Châu Cách tạo tình huống mang ý nghĩakhám phá, phát hiện đời sống Tình huống đó là sự kiện, người nghệ sĩ trong giây phút tâmhồn thăng hoa, bất ngờ chứng kiến cảnh đôi vợ chồng từ con thuyền “thơ mộng” bước xuống,rồi lão đàn ông đánh vợ một cách tàn bạo Tình huống ấy, buộc Phùng phải có một cách nhìnđời khác hẳn: không chỉ bằng con mắt một nghệ sĩ chỉ biết rung động say mê trước vẻ đẹp củangoại cảnh thuần túy, của cảnh biển thuyền lúc sớm mai Đó là cái nhìn mang tính sự thật.Thật bất ngờ, chỉ trong giây phút người nghệ sĩ vừa thấy được cái xa mờ của nghệ thuật lạichạm trán ngay với một hiện thực trần trụi Sự cay đắng phũ phàng đã thay thế cho niềm hạnhphúc tràn ngập tâm hồn Từ chiếc thuyền ngư phủ đẹp như mơ trong sương sớm ấy bước ramột người đàn bà xấu xí, mệt mỏi và cam chịu; một lão đàn ông thô kệch, dữ dằn, tàn nhẫncoi việc đánh vợ như một phương cách để giải tỏa uất ức Sự ngang trái, xấu xa, những bi kịch

trong gia đình thuyền chài kia đã là một thứ thuốc rửa quái đản, là những thước phim huyềndiệu mà người nhiếp ảnh dày công chụp được bỗng hiện hình thật khủng khiếp Ở đâyNguyễn Minh Châu trung thực và chân thành với cái nhìn, với cảm xúc của mình đối với đờisống và trong quan niệm nghệ thuật, trung thực với mình và với đời.

Lịch sử cho thấy nhà văn vẫn có thể nhầm lẫn, thậm chí sai lầm trong nhận thức, tưtưởng và văn chương Rabelais, Cervantes, Balzac, Tolstoi, Nguyễn Du,… đã từng sai lầm khi

lý giải nguyên nhân gây ra tình cảnh bi kịch của con người hay khi phác vẽ viễn cảnh tươnglai của xã hội Trong tác phẩm của họ không thiếu những ảo vọng và ảo tưởng Nhưng điều đókhông làm giảm đi giá trị tác phẩm nghệ thuật của họ vì thật ra họ đâu có nhiệm vụ cung cấpcho chúng ta những giải pháp xã hội như nhà hoạt động chính trị Đó là chưa kể có những

“giải pháp” trong văn học cần được nhìn nhận trên bình diện tinh thần, bình diện tâm linh,hơn là bình diện xã hội Giải pháp chữ Tâm của Nguyễn Du là những trường hợp như vậy.Câu chuyện của Nguyễn Du trong bài thơ “Long Thành cầm giả ca” là đặc trưng cho chữTâm Chữ Tâm là bản chất hoàn chỉnh của loài người Nỗi rung động, lòng thương cảm khôngxuất phát vì lý do chính trị, kinh tế hay tôn giáo nào đó Nó cao hơn gấp bội, so với biểu hiệncủa "một con ngựa đau cả tàu không ăn cỏ" Nhân tâm phải là "thương người như thể thươngthân" (Nguyễn Trãi) Tình thương ấy không định kiến, không vụ lợi, không cạnh tranh Nhântâm, theo Nguyễn Du còn là động lòng xót thương trước tình cảnh éo le, thân phận chìm nổi,trước người thế yếu, kẻ bần hàn…Như vậy, chữ Tâm không đóng khung trong mỗi thực tại,không vì giới hạn thời gian, không gian nào đó Nó thuộc lĩnh vực tâm linh Muốn cảm nhậnđược chữ Tâm, không thể dùng phương pháp của lý tính Chỉ có tâm thức mới tiếp cận đượcchữ Tâm Làm người cho đúng nghĩa, ai cũng có chữ tâm, Tâm hoang sơ này vẫn dẫm chântại chỗ suốt dọc hàng triệu năm qua từ khi có loài người Loài người chỉ mải mê phát triển tàitrí để chinh phục, dẫn đến tàn hại thiên nhiên, diệt chủng các sinh vật khác, đồng thời cũngchia rẽ loài người theo chủng tộc, tín ngưỡng, giai cấp… để tàn sát lẫn nhau Chỉ một ít nhàhiền triết, những nhân tài chân chính mới chăm lo phát triển tầm thức, làm chữ Tâm phongphú, đa dạng hơn Song phải chăng vũ trụ này cấu tạo chỉ có 10% ánh sáng, còn lại là do bóngtối thống trị, nên nhân tâm cấu tạo xã hội cũng ít ỏi như thế Nguyễn Du có nhắc lại sự kiệntrong thực tại lịch sử như: Cô gái đàn nguyệt cầm từng ở trong cung vua nhà Lê, hoặc cácquan nhà Tây Sơn vung thưởng bạc vàng khi nghe đàn… Không phải Nguyễn Du hoài Lê haynuối tiếc Tây Sơn như cách suy luận của trí năng Ở đây, thi hào Nguyễn Du tiếp cận sự kiệnbằng tâm thức và nó chỉ là hình tượng phản ánh nhiều thực tại Cô gái ấy đàn hay nhất vì ởtrong đội nữ nhạc cung vua (giống như khái niệm công chúa luôn là người đẹp nhất), đượcmến mộ tài năng nhất (vì được ban tặng bạc vàng của phe đắc thắng) Có thể công bố thẳngthắn rằng đối với các thiên tài văn học, nghệ thuật như thi sĩ, nhạc sĩ, hoạ sĩ… từ xưa ai nóilên điều này vì không muốn tự mình lên án tử hình cho chính mình suốt các triều đại chuyênchế Mãi đến thế kỷ 20, có một nhà văn Mỹ đã viết: "Tôi viết văn để loại ra nguy cơ chính tôi

là một kẻ thống trị hoặc xoá đi một tên bị trị" (Henry Miller) Các thiên tài văn hoá không bị

ai nô dịch nổi, dù đó là Thành Cát Tư Hãn, César, Naphonéon… Họ sống với thân xác giớihạn nhưng tâm thức họ là vô hạn Tâm thức mới có thể nắm bắt vô số thực tại chồng chất hỗn

độn bên nhau Tâm thức mới hình dung nổi không gian nhiều chiều Tâm thức mới phát hiệnđược "hạt của Chúa" trong vật lý các hạt hạ nguyên tử Chắc chi rằng dù có tốn hàng chục tỉUSD để tạo ra thiết bị tìm hạt nhỏ cuối cùng cấu tạo vũ trụ Tài trí cũng sẽ bất lực thôi bởi vìnhỏ hay lớn cũng chỉ là ảo giác, do những thiết bị chủ quan đo đạc Nên tiếp cận vũ trụ bằngtâm thức để nâng cao chữ Tâm ở con người Chữ Tâm và hạnh phúc luôn tỉ lệ thuận với nhau.Nguyễn Du viết: "Ba trăm năm sau, có ai khóc Tố Như không?" không phải chỉ nói về sựđồng cảm, về tìm tri âm dọc chiều dài lịch sử, mà Nguyễn Du muốn gửi thông điệp đến thế hệsau: Nguyễn Du không quan tâm vào một giai đoạn lịch sử, thế thì thế lực nào chi phối, thếlực nào bị chi phối có ý nghĩa đối với Nguyễn Du đâu Chỉ muốn tấm lòng, cái tâm của mìnhđược chia sẻ "Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”.

Là nghệ sĩ nhà văn ấy bắt mạch tâm lí con người giỏi hơn bắt mạch xã hội Và điều quan trọng là họ mang một niềm tin chân thành về lí tưởng và luôn giữ lòng trung thực với người, với mình Trong khi đó, lại có những “nhà văn” rao giảng và thuyết phục

bạn đọc về những bài học mà có khi chính họ cũng không mấy tin về điều đó Miêu tả đờisống trong viễn cảnh, một số nhà văn đã từng cung cấp cho người đọc những giải pháp, côngthức và chuẩn mực sẵn có, được giản lược và lí tưởng hóa một cách giả tạo Sự thiếu chânthực trong văn chương sẽ dẫn đến hậu quả là sự hủy hoại ngay tính nghệ thuật của tác phẩm

và phải trả giả bằng sự hoài nghi và thất vọng nơi chính người đọc Thạch Lam đã từng nói:

“ Đối với tôi văn chương không phải là một cách đem đến cho người đọc sự thoát ly hay sựquên; trái lại văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực mà chúng ta có thể có, đểvừa tố cáo và thay đổi một cái thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người được thêmtrong sạch và phong phú hơn”

4. Nhà văn phải có sự quan sát tinh tế, rộng rãi có trí tuệ, nhận thức được bản chất của xã hội và của cuộc đời.

Lao động nghệ thuật của nhà văn là một loại lao động phức tạp, nặng nhọc và tinh tế

Nó rất khác với lao động bình thường của một người thợ mà cũng khác với lao động củangười viết báo, nhà khoa học, sử gia,…

Nhà văn là người luôn quan sát thế giới, quan sát một cách kĩ lưỡng và tinh tế Họ quansát không chỉ để tìm chất liệu trong khi nuôi nấng một câu chuyện nào đó, mà như một côngviệc hằng ngày, một thói quen nghề nghiệp Thật là nhầm lẫn khi nghĩ rằng nhà văn chỉ nên

ưu tiên cho việc “đi thực tế” đến những nơi tiêu biểu, điển hình của cuộc sống Có thể nói, lànhà văn thì bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, cũng “đi thực tế”, nghĩa là cũng mở to đôi mắt vàlắng nghe những rung chuyển và biến động, từ tế vi nhất đến phức tạp nhất của đời sống.Những nhà văn hiện thực như Balzac, Maupassant, Tshekhov, Lỗ Tấn,… trải qua rất nhiềunghề là điều kiện để họ thu thập tài liệu về cuộc sống, nhờ đó mà họ nhìn rõ những ngócngách của đời người và người đời

Tuy nhiên, những quan sát mà nhà văn ghi nhận đó không nhất thiết đưuọc đưa vàotrong tác phẩm Nó là quặng mỏ mà nhà văn còn phải tinh chế qua nhiều công đoạn, sau đó

thành nguyên liệu rồi mới thành vật liệu Bên cạnh những truyện ngắn, tiểu thuyết thànhphẩm, nhà văn thường có những nhật kí, sổ tay, ghi chép dày dặn mà việc khảo sát để đốichiếu với những chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm có thể cho ta hiểu lao động công phu vànghiêm túc của ông ta như thế nào Những năm ở miền Nam, Nguyễn Thi đã có 30 tập viếtchữ nhỏ ghi chép cần mẫn, chi tiết về cuộc sống, phong tục, tập quán của người dân các địa

phương; rất tiếc là cuốn tiểu thuyết Ở xã Trung Nghĩa được xây dựng trên chất liệu phong phú

đó đã phải dừng lại dở dang ở chương ba, khi nhà văn ngã xuống trên chiến trường

Không chỉ trong những thể loại sử thi hay kịch, nhà văn mới cần quan sát, mà trongnhững thể loại trữ tình, thành công vẫn thuộc về những tác giả nào có nhiều trải nghiệm hơn

về đối tượng Trong văn học Việt Nam cổ điển có nhiều tác giả viết về số phận người cung nữ(Vũ Trinh, Nguyễn Bạch Liên, Nguyễn Huy Lượng, Nguyễn Hữu Chinh,…), nhưng Ôn Như

Hầu Nguyệt Gia Thiều là người thành công nhất với Cung oán ngâm khúc, vì ông có họ ngoại

cùng dòng họ chúa Trịnh nên được đưa vào sống trong phủ chúa từ khi còn nhỏ, đã biết tườngtận mọi cám dỗ và bi kịch ở đó

Quan sát thiên nhiên và xã hội, chiêm nghiệm về con người chưa đủ, nhà văn còn phải quan sát và chiêm nghiệm về đời sống văn học và chính nghề nghiệp của mình Đó

cũng chính là học tập để rèn luyện ngòi bút Nhà văn muốn đi xa không thể chỉ dựa vào năngkhiếu mà còn phải biết rút ra bài học kinh nghiệm từ những người đi trước, qua cách khai thác

đề tài, xây dựng nhân vật, cấu trúc tác phẩm, sử dụng các thủ pháp nghệ thuật,…Những nhàvăn Việt Nam hôm nay không thể xa lạ với kinh nghiệm nghệ thuật trong văn học truyềnthống cũng như không thể dửng dung với tiến trình đương đại của văn học thế giới

Trong sổ tay ghi chép của nhà văn, ta thấy họ ghi nhận không chỉ những chi tiết của đờisống và những biến thái của tâm hồn mà cả những đoạn văn hay, những hình ảnh đẹp, nhữngcách nói năng độc đáo Người nhạy cảm thường nắm bắt được những gì thu hút được chínhmình Và càng chú ý thì càng dễ ghi nhớ và vận vận dụng Khi nói chuyện với nhà vănNguyễn Công Hoan, Tô Hoài đã cho biết là nhờ chú ý học tập cách nói của những chuyênviên trạm thủy văn Sình Hồ và những nông dân ở Thái Ninh (Thái Bình) mà ông viết được

câu văn trong tiểu thuyết Miền Tây: “Những con lũ gối lên nhau, miên man gầm thét đuổi

theo nhau.” (Theo Nguyễn Công Hoan: Hỏi chuyện các nhà văn, NXB Tác phẩm mới, HàNội, 1997, trang 104)

Để chuẩn bị cho những bộ tiểu thuyết trường thiên, nhà văn phải thu thập một khốilượng tài liệu rất lớn qua báo chí, các công trình nghiên cứu, các tác phẩm hồi ký của ngườiđương thời, những phim lưu trữ để có được nhận thức chân thực về những sự kiện lịch sử, xãhội, thời tiết, khí hậu, mùa màng, phong tục, tập quán, giá cả sinh hoạt, ngôn ngữ địa phương,giọng nói, dáng điệu, cử chỉ, khuôn mặt,… Công việc này không phải tiến hành một lần làxong mà diễn ra liên tục trong suốt quá trình xây dựng tác phẩm Không quá tin vào trí nhớcủa mình, nhà văn luôn phải cẩn trọng kiểm chứng lại từng tài liệu, để không để lọt một chitiết nào ảnh hưởng đến sự chân thực của tác phẩm Ngoài ra, dù là nghệ sĩ ngôn từ, trên bànviết của nhà văn luôn cần có những cuốn từ điển tốt nhất: từ điển tiếng mẹ đẻ, từ điển songngữ, từ điển tiếng phương, từ điển thành ngữ tục ngữ, từ điển tiếng lóng,…

Sáng tạo văn chương nghệ thuật trước hết là một hành động nhận thức (tức là sự hiểu biết) nhận thức về sự vật, về con người, về đời sống xã hội và về cả chính bản thân mình nữa Muốn sáng tạo trước hết phải nhận thức, phải hiểu biết Bản thân sự nhận thức

không phải là một cái gì bẩm sinh hay huyền bí, nó có nguồn gốc từ thực tiễn, từ trong laođộng sản xuất, từ trong cuộc đấu tranh chống thiên nhiên, xã hội của con người Không hiểubiết cuộc sống thì cũng có nghĩa là không thể nhận thức và do đó không thể có văn chươngnghệ thuật Nhưng nhận thức không phải chỉ đơn thuần là hiểu biết theo nghĩa sát sạt của từnày, mà nó phải tiến lên cấp độ cao hơn là "khám phá" tức là phát hiện ra những mặt nào, yếu

tố nào bản chất, là quy luật trong sự phức tạp, muôn màu muôn vẻ của hiện thực Hiện thực làmuôn màu, muôn vẻ, đa tạp, cái ngẫu nhiên và cái tất nhiên tồn tại lẫn lộn, nhiều khi cái bảnchất, cái quy luật lại biểu hiện ra dưới hình thức cái ngẫu nhiên cái tạm thời, cái không bản

chất Văn chương nhận thức cuộc sống là phải luôn luôn tìm ra được cái quy luật của đời sống Nếu không làm được điều đó thì ý nghĩa nhận thức của văn chương chỉ dừng lại ở hiểu biết đơn giản, máy móc và bên ngoài của hiện thực mà thôi Lại nữa, văn chương không chỉ nhận thức để mà nhận thức, hiểu biết để mà hiểu biết mà là để sáng tạo ra một công cụ nhận thức mới cho con người Ðó là tác phẩm văn chương Cho nên, ngoài việc hiểu biết

sâu sắc, rộng rãi về thế giới, văn chương còn phải khám phá ra phát hiện ra bản chất quy luậtcủa thế giới "Sáng tạo" là một yêu cầu cực kỳ quan trọng của chức năng nhận thức của vănchương Lênin nói: "Ý thức con người không chỉ phản ánh thế giới khách quan mà còn sángtạo ra thế giới khách quan nữa" Sáng tạo là yêu cầu của mọi hình thức nhận thức của conngười Nhận thức của con người không phải là sự phản ánh thế giới một cách thụ động, máymóc mà là một sự sáng tạo lại một hiện thực mới cao hơn, hiện thực mà nhà văn đã nhận thứcđược Và tác phẩm văn chương thực sự là một công cụ nhận thức khi nhà văn có sự sáng tạo

đó Tác phẩm văn chương sẽ hoàn thành sứ mạng là công cụ nhận thức khi người đọc tiếp xúcvới nó không phải là tiếp xúc với cái thế giới mà mình đã nhận thấy ở ngoài đời mà tiếp xúc

với thế giới mới hợp lí hơn, đáng sống hơn, nên có hơn Nhà văn chính là cha đẻ của tác phẩm văn chương cho nên vai trò nhận thức được bản chất của xã hội và cuộc đời rất quan trọng để nhà văn có thể cho ra đời một tác phẩm văn chương để đời của đời mình

Tác phẩm văn học là sự kết hợp giữa khách quan (hiện thực đời sống) và chủ quan (tìnhcảm người viết) Nhà văn không chỉ tái hiện lại những chi tiết của đời sống mà mình mắt thấy

tai nghe, mà qua đó còn muốn nói một điều gì mới mẻ, lớn lao hơn Cái đẹp của nghệ thuật trước hết nằm ở hiện thực được phản ánh Điều thu hút độc giả chính là sự chân thật.

Sự chân thật ấy nằm ở đời sống vì độc giả chỉ tin vào những điều có thực và gần với cuộc đời

họ mà thôi “Một nhà văn không thành thực không bao giờ là nhà văn có giá trị Nhưng khôngphải cứ thành thực là trở nên nghệ sĩ Những nghệ sĩ không thành thực chỉ là một người thợkhéo tay thôi” (Thạch Lam) Dù văn học phản ánh hiện thực nhưng nó không phải là bản saochép nô lệ hiện thực Nhà văn không phải là mật thám cuộc đời hay là tên hề lóc cóc chạytheo đuôi đời sống Qua những điều mình mắt thấy tai nghe, nhà văn còn thâm nhập, cắt nghĩahiện thực theo cách của riêng mình, từ đó nâng lên thành những giá trị có tính chất phổ quát.Thế giới nứt làm đôi, vết nứt xuyên qua con tim nhà thơ Nỗi đau ấy, khi đến với chúng ta đã

“nhuốm máu” người nghệ sĩ Cái độc giả cần không phải là hiện thực được phản ánh một cáchxuôi chiều, khách quan (vì ai sống trong thời đó cũng biết cả rồi) mà từ tác phẩm của nhà văn,

họ muốn hiểu thêm bản chất của thời đại mà họ đang sống và những tư tưởng, triết lý đượcnhà văn chung đúc và tổng hợp nên từ cuộc sống này Những tác phẩm lớn không chỉ đem cho

ta cái nhìn khái quát về thời cuộc mà còn cho ta hiểu thêm về lẽ đời, về con người, về xã hội

mà ta đang sống Những tác phẩm ấy khiến độc giả phải nghiền ngẫm, suy nghĩ để thấu hiểu

những điều mà nhà văn viết trong đó, từ đó tác phẩm mới neo lại trong trái tim người đọc Từ những yêu ghét, ngợi ca hay phê phán của bản thân về thời đại, nhà văn cũng làm cho người đọc đồng cảm, có những suy nghĩ giống mình Hơn cả trách nhiệm nhà văn, họ còn mang trách nhiệm cứu rỗi tâm hồn con người Chính những điều họ viết sẽ đem con

người đến với những chân trời mới, bầu trời của chân – thiện – mỹ, để cho độc giả biết ước

mơ, từ đó mà sống cao đẹp hơn, tương lai nhân loại cũng nhờ đó mà thêm tuơi sáng Ở nước

ta, văn học dân gian và các tác phẩm của những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Nguyễn Du,

Hồ Xuân Hương, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Chí Minh, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Tố Hữu… đềucho thấy cái gì là đáng yêu, đáng ghét trong xã hội, giúp chúng ta có khả năng phân tích, đánhgiá để nhận ra chân giá trị của mỗi con người Nguyễn Du miêu tả những cảnh đời, những sốphận bị vùi dập, khổ đau để thấy khát vọng về quyền sống của cọn người mãnh liệt biết chừngnào Văn học cách mạng thể hiện quàn điểm sống chết của nhiều thế hệ sẵn sàng hi sinh cho

sự nghiệp cứu dân, cứu nước Thậm chí, từ những chi tiết tưởng chừng nhỏ nhặt trong cuộcsống được nhà ván đưa vào tác phẩm cũng giúp người đọc soi mình vào đó để sống tốt hơn.(Đi đường, Tự khuyên mình, Ốm nặng – Hồ Chí Minh; Con cá chột nưa, Trăng trối – TốHữu…)

Chương 2: PHẨM CHẤT NGHỆ SĨ

1 Chất nghệ sĩ, cá tính.

Trong khoa học, cá tính của nhà khoa học không có mặt trong các công thức, định líhay định luật Ngược lại, trong nghệ thuật, qua tác phẩm mà người ta nhận ra bộ mặt tác giả.Nghệ thuật yêu cầu người nghệ sĩ phải có cá tính sáng tạo, phải có khuôn mặt sáng tạo, cótiếng nói, giọng nói riêng Ðó là bản lĩnh sáng tạo hay bản sắc sáng tác của nghệ sĩ

Turgenjev đã khẳng định đặc điểm tiêu biểu của nghệ sĩ chân chính cái quan trọng trong tàinăng văn chương (Sáng tạo là quá trình tìm hiểu về chân lý nghệ thuật với tư cách là một đốitượng chiếm lĩnh đặc thù Nó thoát thai từ cuộc sống mang lại những hương vị thơm ngátdung dưỡng tâm hồn con người Trong hoạt động ấy tài năng của người nghệ sỹ dường như làyếu tố quan trọng nhất đó cũng là cái mà nhà văn Nga Turgenjev muốn đề cập đến trong quanđiểm của mình.“Cái quan trọng trong tài năng văn học là cái mà tôi muốn gọi là tiếng nói củamình ”) Ðúng thế, cái quan trọng là giọng riêng biệt của chính mình không thể tìm thấytrong cổ họng của bất kỳ một người nào khác… L.Tolstoy xác nhận giá trị của bản sắc sángtạo của người nghệ sĩ: Thực ra khi chúng ta đọc hoặc xem một tác phẩm nghệ thuật của mộttác giả mới thì câu đầu tiên chủ yếu nảy ra trong lòng chúng ta bao giờ đại khái cũng là như

sau: Anh là con người như thế nào đây? Anh có gì khác với những con người mà tôi biết?…Còn đối với một nhà văn đã quen thuộc thì câu hỏi không phải là anh là người như thế nào?

Mà sẽ là: Nào, anh có thể nói cho tôi thêm một điều gì mới? Bây giờ anh sẽ lí giải cho tôicuộc sống từ khía cạnh nào?

Tài năng của người nghệ sĩ là vấn đề luôn gây tranh cãi Một tác phẩm thật sự mang lạicảm xúc cho người đọc không chỉ ẩn chứa trong nó nội dung sâu sắc mới lạ mà còn phản ảnhđược cái chân tài của nhà nghệ sỹ Đó là yếu tố uyển chuyển ẩn chứa trong tác phẩm và thểhiện thông qua nhiều khía cạnh khác nhau từ quan điểm góc nhìn chi tiết hình tượng khả năngthâm nhập cuộc sống vốn văn hoá…Tuy nhiên vấn đề đặt ra ở đây là như thế nào là nhà văntài năng và giàu cá tính sáng tạo? Vì sao nó lại là yếu tố quan trọng nhất?

Theo truyền thống của phương Đông người ta luôn coi cái tài là do trời ban cho Quanniệm này giúp cho người nghệ sĩ tránh được thói tự mãn kiêu căng vô lối Còn những ngườitheo quan điểm thực tế thì luôn cho rằng tài năng chính là do công phu rèn luyện mà thành.Quan niệm này giúp cho nhà nghệ sĩ vững chí rèn tài Song cái khả năng ấy suy cho cùng làvậy nó vừa là những khả năng thiên phú nhưng đồng thời nó cũng vừa là nhờ công phu rènluyện của họ Cái cá tính của nhà văn là sự thể hiện những tư chất những khả năng đặc biệtcủa họ trong sáng tạo nghệ thuật đặc biệt là văn chương Đó là sự tổng hợp sức mạnh năngđộng giàu có sâu sắc của thế giới nội tâm trong mối quan hệ với ngoại giới Nó là kết tinhkhông chỉ bởi sự khổ luyện một đời của nhà văn nhà thơ mà có khi là thông qua một mã ditruyền của cả một dòng họ qua bao đời đúc kết mà thành Không ai phủ nhận tài năng củaNguyễn Du khi sáng tác Kim Vân Kiều (Đoạn Trường tân thanh) mà không có sự ảnh hưởngcủa truyền thống sáng tác của họ Nguyễn ở Tiên Điền Cái tài của người sáng tác văn chươngcòn là sự cô đọng của cả một nền văn hoá mà bản thân họ được tắm trong đó nó như bầukhông khí vô trùng và ngẫu nhiên mang lại cho họ những suy tư trong tâm hồn những sầumuộn rất người những lý giải phân tích hợp lý về cuộc đời về lẽ sống niềm tin…Bởi thế giâyphút sáng tác là những giây phút thăng hoa cùng với những cảm hứng tuyệt vời Tạo hoá đãtrao cho họ sứ mệnh chăn sóc tâm hồn con người nhưng đồng thời cũng ban cho họ một trítưởng tượng siêu việt vượt lên trên mọi biên độ để tạo ra những chân trời nghệ thuật Con tạo

đã ký thác chân lý của hoàn vũ nhân sinh thế sự vào trong họ và với những chất liệu tươi róicủa cuộc sống họ đã xây dựng nên biết bao hình tượng sâu sắc Sự mòn mỏi của người chinhphụ, sự tự ý thức của người cung nữ đã được tác giả các khúc ngâm mô tả chân thực tỉ mỉ, đãtạo nên khả năng hiện thực hoá tâm hồn phản ánh những trăn trở băn khoăn trong tâm lýngười phụ nữ đời loạn người cung nữ nơi cung cấm những thành công ấy nếu không có cái tàikhả năng lắng nghe của của nhà thơ thì có lẽ nó chỉ là một kiểu tự sự như các kiểu thuật sựtrong Tình sử Trung Hoa (tên tác phẩm gồm hai tập do NXB Văn nghệ TP HCM, XB PhùngMộng Long biên trứ)

Tài năng và cá tính sáng tạo của nhà văn giống như tảng băng trôi nó có phần nổi cóphần chìm và cũng như vậy tài năng và cá tính của người nghệ sỹ có phần thực có phần ảo

Khả năng giao thoa giữa hai phần này sẽ mang lại cho tác phẩm sức hấp dẫn và khả năng táitạo mới trong vấn đề thanh lọc tâm hồn người đọc Bản thân nhà văn còn là một cá thể xã hộimột thực thể mang đầy cá tính điều đó góp phần trong việc tạo nên giá trị độc đáo riêng biệtcủa từng ngòi bút trong sáng tác Trên cơ sở này mỗi người sẽ phát huy được khả năngtiềm ẩn vốn có của mình Những nhà thơ là những nhà ngoại cảm vĩ đại cảm xúc trong họdâng coa nhưng ngọn triều và tuôn ra những dòng thơ mang nhiều sắc thái Ta bắt gặp xúccảm mạnh mẽ trong thơ Vũ Hoàng Chương, tinh tế trong thơ Nguyễn Bính, cuồng nhiệt khaokhát trong thơ Xuân Diệu, ngỗ nghịch trong thơ Hồ Xuân Hương, đoan trang cổ kính trongthơ Bà Huyện Thanh Quan… lại có những nhà thơ thích suy lý như Chế Lan Viên, có ngườilại mang vẻ thâm thuý sâu sắc của sĩ phu Bắc Hà, như Nguyễn Khuyến, có người lại mangdáng vẻ khá Tây trong bộ áo the của nhà nho đương buổi giao thời như Tản Đà… và tất cảđọng lại trong dòng chảy văn học như những chứng nhân của một thời quá khứ xa xôi nhưngcòn vọng lại đến hôm nay và nó còn thể hiện ở khả năng sử dụng ngôn từ nghệ thuật đúnghơn đó là giọng văn của họ Điều này ta thấy rõ qua giọng văn duy mỹ cầu kỳ, khinh bạcnhưng lại trong sáng, hồn nhiên của Nguyễn Tuân, giọng văn có sức ám ảnh đến ma thuật vừasắc sảo lạ lùng đến tàn nhẫn của Nguyễn Huy Thiệp, hay giọng văn dí dỏm vui tươi bợt cợtnhưng sâu sắc có giá trị răn đời cảnh thế của Vũ Trọng Phụng Vậy tài năng và cá tính là yếu

tố bên trong của khí chất là cái giúp người ta phân biệt giữa phong cách này với phong cáchkhác Tất cả đã hoà vào trong một vẻ đẹp duyên dáng quyến rũ – Duyên thầm

Đến đây chúng ta có thể khẳng định rằng tài năng của nhà văn chính là cá tính sáng tạonghệ thuật Đó là cái thật sự độc đáo, đó là cái tài nói lên đựoc nhiều điều mà không phải aicũng nói đựơc đúng hơn đó là cái tài thổi hồn vào những xác chữ mang lại vẻ đẹp tự nhiêntươi rói như hoa đồng nội nhưng tiếng chim giữa rừng hoang núi thẳm và người nghệ sĩ nóichung và văn sỹ nói riêng mất đi chính họ thì xã hội cũng sẽ mất đi những tác phẩm kiệt xuấtđộc đáo

Bản sắc, cá tính sáng tạo là một tư chất vô cùng quan trọng, quan trọng tới mức nó làtiêu chuẩn về sự sống còn của nghệ sĩ Vì vậy, các nghệ sĩ phải khẳng định và tìm cho đượcbản sắc của mình

2 Trực giác nhận nhạy bén, tâm hồn giàu cảm xúc.

Tư chất cơ bản đòi hỏi phải có ở người sáng tác là một tâm hồn giàu xúc động, tính xúcđộng mãnh liệt Tình cảm là biểu hiện tâm lí của con người nói chung Ðã là người ai cũng cónhững yêu, ghét, hờn giận, vui buồn nhưng ở người nghệ sĩ điều này trở nên đặc biệt, dễxúc động, dễ nhạy cảm

Khi định nghĩa về thơ, Bạch Cư Dị viết: căn tình, miêu ngôn, hoa thanh, thực nghĩa.Xem thơ là một cây sống mà gốc là tình cảm, Bạch Cư Dị đã coi vấn đề cơ bản, gốc của vănchương là tình cảm Ðồng chí Lê Duẩn xem tình cảm trong nghệ thuật là quy luật là bản chất:

Thường thường triết học giải quyết vấn đề lí trí, nghệ thuật xây dựng tình cảm Nói đến nghệthuật là nói đến qui luật riêng của tình cảm.

Tình cảm là quy luật là bản chất của văn chương phải được hiểu theo 2 nghĩa Trướchết là, tình cảm nồng cháy của nhà văn trước hiện thực đời sống; thứ đến là, tác phẩm rựccháy tình cảm đó của nhà văn đốt cháy lên tình cảm trong bạn đọc Vấn đề này L Tolstoyviết: “Khi người xem, người nghe cũng được lây truyền một thứ tình cảm mà người viết đãcảm thấy, thì nó chính là nghệ thuật”

Như thế muốn có nghệ thuật trước hết người sáng tác phải có tình cảm nồng nàn, cảmxúc mãnh liệt Sóng Hồng viết: “Người làm thơ phải có tình cảm mãnhh liệt thể hiện sự nồngcháy trong lòng.”

Nhiều nhà văn, nhà thơ đã khẳng định sự thiết yếu của tình cảm mãnh liệt và nồng cháycủa mình trước cuộc sống và trong sáng tác Lỗ Tấn ví sự mãnh liệt của tình cảm của nhà vănvới cuộc sống như sự mãnh liệt của tình cảm yêu đương, gặp cái gì đáng yêu thơ họ ômchoàng lấy, nếu gặp điều trái giận thì họ bác bỏ Phải kịch liệt công kích cái sai như đã từngnhiệt liệt ủng hộ cái đúng ôm chặt người yêu như thế nào thì nghiến chặt kẻ thù như thế NgôThời Nhậm cũng có suy nghĩ tương tự: Tình cảm dồi dào thì nảy sinh thơ hoặc là tình nam

nữ thương nhau hoặc là tình vợ chồng nhớ nhau Ngô Giang Tiệp (Ðời Thành Trung Quốc)viết: “Thơ là từ trái tim đi rồi trở về với trái tim.”

Tố Hữu viết: “Mỗi khi có cái gì nghĩ ngợi chứa chất trong lòng không nói ra khôngchịu được thì tôi cảm thấy cần làm thơ.”

Nekrasov, nhà dân chủ cách mạng Nga thế kỷ XIX viết: “Nếu những nỗi khổ đã từ lâu

bị kìm chế, nay sôi sục và dâng lên trong lòng thì tôi viết”

Lermontov, nhà thơ Nga viết: “Có những đêm rất khổ, không ngủ được, mắt rực cháy

và thổn thức lòng tràn ngập nhớ nhung khi đó tôi viết”

Garcia Lorka nhà thơ lớn Tây Ban Nha (1898 - 1930) viết: “Thơ không chấp nhận trạngthái bàng quan”

P.Valéri, nhà thơ Pháp nổi tiếng Châu Âu vào những năm 20 - 30 của thế kỷ viết: “Sựtruyền đạt lại một trạng thái thơ đòi hỏi phải dựa vào dây toàn bộ cảm xúc là điều khác với sựtruyền đạt lại một tư tưởng”

Tô Hoài đã tâm sự về nguyên nhân cơ bản dẫn đến sự thành công của truyện Tây Bắc làÐất nước và con người miền tây đã để thương để nhớ cho tôi nhiều quá

3 Sáng tạo nghệ thuật, tài năng.

3.1 Cảm hứng sáng tạo:

Bằng những tình cảm mãnh liệt trước những điều quan sát được từ cuộc sống và trítưởng tượng, nhà văn, trong quá trình sáng tác thường có sự căng thẳng tối đa của ý chí, sựtrào dâng của mọi năng lực sáng tạo Trạng thái sẵn sàng tạo lớn nhất này của nhà văn đượcgọi là cảm hứng.

Trong những giờ phút có cảm hứng, quá trình sáng tạo của nhà văn diễn ra với cường

độ mạnh nhất và hiệu quả cao nhất

Chaikovski nói về trạng thái của mình khi cảm hứng đến: Người ta quên hết mọi thứ,người ta như hóa điên, người ta như hóa điên, tất cả ở bên trong đều rung chuyển, chưa kịpbắt đầu ghi phác thì ý này sẽ chuyển sang ý khác

Balzac cũng tự nhận rằng: Chưa bao giờ dòng thác lại cuốn tôi đi một cách nhanhchóng như vậy Puskin viết: Các dòng thơ cứ vang lên, tuôn ra Lermontov nói: Các vần thơ

cứ nhịp nhàng đến, chẳng khác nào các làn sống cứ kế tiếp nhau”

Nguyễn Công Hoan viết Bước đường cùng trong một tuần lễ, nhưng Xuân Diệu, có lúcviết một câu thơ đến tận 20 năm

Như vậy, cảm hứng không phải là một trạng thái thường trực trong con người nghệ sĩ.Những nhà mĩ học duy tâm (Platon chẳng hạn) xem cảm hứng là cuồng hứng xâm nhập - mộtthứ cuồng loạn trong nghệ thuật Nhiều nhà sáng tác cũng có lời giải thích tương tự Gogolcho rằng: Có một sưc mạnh vô hình nào đấy viết trước mặt tôi bằng chiếc gậy thần quyền lực.Chateaubriand cho rằng cảm hứng là sức mạnh huyền bí của thế giới

Nekrasov kêu gọi: Hỡi nàng thơ, hãy đem đến cho ta thần hứng Cảm hứng thường đếnđột ngột, khiến cho người ta tưởng thần hứng xâm nhập, nhưng thực chất, nó là một hànhđộng của tư duy Nó đến đột ngột, nhưng không phải là một lực lượng siêu hình từ bên ngoàinhập vào nhà thơ Thực chất, cảm hứng chỉ là sự kết tinh của quá trình tích lũy, quá trìnhchuẩn bị, là quá trình làm việc căng thẳng của tư duy và óc tưởng tượng

Vì vậy, sáng tác không có nghĩa là ngồi chờ giây phút cảm hứng, mà là một quá trìnhlao động kiên trì bền bỉ Chính Turgenev đã khẳng định: Ở đây không có gì để mà chờ đợi cáigọi là những giây phút cảm hứng cả, nó đến càng tốt còn dù sao anh vẫn cứ làm việc đi đã

Tài năng sáng tạo không chỉ là sáng tạo có cảm hứng mà là năng lực lao động hằngngày căng thẳng, có hệ thống, vất vả, nặng nhọc Goethe đã thừa nhận:

Người ta luôn coi tôi là đứa con nuông chiều đặc biệt của số phận Nhưng thực ratrong đời tôi không có gì ngoài lao động nặng nhọc Y như lúc nào tôi cũng vần một tảng đá

nó cứ lăn xuống hết lần này đến lần khác, và lại phải đẩy nó lên

Cảm hứng chính là kết quả của quá trình làm việc vất vả, là kết quả của năng lực laođộng hàng ngày Chaikovski khẳng định: Cảm hứng cũng là người khách không ưa đến thăm

kẻ lười

3.2 Óc quan sát tinh tế:

Tình cảm là nguyên nhân quan trọng tạo nên tác phẩm văn chương của người nghệ sĩ.Muốn có được tình cảm đó nhà văn không thể không là nhân chứng của cuộc sống, nhà vănkhông thể không có bộ máy cảm quan tinh tế Ðặc điểm của sự nảy sinh tình cảm ở con người

là do tiếp xúc trực tiếp với những hiện tượng cụ thể của đời sống và đặc trưng của hình tượngnghệ thuật là tính cá biệt cụ thể cảm tính (chứ không phải là tính trừu tượng) Bởi vậy, nhàvăn phải có tài năng quan sát tường tận mọi ngóc ngách, mọi hiện tượng cuộc sống, nhiều lúc

là những chi tiết tưởng như là vụn vặt có khi lọt khỏi tầm mắt của con người bàng quan, thậmchí là, con người bình thường

Quan sát chính là quá trình thu thập tài liệu để xây dựng hình tượng Hình tượng nghệthuật, máu thịt của nó là chất liệu cuộc sống Vậy nên, nếu không có quá trình thu thập tài liệuthì nhà văn sẽ không có chất sống để xây dựng hình tượng Do đó, quan sát cuộc sống, tiếpxúc với cuộc sống, thu lượm những ấn tượng về đời sống là điều khao khát của nhà văn vàcũng là nguyên nhân thành công của nhà văn

Gogol đã từng nói: “Tôi cần sờ mó một cách thật sự và đều nói đến chốn chứ khôngphải nhìn nó trong khi khiêu vũ hay đi dạo”

L.Tolstoy có một cách quan sát tường tận và tế nhị đối với thiên nhiên và đặc biệt làcon người Ði tàu hỏa, ông thường đi vé hạng 3 để cùng ngồi với nông dân do đó mà có điềukiện quan sát và lắng nghe câu chuyện của họ

Dostoevski, trong nhiều năm bị kết án khổ sai ở Xibia, ông đã được tiếp xúc với nhiềucon người thú vị, nghe vô số chuyện về những người lưu manh, trộm cướp và nói chung làtầng lớp người sống tối tăm, bất hạnh nhất Ông đã thực sự xem thời gian là vàng ngọc: Nóichung, đối với tôi thời gian không trôi qua một cách vô ích

Quan sát và thu thập tài liệu, nhưng không phải thụ động trước tài liệu Ngược lại, nhàvăn chủ động tìm kiếm tài liệu cần thiết đối với mình về cuộc sống; chọn lọc từ hàng hà sa sốcác sự việc những cái vững chắc, tiêu biểu, điển hình Như vậy, óc quan sát của nhà văn kháccon người bình thường là ở chỗ tìm ra được sự kiện, những sự việc, những con người, nhữngchi tiết có ý nghĩa lí thú, khái quát Dovgienko đã phát biểu về điều này một cách lí thú: Haingười cùng nhìn xuống, một người chỉ nhìn thấy vũng nước, người kia lại thấy được những vìsao

Ðối tượng quan sát của nhà văn không chỉ là hiện thực khách quan bên ngoài nhà văn,

mà có một phương diện không kém phần quan trọng là chính bản thân nhà văn Ðể có cơ sởcho sự quan sát hiện thực bên ngoài, trước hết, nhà văn phải tự quan sát bản thân mình, là sự

thể hiện mình Thơ trữ tình, văn tự truyện là nơi bộc lộ tự quan sát của người sáng tác rõ nhất.Nhưng yếu tố tự truyện còn bộc lộ khá rõ trong phương pháp sáng tác của nhà văn Ví dụ,Dickens với Ðêvit Copơphin, Rousseau khẳng định nhân vật của ông là bản sao của chínhđời ông và Ibsen khẳng định: Sáng tác, có nghĩa là tiến hành một cuộc xét xử không giả dối

về chính mình

Tự quan sát là tự phân tích, mổ xẻ mình đồng thời đây là con đường tự mình đến vớingười, từ tự quan sát đến quan sát, từ cây mà thấy rừng Muốn hiểu người khác, trước hết phảihiểu mình, từ chỗ hiểu mình mà nhà văn đi đến hiểu người

3.3 Trí tưởng tượng sắc sảo:

Trí tưởng tượng sáng tạo là dấu hiệu quan trọng nhất của tài ba nghệ thuật, là một trongnhững sức mạnh chủ yếu của quá trình sáng tạo

Mặc dầu vậy, năng lực tưởng tượng không phải là vương quốc riêng của người nghệ sĩ.Năng lực tưởng tượng tồn tại trong mọi con người Theo Lénine thì tưởng tượng là phẩm chất

có giá trị vĩ đại nhất Trong Bút ký triết học, Lénine viết: Trong sự khái quát dù dơn giản nhất,trong một ý niệm dù sơ đẳng nhất cũng đều có một mẫu nhất định của trí tưởng tượng Nhưthế, trí tưởng tượng sáng tạo tồn tại trong mỗi con người từ người bình thường cho đến nhàkhoa học Tại đại hội lần thứ IX của Ðảng cộng sản Liên Xô, Lénine khẳng định: Thật là sailầm khi nghĩ rằng tưởng tượng chỉ cần cho nhà thơ Đấy là một định kiến ngu xuẩn Ngaytrong toán học, tưởng tượng cũng cần thiết, nếu không có tưởng tượng thì ngay sự phát minh

ra các phép tính vi phân và tích phân cũng không thể có được

Tưởng tượng là ước đoán, là mơ ước, là đoán định, là vượt lên phía trước, không cótưởng tượng con người ta không sáng tạo ra được gì hết, và do đó, con người ta sẽ không tồntại và phát triển được

Tuy vậy, đối với sáng tạo nghệ thuật, tưởng tượng (hay sức hình dung) là đặc biệt quantrọng Gorky coi sức tưởng tượng như là một trong những biện pháp quan trọng nhất của kỹthuật xây dựng hình tượng

Viatsexlap Siskov viết: Nếu không có tưởng tượng thì không có nghệ thuật

Metvedev viết: Ðặc diểm cơ bản nhất, dấu hiệu chủ yếu của hoạt động sáng tạo là óctưởng tượng xây dựng, sáng tạo với tư cách là năng lực tích cực liên hợp và khái quát hóa cáckhái niệm và các hình ảnh của những hồi ức vốn là hồi quang của thực tại khách quan và thựctiễn xã hội của người nghệ sĩ

Không có tưởng tượng thì không thể xây dựng được hình tượng Từ dòng thác củanhững cảm xúc những điều quan sát về hiện thực, trí tưởng tượng vẽ nên những hình tượng cótượng có tính sáng tạo của hư cấu Nhờ trí tưởng tượng sáng tạo mà hình tượng nghệ thuật hưcấu trở nên đúng hơn và trung thực hơn cả sự thật cuộc sống

Nếu không có trí tưởng tượng, nghệ thuật sẽ trở thành sao chép tự nhiên, sao chép cuộcsống một cách máy móc vụn vặt, hời hợt là tẻ nhạt, chụp ảnh những biểu hiện bề ngoài củahiện thực Flaubert thực hiện những cuộc du lịch vòng quanh trái đất mà vẫn không bước rakhỏi căn phòng của mình và để xây dựng các kế hoạch - nghĩ ra các cảnh tưởng bằng cáchlàm cho Tâm hồn chìm đắm vào tưởng tượng.

Chính Flaubert phải hóa thân vào nhân vật để sáng tạo: Thật là một điều kỳ diệu, viết,không phải là sống thu hẹp lại trong bản thân mình mà phải quay trở về với toàn bộ cuộc sống

mà mình nói đến Chẳng hạn hôm nay tôi vừa là đàn ông lại vừa là đàn bà, kiêm cả đôi trai gáiyêu nhau cưởi ngựa dạo quanh trong rừng, giữa buổi trưa mùa thu, dưới lá vàng giữa heomay, vang rộn tiếng cười và ánh mặt trời đỏ tía, làm những đôi mắt say sưa vì yêu đương phảinhắm lại, và Cứ từng phút từng giây tôi đặt mình vào địa vị của những người mà tôi ác cảm,tôi phải hết sức cố gắng mới hình dung nổi các nhân vật của mình và nói thay cho họ, khốnnổi họ lại làm cho tôi ghê tởm một cách sâu sắc

Balzac tưởng tượng về những người dưới đáy xã hội đến mức: cảm thấy trên lưng mình

có những quần áo rách nát, còn dưới chân thì có những đôi giày há mõm, thủng lỗ của nhữngcon người nghèo đói mà tác giả đang viết về họ

Trí tưởng tượng giúp nhà văn hình dung đối tượng một cách cụ thể, sinh động - Trítưởng tượng là quá trình nhào nặn lại, tái tạo lại hiện thực những đồng thời nó còn có khảnăng bù đắp, gia giảm những phần không thể quan sát được trên thực tế - Tưởng tượng giúpnhà văn đi vào thế giới tâm hồn của nhân vật, biểu hiện quá trình vận động tâm lí theo quyluật nội tại của nó - Trí tưởng tượng tham gia liên kết các chi tiết vào chỉnh thể của hìnhtượng, liên kết các sự kiện trong mối quan hệ biện chứng, liên kết không gian thời gian trongmối chỉnh thể thống nhất…

3.4 Năng lực trí tuệ sắc bén:

Cảm hứng là sức mạnh nâng hiệu suất sáng tác lên một mức độ cực kỳ cao Gogol viết: Ngọn gió thuận chiều thổi đến cảm hứng chúng ta, và cái tưởng đâu làm trong nhiều nămthì nay được thực hiện đôi khi chỉ trong phút chốc Tuy vậy, cảm hứng dù có mãnh liệt đếnđâu, nếu không có sự kiểm soát của lí trí, nếu chỉ có cảm hứng không thôi thì nhiều khi cảmhứng sẽ đẩy nhà văn xuống vực thẳm Trong sáng tác, ý thức - lí trí giữ vai trò chủ đạo - kiểmtra nghiêm ngặt cảm hứng G.Sand khẳng định: “Sôi sục là tốt, nhưng ý thức của ngườinghệ sĩ nhất thiết phải xét duyệt một cách thanh thản những hình ảnh quyến rũ, sự mơ mộng

tự do và đơn chiếc trước khi truyền báo những hình ảnh ấy cho mọi người”…

Mĩ học duy tâm phủ nhận vai trò của lí trí trong sáng tác nghệ thuật Họ coi sáng tạo làkết quả của một lực lượng phi lí tính Mĩ học duy vật chẳng những xem trọng vai trò của lítính trong sáng tạo với tư cách là kẻ chỉ đạo mà còn chỉ ra rằng đối với nhà sáng tác có lí trí

đã đành mà còn cần có lí trí tốt - tức là có một trí tuệ sắc sảo Nhà văn nào có trí tuệ tinh nhạy,sáng suốt năng động nhà văn đó sẽ phát hiện nhanh chóng và đúng đắn bản chất cuộc sống

Trí nhớ tốt là cần thiết cho tất cả mọi người và là phẩm chất quan trọng cho nhữngngười hoạt động trên lĩnh vực tinh thần nói chung: các nhà khoa học và nghệ thuật Nhưngnếu như đối với các nhà khoa học có trí nhớ tốt là người có khả năng ghi giữ lâu bền những sốliệu, những kết luận, những công thức định lí, định luật v.v… nói chung là những tri thức kháiquát trừu tượng thì đối với nhà văn, trí nhớ tốt là khả năng ghi giữ lâu bền những ấn tượng,những hình ảnh, những chi tiết…những hiện thực đời sống do mình đã kinh qua Trí nhớ củanhà văn là một cái kho chứa giữ những ấn tượng về thế giới của anh ta, đó là kho vật liệu để

từ đó nhà văn cơ cấu nên tác phẩm nghệ thuật Những nhà văn lớn thường là những nhà văn

có trí nhớ tốt Balzac nhớ rõ họ tên 2000 nhân vật do ông sáng tác và hình dung được mộtcách rõ ràng đậm nét những sự vật và con người như đang chứng kiến Xtandal đã tự nhận:

…Chỉ nhớ lại mà thôi, tôi viết dễ dàng và thoải mái Nekrascov có một trí nhớ rất kỳ lạ Ôngghi lại cả một câu chuyện chỉ bằng một từ thôi và dựa vào từ ấy ông nhớ lại câu chuyện suốtđời Pautovski khẳng định: Một trong những điều kiện của việc làm văn là trí nhớ tốt

Tác phẩm nghệ thuật là kho tàng kinh nghiệm sống của nhà văn, nó chẳng qua là nhữnghồi tưởng của cái quá khứ đã diễn ra Một nhà văn có trí nhớ tốt, trước hết, là nhớ lâu và nhớdai những điều tai nghe mắt thấy Ðồng thời, trí nhớ đó có chọn lọc, tức là nhớ những cái gìđáng nhớ và để cho những cái được chọn lọc trở nên thuần khiết Gorki đã nói: Sáng tác chính

là hoạt động của trí nhớ căng thẳng tới mức sự nhanh chóng của hoạt động này rút từ cái vốntrí thức ấn tượng ra những sự việc, những cảnh, những tình tiết nổi bật và tiêu biểu nhất

B. NHÀ VĂN TIÊU BIỂU

Trong đời, mỗi người ít nhất đều sẽ đọc qua một quyển sách, đều sẽ lưu giữ trong lòngmột câu chuyện, một nhân vật hay một nhà văn có ấn tượng sâu đậm Và đối với mỗi người,theo cảm nhận của họ thì đó chính là nhà văn thành công nhất trong lòng họ dù là nhữngngười khác không công nhận Nhưng thật may mắn, những nhà văn thành công trong mắt tôicũng chính là những nhà văn được nhiều người yêu thích, kính nể Đó là người phụ nữ ViệtNam hiện đại, là một nhà văn nam tên tuổi, bậc thầy của khuynh hướng ‘văn học hiện thực’của nước Pháp từ nửa đầu thế kỉ XIX sống mãi đến bây giờ

CHƯƠNG 1: LÝ LAN

Nếu như chỉ nhắc đến Lý Lan với vai trò là dịch giả của bộ truyện Harry Potter thì quả

là một thiếu sót với nền văn học nước nhà, bởi Lý Lan không chỉ là một dịch giả mà còn làmột nhà văn, nhà thơ 65 tác phẩm với nhiều thể loại khác nhau chính là thành quả mà Lý Lan

có được sau 35 năm miệt mài, lặng lẽ sáng tác và cống hiến

1. Tiểu sử

Lý Lan sinh vào ngày 16 tháng 7 năm 1957 tại Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương, là sựhòa lẫn giữa hai dòng máu Việt-Hoa Quê mẹ ở xứ vườn trái cây Lái Thiêu, quê cha ở huyệnTriều Dương, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc Tám năm đầu đời Lý Lan sống ở quê mẹ, saukhi mẹ mất thì gia đình chuyển về khu nhà ở bình dân của người Hoa trong Chợ Lớn

Con đường học vấn của Lý Lan không hề bằng phẳng mà gặp rất nhiều biến động LýLan học khoảng một năm trường làng ở Bình Dương, nửa năm ở trường Trung Chánh (SàiGòn) và học hết tiểu học ở trường Chợ Quán Lên trung học, bà học ở trường Gia Long, sau

đó đậu khoa Văn nhưng lại bị chuyển sang khoa Anh văn của trường Sư Phạm thành phố HồChí Minh

Sau khi tốt nghiệp trường Sư Phạm thành phố Hồ Chí Minh, Lý Lan chọn nghề giáoviên để theo đuổi Từ năm 1980 Lý Lan bắt đầu dạy ở trường Trung học Cần Giuộc (Long

An), năm 1984 chuyển về trường Trung học Hùng Vương, Thành phố Hồ Chí Minh.Năm 1991 chuyển qua trường Trung học Lê Hồng Phong, năm 1995 sang dạy ở Đại học VănLang đến năm 1997 thì nghỉ dạy Sau đó bà tiếp tục con đường học vấn của mình, nỗ lực

không ngừng để hoàn tất chương trình cao học với đề tài luận văn Tự do trong sáng tác văn

học của phụ nữ ở Đại học Wake Forest (Mỹ).

Lý Lan lập gia đình với Mart Stewart (giáo sư Đại học Western Washington University,Bellingham, Washington, Hoa Kỳ) hiện định cư ở cả hai nơi, Hoa Kỳ và Việt Nam

2. Tác phẩm

2.1 Truyện ngắn

1 Truyện ngắn đầu tay “Chàng hiệp sĩ” được đăng trên báo Tuổi trẻ năm 1978, đạt

giải khuyến khích trong đợt vận động “Tuổi trẻ thành phố xây dựng xã hội chủ nghĩa”

2 Thành phố buổi sáng (1989), NXB Văn nghệ TP.HCM, in chung với nhiều tác giả.

Lý Lan đóng góp một tác phầm là Chiếc lá me bay

3 Cỏ hát (1983), NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, in chung với Trần Thùy Mai

4 Những ngày vui cuối năm (1984), NXB Văn nghệ TP.HCM, in chung với nhiều tác giả Lý Lan góp tác phẩm Đêm không chiến tranh.

5 Chút lãng mạn trong mưa (1987) NXB Trẻ TP.HCM.

6 Chiêm bao thấy núi (1991) NXB Trẻ TP.HCM.

Trong đó có tác phẩm Ngựa Ô dành được giải nhì cuộc thi Truyện ngắn – thơ do tạp chí

Văn nghệ quân đội tổ chức 1987 - 1990

2006 tập truyện ngắn này được NXB Giáo dục tái xuất bản dưới dạng song ngữ Việt –Pháp

7 Truyện (1992) NXB Văn nghệ TP.HCM, in chung với nhiều tác giả.

13 Dị mộng (1999) NXB Trẻ TP.HCM.

14 Quá chén (2000) NXB Văn nghệ TP.HCM.

15 Truyện ngắn bốn cây bút nữ (2002) NXB Văn học Do Bùi Việt Thắng giới thiệu

và tuyển chọn các tác phẩm nổi bât của Lý Lan, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ,

Võ Thị Hảo

16 Người đàn bà kể chuyện (2006) NXB Văn nghệ TP.HCM Truyện về những số phận

phụ nữ khác nhau nhưng đều mang những nỗi buồn cô đơn, dang dở

17 Hồi xuân (2009) NXB Văn nghệ TP.HCM.

2.2 Truyện vừa

1 Nơi bình yên chim hót (1986), NXB Cà Mau.

2 Mưa chuồn chuồn (1993), NXB Kim Đồng.

2.3 Tiểu thuyết

Chỉ có hai tiểu thuyết nhưng được bạn đọc và giới phê bình văn học đón nhận nồng

nhiệt

1 Lệ Mai (1998), NXB Văn nghệ TP.HCM Tái hiện lại hành trình định cư ở Việt

Nam của những người Triều Châu và một lớp người Hoa trưởng thành trên vùng Chợ Lớn

2 Tiểu thuyết đàn bà (2008) NXB Văn nghệ TP.HCM Một năm sau đó tác phẩm nhận

được giải thưởng của Hội nhà văn TP.HCM, là một trong top 10 quyển sách bán chạy nhất tại

Hội sách TP.HCM lần V Được báo Người lao động chọn là một trong những quyển sách hay

của năm

2.4 Thơ

Lương và Chim Trắng

2.5 Truyện thiếu nhi

1 Ba người và Ba con vật (2002) NXB Kim Đồng, Hà Nội.

2 Ngôi nhà trong cỏ (2009) NXB Kim Đồng.

3 Bí mật giữa tôi và thằn lằn đen (2011) NXB Trẻ, TP.HCM Xuất bản lần đầu 1996.

4 Hội lồng đèn (1991) NXB Kim Đồng, Hà Nội.

2.6 Tản văn, tùy bút, ký

1 Sài Gòn Chợ Lớn rong chơi (1999) NXB Văn nghệ TP.HCM.

2 Khi nhà văn khóc (1999) NXB Văn nghệ TP.HCM.

3 Dặm đường lang thang (1999) NXB Văn nghệ TP.HCM.

4 Những người cùng thời (2000) NXB Văn nghệ TP.HCM.

5 Miên Man Tùy Bút (2007) NXB Văn nghệ TP.HCM.

6 Một góc phố Tàu (2001) NXB Văn học, Hà Nội.

7 Tám Harry Potter (2007) NXB Văn nghệ TP.HCM.

8 Từ Dòn Mé Sán đến… (2014) NXB Văn hóa - Văn nghệ TP.HCM.

9 Bày tỏ tình yêu (2009) NXB Văn nghệ TP.HCM.

10 Ở ngưỡng cửa cuộc đời (2010) NXB Văn nghệ TP.HCM.

Cái nghĩa trăm năm chàng nhớ chửa?

Mảnh tình một khối thiếp xin mang.

Quản bao miệng thế lời chênh lệch, Không có, nhưng mà có, mới ngoan!

(Không chồng mà chửa)

Rồi đến Phan Khôi, Manh Manh nữ sĩ, Đạm Phương, Nguyễn Thị Bích Vân, nhưng thật sựtrỗi dậy, phát triển mạnh mẽ, đạp đổ mọi lý lẽ mang tên “truyền thống”, “tiết hạnh” thì phảiđến thập niên 90 của thế kỷ XX, đầu thế kỷ XXI với những cái tên như Phạm Thị Hoài, LýLan, Nguyễn Ngọc Tư, Y Ban, Văn học nữ quyền là văn học chống lại tình trạng mất tiếngnói của nữ giới trước nhiều vấn đề cấm kỵ đặc biệt là về tình dục, trinh tiết Nó cho thấy rằngnam giới không phải là tất cả, không có quyền tất cả Nó khẳng định nữ giới là chính mình,

có thể không phụ thuộc người khác, chủ động về mọi mặt, sống độc lập, ý thức độc lập Vănhọc nữ quyền mang đến cho nữ giới ánh nhìn công bằng, đối xử bình đẳng trên mọi phươngdiện trong cuộc sống

“Nữ quyền” chính là phong cách nổi bật nhất trong các sáng tác của Lý Lan Khôngbiết vì ngẫu nhiên hay cố ý, các nhân vật chính trong các sáng tác của Lý Lan hầu như là phụ

nữ Đến cả tên tác phẩm ý thức nữ quyền cũng thể hiện rất rõ ràng “Người đàn bà kể

chuyện”, “Hồi xuân”, “Tiểu thuyết đàn bà”, “Ba người đàn bà”, “Lệ Mai” (tên nhân vật

chính), Phượng (tên nhân vật chính) Trong suốt 35 viết văn, xây dựng nên hình tượng những

người phụ nữ khát khao dành tự do, mang lý tưởng cao đẹp, mạnh mẽ vượt qua những địnhkiến, Lý Lan như muốn bày tỏ khát vọng hãy trả người phụ nữ về với đúng vị trí của họ, cònphụ nữ hãy sống như cách mình muốn

“Người đàn bà kể chuyện” là câu chuyện về Tho, người đàn bà mạnh mẽ đang cố vượtqua thành trì vững chắc về trinh tiết, những định kiến, sự thắng thế của nam giới về mọiphương điện Tho bị ấu dâm nhưng người bị cha quát vào mặt là cô chứ không phải gã đànông đồ bại kia, định kiến kiến Tho bỏ lỡ hạnh phúc của đời mình dù cầm trên tay tấm bằngtrinh tiết Nhưng người đàn bà trong truyện Lý Lan không yếu đuối chờ đợi sự thương hại của

người khác Tho hoàn toàn độc lập “nói nào ngay, từ khi có nhà riêng, việc làm ăn riêng, tiền

riêng dằn túi, Tho bắt đầu có cuộc sống riêng”, “cũng không để bất cứ một lời tán tỉnh nào của đàn ông lọt vào tai mình” Tho vùng lên đấu tranh cho chính mình “Tho phóng ra từ cái ghế lao vô người ông Đạo, hai nắm tay đấm túi bụi vào mặt vào cổ hắn, Tho thét lạc cả giọng: “Đồ đạo đức giả! Đồ chó dái! Mày còn tồi bại hơn súc vật! Mày dày vò tan nát cuộc đời người ta mà còn vênh váo cao ngạo hả? Mày khốn nạn…” và những người yếu đuối hơn

“Bây giờ Tho không trông mong chắt mót hạnh phúc với một người đàn ông nữa Tho chỉ đòi hỏi công lý cho người đàn bà”

Người đàn bà trong văn chương Lý Lan là người đàn bà đàn bà độc lập, khôngvướng bận bất kỳ ai, tự do làm những điều mình thích, cổ vũ người khác “Can đảm lên”:

Can đảm lên Người đàn bà độc hành

Tự đưa mình ra phi trường bằng xe buýt

Tự mình lê hành lý đến quầy vé tự mình đi suốt bốn chuyến bay Can đảm lên

[ ]

Người đàn bà đi thẳng đến cửa đợi máy bay không cần ngoái lại từ giả ai Ngồi một mình nhìn máy bay lên xuống bên kia lớp kiếng

Và người đàn bà trong văn chương Lý Lan cũng được nhắc đến một cách vô trìu mến, yêuthương, nâng niu Vẻ đẹp hình thể nguyên sơ của cô gái được ca ngợi như một kiến trúc hoànhảo bằng giọng văn không chút ngại ngùng, vô cùng kiêu hãnh:

Cởi tóc tơ Cỏi da thịt Cởi hết tâm hồn

Cô gái trần truồng Trong ánh phản quang Lóe sáng da thịt

Lóe sáng một cõi mờ tịt Nguyên sơ

(Người mẫu)

Để thấy rõ ý thức nữ quyền trong sáng tác của Lý Lan nhất định phải kể đến “Tiểu

thuyết đàn bà” Nhân vật chính trong “Tiểu thuyết đàn bà” dĩ nhiên là đàn bà, nguyên một

dòng họ đàn bà Trải qua bao nhiêu bao nhiêu biến cố cuộc đời, chiến tranh và mất mát, bị đànông bỏ rơi, chà đạp nhưng họ vẫn gan lì, mạnh mẽ Bà Tổ Mọi, bà Ngoại, Thoa, chị Đen,

Không Bé, Liễu Trong “Tiểu thuyết đàn bà” ý thức nữ quyền không chỉ thể hiện qua nội tâm

hay hành động nhân vật mà ngay trong chính tên nhân vật “Không Bé” Qua tên gọi hình như

Lý Lan đang ngầm khẳng định những nhân vật trong tác phẩm Không hề Bé tý nào Sự khẳngđịnh mạnh mẽ nữ quyền là khi Thoa đã không chịu cái tên áp đặt cho cháu gái mình làNguyễn Thị Bé mà kiên quyết yêu cầu nhân viên hộ tịch đổi thành Nguyễn Không Bé VìThoa biết cháu gái mình không hề hèn mọn, đàn bà không hề bé nhỏ, nhất định không thể để

người khác áp đặt “Con là Không Bé, con của má Liễu, cháu của bà Tổ Mọi, con không bé,

con không khóc, con không sợ gì hết!” Người phụ nữ trong tác phẩm của Lý Lan còn mạnh

mẽ, sẵn sàng phá bỏ những định kiến xã hội, sống thật với bản thân, không kìm nén mà bộc lộham muốn bản thân Không Bé không che dấu mà thẳng thắng bày tỏ tình yêu, dục vọng với

chồng “Không Bé trườn tới trườn lui trên bụng chồng, hai đầu gối kẹp chặt hai bên hông

anh” Và sự không cam chịu này của Không Bé dường như cũng chính là sự khẳng định bản

thân, khẳng định giá trị của người phụ nữ trong mối quan hệ với đàn ông, không chịu bị ápđặt, mãi mãi “nằm dưới”, mãi mãi không được đối xử công bằng

3.2. Thành công nổi bật ở lĩnh vực dịch thuật

Lý Lan, không chỉ là một nhà văn, nhà thơ nổi tiếng mà còn là một nhà dịch thuật tài

ba Mặc dù đến với dịch thuật khá muộn nhưng bà đã gặt hái được những thành công nhấtđịnh từ lĩnh vực này Lý Lan cũng có đóng góp rất lớn trong việc đưa văn học Việt Nam đếnvới thế giới bằng các tác phẩm song ngữ Với tổng số là 65 tác phẩm đã được in ra thành sáchthì có tới 25 tác phẩm dịch thuật (Theo thống kê của thạc sĩ Nguyễn Thị Bảo Ngọc) Nhờ đó

bà đã trở thành một dịch giả tiếng Anh uy tín của Việt Nam trong ngành văn học Đó là lý do

khi nhắc đến Lý Lan người ta thường nhớ ngay tới tác phẩm “Harry Potter” của nhà văn nữ

J.K Rowling mà Lý Lan là người phiên dịch ra tiếng Việt Với dịch thuật bà đã khẳng định tàinăng chuyển ngữ uyển chuyển, tinh tế mà vẫn giữ được cái hồn của tác phẩm gốc Sự sáng tạotrong nghệ thuật ngôn từ, cách diễn đạt dễ hiểu, lôi cuốn và gần gũi, tất cả đã làm nên một LýLan đầy phong cách

Sự thành công đó được thể hiện ở chỗ là nhờ có bản dịch “Harry Potter” của Lý Lan mà các

nhà nghiên cứu có thể dùng làm tư liệu để phục vụ cho đề tài nghiên cứu của mình Chẳnghạn như khi nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh đối chiếu có luận án tiến sĩ của Nguyễn ThịChâu Anh, đề tài: so sánh câu nghi vấn trong tiếng Anh và tiếng Việt trên bình diện ngữ dụng,hay của Võ Tú Phương với đề tài: Khảo cứu việc dịch trạng từ từ tiếng Anh sang tiếng Việt(qua tác phẩm Harry Potter) Từ hai công trình nghiên cứu này đã cho thấy rõ sự đóng góp lớncủa nữ nhà văn Lý Lan với vai trò là dịch giả

Tiểu thuyết “Harry Potter” của nữ nhà văn người Anh J.K.Rowling là một bộ truyện thiếu nhigồm có bảy phần Bộ truyện xoay quanh các cuộc phiêu lưu mạo hiểm của cậu bé phù thủyHarry Potter cùng hai người bạn Ronald Weasley, Hermione Granger tại ngôi trường phápthuật Hogwarts Câu chuyện là sự đấu tranh giữa cái thiện với cái ác, và dĩ nhiên cái ác sẽ bịtiêu diệt, bình yên rồi cũng sẽ trở về với những con người lương thiện và dũng cảm Nhưchúng ta thấy đó, việc dịch ra các tác phẩm nước ngoài là điều không hề dễ dàng, huống hồđây còn là truyện kì ảo với những phép thuật huyền bí cùng những tên gọi cũng lạ lẫm vôcùng Tác phẩm này đòi hỏi ở người dịch phải thật sáng tạo và tinh tế mới có thể truyền tải hếtnội dung Và không ai khác ngoài Lý Lan có thể dịch sát và sắc sảo như thế tính cho đến thờiđiểm này Để minh chứng cho điều này chúng tôi có đưa ra vài ví dụ về cách sử dụng ngôn từcủa Lý Lan trong tác phẩm

Ở tập 6 “Harry Potter và hoàng tử lai” J.K.Rowling dùng “Felicis” đặt tên cho một loàithuốc có tác dụng làm vui sướng, hạnh phúc, may mắn kéo dài trong vòng 12 tiếng cho ngườiuống “Felix” bắt nguồn từ tiếng Latin với ý nghĩa may mắn, hạnh phúc Và khi kết hợp 2 từnày “Felix Felicis” có thể hiểu sát nghĩa của cụm từ này là “may mắn của may mắn” Và LýLan đã tìm ra cái tên “Phúc lạc dược” cho loại thuốc này, vừa “rất Việt Nam” lại vừa gợi đặctính của thuốc

Trong tập 7 “Harry và bảo bối tử thần”, “Horcrux” với ý nghĩa là vật dùng phép thuật

có thể chứa một linh hồn để kéo dài sự sống cho ai đó, với điều kiện “Horcrux” vẫn cònnguyên vẹn “Crux” có nghĩa là linh hồn, trong tiếng Latin nó còn có nghĩa là cây thánh giá.Trong bản tiếng Việt Lý Lan đã sử dụng cụm từ “Trường sinh linh giá” để giải thích cho từ

“Horcrux”, vừa sáng tạo lại vừa rất mới lạ mà vẫn theo sát nội hàm của nó

Nếu như Rowling sử dụng lối hành văn bình dị, vui tươi nhưng vẫn rất thận trọng, trauchuốt, không ngừng sáng tạo những từ mới, dựa trên từ ngữ có nguồn gốc Latin, Pháp, Đức,

…nhằm tạo hiệu ứng huyền bí trong thế giới phép thuật; thì với Lý Lan văn phong của bà lạimang nét hóm hỉnh, các tình huống hài hước được đưa vào rất tự nhiên, dí dỏm Ngoài ra LýLan còn rất tinh tế trong việc lựa chọn từ ngữ phù hợp với tình huống và tính cách nhân vật.

Ví dụ như cuộc đối thoại giữ Harry với thầy độc dược Slughorn trong lần gặp gỡ đầu tiên:

“Mẹ của cậu là một phù thủy gốc Muggle, dĩ nhiên Không thể tin nổi lúc phát hiệnđiều đó Tưởng trò ấy phải thuộc dòng thuần huyết, trò ấy giỏi quá mà

- Một trong những người bạn thân nhất của con cũng có gốc Muggle Và bạn ấy là họcsinh giỏi nhất trong lứa tụi con (Harry nói)

- Thỉnh thoảng xảy ra chuyện như vậy thiệt là khôi hài hả? (Ông Slughorn nói)

- Không hẳn (Harry lạnh lùng đáp) (Ông Slughorn ngỏ xuống nó ngạc nhiên)

- Cậu chớ có nghĩ tôi thành kiến Không, không, không? Chẳng phải tôi vừa nói mẹ củacậu là một trong những học trò cưng muôn thuở của tôi đó sao?”

Chất hài hước của cuộc đối thoại này được thể hiện một cách kín đáo, khi đọc qua chúng tacũng phần nào cảm nhận được cái giá trị châm biếm kín đáo nhưng sâu sắc ấy Tất cả đã được

Lý Lan tái hiện thật rõ nét và, với tài năng như thế, thông minh và sắc sảo đến từng chi tiết;chúng tôi thật sự tỏ lòng thán phục trước nhà văn

Bên cạnh những câu chuyện xoay quanh cậu bé phù thủy Harry Potter trong cuốn tiểu thuyếtcùng tên thì Lý Lan còn chuyển dịch nhiều tác phẩm khác như:

dung kể về thời thơ ấu của các vị danh nhân Tập truyện có các vị danh nhân nổi tiếngtrên thế giới như Kari Marx, Washington, Edison, Newton, Mozart, Victor Hugo,…

47 trang nội dung

40 trang nội dung

Đầu năm 2014, Nhà xuất bản Văn hóa-Văn nghệ còn tiếp tục hợp tác với dịch giả Lý Lan phát

hành bộ truyện sách “Kể chuyện bé nghe” của tác giả Beatrix Potter gồm 4 tập, và còn nhiều

tác phẩm khác nữa

3.3. Ý thức giữ gìn bản sắc (phương ngữ Nam Bộ)

Sinh ra và lớn lên ở Bình Dương, sống và làm việc tại Sài Gòn có lẽ đã bồi đắp cho LýLan nguồn tư liệu chân thật, sống động về vùng đất phương Nam Với ca từ giản dị, chânchất, thật thà, mộc mạc hay cũng chính là phẩm chất vốn có của con người Nam Bộ mà chúng

ta đã có thể hình dung ra một Lý Lan đậm chất Nam Bộ

Sở dĩ mà chúng tôi nói như thế là bởi vì bà đã vận dụng rất hiệu quả trong việc sử dụngdanh từ xưng hô trong giao tiếp Các nhân vật của Lý Lan thường được nhắc tới bằng cái tên

theo thứ tự trong gia đình như: anh Hai, cô Bảy, con Tư, bà Sáu,…hoặc gọi thứ tự sinh kèmtheo một đặc điểm nào đó như: Tư Ếch, Tư Phế Liệu, Bảy Vẹo, Hai Ve Chai,

Về cách xưng hô đời thường trong gia đình và xã hội Lý Lan thường sử dụng các từnhư: tui, ba, má, ba nó, má nó, mày, tao, cưng, bồ, tụi bay, tụi nó, thằng cha, con mẹ,…

- “Chui lên đây, cưng…Đừng nói không chứ cưng” (Tiểu thuyết Đàn bà)

- “Alo? Tui nè? Chỗ bồ kêu là gì…Bồ đang ở đâu? Nè thằng cha bồ giới thiệu là ngườithế nào? (Đường dài hạnh phúc)

Có lẽ vì vô tình hay cố ý mà nhà văn đã âm thầm gìn giữ cái bản sắc của phương ngữNam Bộ, bởi khi đọc những tác phẩm ấy ta như chìm đắm trong một thế giới của làng quê với

vẻ đẹp giản đơn bình dị mà đằm thắm lòng người

3.4. Cảm nhận riêng về Lý Lan

Có thể thấy sự nghiệp văn chương của Lý Lan trải ra nhiều thể loại khác nhau, từtruyện ngắn đến truyện vừa, tiểu thuyết cho tới tùy bút, rồi đến thơ ca hay dịch thuật,…; dùcho có ở thể loại nào cũng đều mang những dấu ấn thật riêng biệt Và dường như bởi tình yêuthương hay một tình cảm đặc biệt nào đó đối với trẻ em mà Lý Lan đã dành rất nhiều thờigian và công sức để viết về thể loại truyện thiếu nhi cũng như dịch các tác phẩm của chủ đềnày Con đường theo đuổi văn chương là một hành trình dài đầy gian nan và khổ ải nhưng vớimột thái độ “dửng dung” bà đã nói rằng: “Khoái vì làm xong một việc mà lúc khởi đầu mìnhkhông hề biết là sẽ đi tới đâu” Đó là câu nói của nữ nhà văn Lý Lan mà chúng tôi vô cùngtâm đắc Một câu nói tưởng chừng như đơn giản nhưng khi ngẫm lại thì bản thân lại nghiệm

ra được rất nhiều điều Không biết là sẽ đi đến đâu, làm được những gì nhưng vẫn dấn thânvào thực hiện để rồi cuối cùng chúng ta vui sướng với thành quả mà mình đã đạt được; thấtbại ư? Chắc hẳn sẽ không tránh khỏi nhưng cái quan trọng là ta phải biết đứng lên và tiếp tụccon đường đi mà mình đã chọn Cứ làm những gì mình muốn, cứ đi nếu thích khám phá, cứthất bại đi rồi sẽ trưởng thành và hãy luôn tin vào chính mình, tin vào sự cố gắng của bản thânrồi bạn sẽ tự cảm thấy mãn nguyện với chính mình Đến đây ta mới thấy, Lý Lan quả thật làcon người sâu sắc, phong cách sáng tác có, tài năng cũng đáng nể, ý thức gìn giữ bản sắc dântộc, ý thức nữ quyền mạnh mẽ, tư tưởng triết lý cũng rất sâu xa Ở bà, dường như hội tụ đầy

đủ những phẩm chất mà một nhà văn chân chính cần có, cũng vì lẽ ấy mà cái tên Lý Lan sẽmãi là một hình tượng đẹp trong mắt người đọc và trong giới chuyên môn

CHƯƠNG 2: HONORÉ DE BALZAC

Trái ngược với người phụ nữ Việt Nam mạnh mẽ thì trong tiềm thức của chúng tôi, nhàvăn nam để lại nhiều ấn tượng nhất, thành công nhất chính là Honoré de Balzac

Balzac được mệnh danh là bậc thầy của chủ nghĩa văn học hiện thực với số lượng tácphẩm kinh điển vô cùng đồ sộ và có giá trị cao của nước Pháp nửa đầu thế kỉ XIX Vậynhưng, ít ai biết được, suốt cuộc đời nghệ sĩ của bản thân Balzac lại bị nhấn chìm trong thấtbại và sự bất đồng, ghét bỏ của mọi người để rồi đến tận cuối cuộc đời, đến lúc cái nhận thứccủa con người trong xã hội có sự phát triển, có tầm nhìn rộng hơn thì ông mới thật sự đượccông nhận

Như vậy thì Balzac có được gọi là một nhà văn thành công hay không? Câu hỏi này có

lẽ có chút khó khăn để trả lời liền trong phút chốc

Balzac nổi tiếng là một nhà soạn kịch tài ba, là bậc thầy trong khuynh hướng sáng tácvăn học hiện thực, là một nhà sáng tạo tiểu thuyết vĩ đại Lời văn của ông có chút thông tục,

có chút thuần tuý nhưng cũng chính đặc điểm đó mà ông có thể “trần trụi hoá” cuộc đời vàđưa nó vào văn học, tạo ra những tác phẩm để đời, sống mãi cùng thời gian - những tác phẩmvăn học giúp chúng ta lội ngược dòng thời gian để quay lại tìm hiểu xã hội nước Pháp thời kìbấy giờ

Điển hình, ông là tác giả của tiểu thuyết vĩ đại “Tấn trò đời”, tác phẩm thể hiện bứctranh toàn cảnh xã hội nước Pháp đa dạng và phức tạp trong những năm sau sự sụp đổ củaNapoleon Bonaparte

Số lượng tác phẩm Balzac để lại hết sức đồ sộ với 91 tiểu thuyết được xuất bản vànhững câu chuyện ngắn ông viết từ năm 1829 cho tới khi mất Sau tiểu thuyết lịch sử Nhữngngười Chouans (1829) thì Balzac cho ra đời liên tiếp nhiều tác phẩm nổi tiếng, nhiều cảmhứng và chủ đề khác nhau: Miếng da lừa (1831), Người thầy thuốc nông thôn (1833), Đi tìmtuyệt đối (1833), Lão Goriot (1834),

Các tác phẩm của Balzac đã hợp thành một bộ bách khoa toàn thư bằng văn học về mộtgiai đoạn lịch sử đầy biến động, tạo nên những mẫu nhân vật điển hình Ông cũng đồng thời

có nhiều đóng góp xuất sắc về mặt ngôn ngữ nghệ thuật, bút pháp khắc họa tính cách nhânvật, các thủ pháp thể hiện đa dạng và sinh động, trở thành mẫu mực của một thời đại văn học

Văn phong của Balzac có sự ảnh hưởng, tác động đến nhiều nhà văn như GustaveFlaubert, Marcel Proust, Émile Zola, Charles Dickens, Edgar Allan Poe, Marie Corelli, HenryJames, William Faulkner, Jack Kerouac, Italo Calvino, và những nhà triết gia như FriedrichEngels và Karl Marx Phong cách tập hợp tiểu thuyết của bộ “Tấn trò đời” cũng như nguyêntắc cho nhân vật tái xuất hiện trong những tiểu thuyết khác nhau của ông cũng đã ảnh hưởngđến nhiều nhà văn sống cùng thời và hậu thế

Vậy ông là một nhà văn như thế nào mà lại có tầm ảnh hưởng lớn đến vậy? Tư tưởngcủa ông là thế nào mà lại tác động đến nhiều người như vậy? Ẩn sâu trong từng câu từng chữ

là một tấm lòng như thế nào của người nghệ sĩ? Cái nhìn và cách cảm nhận cuộc sống của ông

là ra sao?

Chúng tôi đã đọc được lời nhận xét về ông như sau: “Balzac là nhà văn có nhận thức rấtsớm về việc tái hiện cuộc đời một cách hoàn chỉnh ở tất cả các khía cạnh của nó và đặt nótrong một hệ thống mà ông ví dụ như một “công trình kiến trúc của vũ trụ” với tính chất vừa

hệ thống vừa hoành tráng từ các tác phẩm của ông Vũ trụ ấy là cuộc đời nhìn qua nhãn quang

của ông và từ đó tạo ra một “thế giới kiểu Balzac” in rõ dấu ấn của “cảm hứng vĩ mô” Vì thế,

vũ trụ trong tiểu thuyết Balzac là một “vũ trụ được sáng tạo hơn là được mô phỏng”, đó là nétđặc sắc và độc đáo của ông.”

Phải chăng đây chính là sự hấp dẫn trong văn ông?

Có lẽ điều đó đúng, nhưng chưa đủ Mà sự hấp dẫn của ông đối với người đời còn ở sựtinh tế trong con người ông được truyền tải qua văn chương, qua lẽ sống của ông đối với nghệthuật Tôi nhớ, Honoré de Balzac từng nói: “Ai cũng có thể làm thầy ta” Câu nói đó thể hiện

rõ sự sâu sắc trong quan điểm và tư tưởng được thể hiện qua giọng văn Balzac ở “những đứacon tinh thần” của ông đã khắc họa đối với cuộc sống xã hội chân thực

I Giới thiệu về tiểu sử - sự nghiệp:

Honoré de Balzac (20/5/1799 – 18/8/1850) quê ở Tours, một tỉnh thuộc vùng hành chínhCentre-Val de Loire của nước Pháp Ông là nhà văn bậc thầy của phong trào hiện thực phêphán giai đoạn nửa đầu thế kỉ XIX, những cuốn tiểu thuyết văn học hiện thực của ông rất nổitiếng, có sức ảnh hưởng lớn đến con người và xã hội lúc bấy giờ

Chính vì Balzac chủ yếu đi theo trường phái hiện thực xã hội nên những áng văn củaông không được xã hội công nhận, con đường sáng tác của ông là một thất bại vô cùng lớn.Ngoại trừ Victor Hugo – một nhà văn, nhà soạn kịch thuộc trường phái lãng mạn - là ngườiluôn ủng hộ những sáng tác của ông, thì cho đến khi Balzac qua đời, bản thân ông và nhữngtác phẩm của mình mới được văn đàn Pháp công nhận

Sự nghiệp của Balzac tuy gặp nhiều trắc trở, biến cố rất lớn song ông vẫn không ngừng

viết cho cuộc đời người những kiệt tác văn học mang khuynh hướng hiện thực Đặc biệt là Tấn

trò đời (La Comédie Humaine) được xem là một tác phẩm lớn, được tổng hợp vào năm 1842

bởi 95 tác phẩm mà phần lớn là tiểu thuyết nổi tiếng của Balzac, tái hiện bức tranh xã hội Phápnửa đầu thế kỉ XIX Qua đó tác phẩm cũng phần nào khẳng định được hướng bút của Balzac

và cái chất nhân đạo của một người nghệ sĩ

Balzac có luồng tư tưởng đa chiều hướng nên đề tài của ông rất phong phú và mỗi vấn

đề bức bối trong xã hội đều được nhà văn truyền tải thông qua một tác phẩm, mang chở nhiềuphong cách đa dạng như: trữ tình, châm biếm, triết lý, sử học,… cùng với những thông điệp về

cuộc sống rất sâu xa: Tiểu thuyết lịch sử Những người Chouans (Les Chouans 1829), Miếng

da lừa (La Peau de Chagrin, 1831), Người thầy thuốc nông thôn (Le Médicin de Campagn, 1833), Đi tìm tuyệt đối (La Recherche de I’absolu, 1833), Lão Goriot (Le Père Goriot, 1834),

…

II Phẩm chất trí thức

Phẩm chất trí thức là thước đo của những nhà văn thực thụ Không phải ai sáng tác ra tácphẩm văn học cũng có thể gọi là nhà văn Bởi vì trong bất cứ nghề nào cũng vậy, đạo đức nghềnghiệp là không thể không có được Đối với những nhà văn chân chính, thì phẩm chất trí thức

như một giá trị đạo đức sáng lên từ trong tâm của họ, thôi thúc họ sống và viết vì con người, vìcuộc đời chung của nhân loại Cho nên, một nhà văn trước hết phải có phẩm chất trí thức thìmới có thể lao động văn chương bằng cả tâm huyết của mình, để có thể mang lại cho cuộc đờinhững giá trị văn học thiêng liêng, cao đẹp Và chính Honoré de Balzac, một bậc thầy vĩ đạicủa văn học Pháp nửa đầu thế kỉ XIX, người có thể cho chúng ta thấy được phẩm chất trí thức

ấy và mở ra cho chúng ta một bài học về nhà văn chân chính ngay trong thời cuộc loạn lạc, bấttrắc

Khi tìm hiểu Balzac, người ta không chỉ dừng lại ở những trang tiểu thuyết hiện thựcthấm thía về cuộc đời mà còn phải tiếp tục nhìn nhận phẩm chất trí thức của ông như một tấmgương sáng của thời đại mà có lẽ đã bị bao phủ bởi lớp bụi mờ của xã hội lúc bấy giờ Thực

sự, những nhà văn đáng quý như thế, họ không bao giờ đổ lỗi cho thời đại vì đã không chấpnhận mình, mà họ vẫn cứ viết – viết văn giống như thực thi một thiên chức cao quý không ai

có thể phủ nhận được Bởi thế, mỗi tác phẩm văn học Balzac mang lại cho cuộc sống như làmột triết lý vậy, điều ấy cũng nhờ phẩm chất trí thức của ông mà có được Tuy con đường sựnghiệp của Balzac rất chông gai nhưng ngược lại nhà văn không ngừng sáng tác để phục vụcho tâm hồn những con người còn đang len lỏi giữa ánh sáng và bóng tối, giữa chốn như là

lòng chảo địa ngục ngay trong xã hội của mình, mà chính ông đã đặt cho cái tên là Tấn trò

đời (La Comédie Humaine)

1. Phẩm chất trí thức thể hiện qua tư tưởng

Tư tưởng giống như một ngọn cờ trân quý phất lên giữa xã hội mà chính tác phẩm vănhọc là cột mốc cho ngọn cờ ấy được dựng lên Bất cứ nhà văn nào cũng có những ngọn cờ củariêng mình, và đối với Balzac thì ngọn cờ ấy chính là đại diện cho hiện thực Pháp đầu thế kỉXIX, mang chở những tư tưởng hiện thực nhân đạo của Balzac về đời sống của con người và

xã hội Ta thấy dường như trong tâm thức của ông luôn canh cánh một nỗi lo lớn về thời đại,

về dân tộc Chính điều này làm nên tư tưởng lớn của một nhà văn chân chính, ông luôn bỏ quacái tôi nhỏ bé của mình mà hướng lòng ra với thời đại để viết về con người trong xã hội – mộtđiều thiêng liêng nhất trong nền lịch sử văn học dân tộc Chắc chắn rằng, không có một nhàvăn chân chính nào mà chỉ viết cho cái tôi chủ quan được phơi bày hay để thoả lòng yêu nghệthuật của mình Văn học cũng chính là nghệ thuật, nhưng một nhà văn thực sự yêu nghệ thuậtchính là người ấy biết hướng ngòi bút của mình đến nhân loại: “Văn học vị nhân sinh” chứkhông chỉ riêng “Văn học vị nghệ thuật” Balzac thực sự đã dung hoà giữa hai yếu tố này nênnhững trang văn, trang tiểu thuyết của ông như một kiệt tác ánh sáng, hướng con người đếnmột cái gì đó lớn lao hơn, cũng như những điều mà ông mong mỏi cho đời Dường nhưBalzac không tham vọng mà chỉ hy vọng ít ra rằng tác phẩm của mình có thể làm được gì đócho những quan điểm còn chênh vênh giữa vạch sáng và tối, để xã hội có thể đi đến một chiềuhướng tốt đẹp hơn cái địa ngục đang hiện diện này

Ta thấy như trong tác phẩm nổi tiếng Miếng da lừa (La Peau de Magrin) được Balzac viết

năm 1831 để tái hiện lại hoàn cảnh của con người trong xã hội Pháp lúc bấy giờ dưới thời

Louis – Philippe, khi mà con người khơng cịn phân biệt được trắng đen hay phải trái, cứtranh nhau chạy theo đồng tiền xa hoa phù phiếm đến nỗi mê muội mà đánh đổi tất cả lươngtâm, danh dự, phẩm chất và cả lịng thương của con người cũng bị vứt bỏ Balzac đau với nỗiđau lớn của thời cuộc, vì vậy, ơng luơn suy tư về những số phận chung, tập trung tư tưởng về

cá nhân, cộng đồng nhằm mang lại những luồng tư tưởng chân thật, khơng xa rời thực tế trong

những trang văn Câu chuyện Miếng da lừa kể về một chàng thanh niên cĩ tên là Raphặl de

Valentin, gia đình vốn là quý tộc nhưng lại bị phá sản và bản thân chàng thanh niên này rơivào bế tắc, sống cảnh đời eo hẹp và khĩ khăn trên một căn gác xếp nhỏ để học tập, nghiên cứuviết sách Nhưng khơng chỉ dừng lại ở đĩ, chàng khao khát cĩ được thứ tình yêu xa xỉ, chìmđắm trong nhung lụa với người phụ nữ xinh đẹp nhất của tầng lớp thượng lưu – nữ bá tướcFoedora – nhưng lại bị nàng khước từ Thế rồi Raphặl chơi vơi giữa dịng đời bạt bẽo, cứ đimãi cho đến khi hết sạch tiền và cĩ ý định nhảy sơng tự tử Thế rồi chàng gặp một bà cụ và bà

cụ ấy cho chàng một miếng da lừa cĩ phép thuật, cĩ thể biến mọi uớc nguyện thành sự thật.Nhưng càng được toại nguyện nhiều đến đâu, miếng da lừa càng ngày càng teo lại đến đĩ vàkhiến chàng lâm vào bệnh nặng đến cuối đời Trong ngưỡng cửa cận kề cái chết, Raphặl xalánh mọi người và xã hội, thu mình trong một gĩc tối eo hẹp của cuộc đời và chết dần chếtmịn như thế

Câu chuyện để lại một nỗi buồn ám ảnh khi cuộc sống con người mà Balzac vẽ ra làcuộc sống thật, nĩ tưởng như là cĩ lối thốt nhưng thật sự là khơng hề cĩ Vì vậy, ấy mới lànỗi đau tái hiện bằng tư tưởng hiện thực Miếng da lừa khiến ta tưởng như là lối thốt chochàng thanh niên cùng cực này, nĩ cĩ thể thay đổi cho một cuộc đời bế tắc Nhưng ngược lạichính nĩ mới là con đường chết, là sự trả giá cho tham vọng phù phiếm của chàng mà đánhđổi đi tình yêu chân thật với Pauline và danh dự của chàng Nhà văn vốn là nhà thư ký trungthành của thời đại nên những gì ơng ấy viết ra như đang “khắc tạc” nên một cái đời sống vơhình ngay chính trong tâm thức đọc giả Vì lẽ ấy nên nĩ rất sâu cay, thấm thía một nỗi buồnthời cuộc đâu đĩ đang quanh quẩn trong tư tưởng nhà văn, để rồi ơng đã chọn hiện thực màviết Thật ra những nhà văn chân chính khác cũng khơng khác gì Balzac, cũng lấy cuộc sốnglàm chất liệu văn học nhưng chất liệu ấy phải là chất liệu của thẩm mỹ, hướng con người đếnmột tầm nhìn lương thiện và chân thật, khơng bao giờ cĩ thể xa rời thực tế

“Những dinh thự ấy dường như mang một bộ mặt rầu rĩ vì phản chiếu màu xám của bầu trời mà những tia sáng hiếm hoi làm cho Paris cĩ vẻ dữ tợn giống như một mỹ nhân khi xấu khi đẹp, ối oăm khĩ hiểu Như vậy, ngay cả cảnh vật tự nhiên cũng phụ họa để dìm chàng trai vào một cơn hơn mê đau đớn Do một quyền lực tai hại truyền sức tan rã qua cái chất lỏng chạy theo các đường dây thần kinh, chàng trai cảm thấy cơ thể của mình gần như lỗng

ra Những dằn vặt trong cơn hấp hối khiến anh lảo đảo chập chờn như sĩng và mắt anh nhìn những nhà cửa, người qua lại, tất cả đều dập dềnh như qua một làn sương.” (Trích Chương I: Tấm bùa – Miếng da lừa) Qua đoạn trích này, ta cĩ thể thấy được tư tưởng nhân sinh của

Balzac, ấy là một bức tranh sống gắn theo một triết lý về cuộc đời Bằng việc miêu tả một gĩccủa quang cảnh Paris rộng lớn nhưng suy tàn kèm theo một tấm thân nhỏ bé của chàng traiđáng thương đang rũ rượi trong cơn mê, ta thấy đĩ là xã hội đang bị tha hố khiến cho con

người bị dằn vặt, đay nghiến khó mà thoát khỏi Cho dù muốn vươn lên, con người cũng bịmột thế lực nào đó kéo trở lại và đáng buồn thay cho những số phận ấy! Những tác phẩm lớnnhư của của Balzac bao giờ cũng hàm chứa những quan điểm về chân lý cuộc đời, và khôngnằm ngoài những suy tư về con người, về thời đại Bởi cả một tác phẩm luôn là một tư tưởnglớn được gắn kết bởi những quan điểm vị nhân sinh Chính vì thế nên tác phẩm của Balzac là

lá cờ tư tuởng, mà chính ông là người giương cao nó, chính ông là người sáng tạo ra lá cờ đạidiện cho hiện thực xã hội, với những mong mỏi kéo con người đời ra khỏi tấn bi kịch thấmđẫm những giọt máu xót xa của những tâm hồn dần bị mai một, tha hoá Ấy mới là giá trị thựcthụ của một phẩm chất trí thức mà người nghệ sĩ cần có

Như đã giới thiệu, Balzac được biết đến như một nhà văn hiện thực với ngòi bút mang tínhdân tộc, tính xã hội cao Vì vậy hầu hết những tiểu thuyết của ông thuộc trường phái hiện thựcphê phán Phẩm chất trí thức ở đây còn là dũng khí viết vì mục đích lớn, không sợ các thế lựctàn bạo chỉ trích mình Nên nhờ thế mà Balzac mới có thể sáng tạo văn học tài tình đến nhưvậy Ông chấp nhận trước mọi sự thờ ơ dành cho mình nhưng chúng ta cũng biết được rằng,không ai có thể chống lại hiện thực đang được phơi bày, và Balzac thì lại càng muốn phơi bày

ra hiện thực ấy để reo lên một hồi chuông cảnh báo cho cộng đồng Xét thấy, những tác phẩmxuất sắc của Balzac không được công nhận cũng vì lẽ đó, bởi vì nhà văn đã mạnh dạn lên ánnhững thói tiêu cực của con người và cuộc đời Thiết nghĩ, điều này chẳng phải chúng ta nêntrân trọng hơn hay sao? Vì một nhà văn như Balzac đây đã có thể mang triết lý cao cả để đánhđổi danh dự của một nhà văn – để bản thân mình nhận lấy sự không công nhận của xã hội nhưvậy Chúng ta hãy tự hỏi rằng, nếu như một nhà văn không có dũng khí đấu tranh cho tưtưởng chính nghĩa như thế thì liệu người ấy có xứng đáng được gọi là nhà văn chân chính haykhông? Chính vì điều này mà cái khí chất ở nhà văn Balzac là một ngọn đèn sáng thôi thúctâm tư của người nghệ sĩ viết về hiện thực một cách thấu đáo, tường tận nhất, nhưng cũngkhông kém phần pha màu sáng tạo Vì văn chương không cần mang lại hiện thực dán vàotrang giấy, văn chương đòi hỏi người nghệ sĩ phải tôi luyện hiện thực thông qua lăng kính cánhân của mình, để từ đó mà truyền đạt mọi tư tưởng, chân lý vừa mang dấu ấn cá nhân, vừamang cá tính sáng tạo Có như vậy thì những tác phẩm văn học mới có thể đạt đến một tầmvóc của giá trị nhân đạo và giá trị thẩm mỹ

Xét thấy, một nhà văn để có được một tư tưởng lớn lao, cao cả thì nhà văn ấy phải có ýthức về nhân sinh quan, lấy con người làm tâm điểm của văn học và từ đó nêu lên những vấn

đề chung của xã hội Mặt khác, nhà văn ấy cũng phải là người từng trải, cũng lao vào cuộc đờichứ không thể đứng ngoài mọi diễn biến của xã hội Từ đó mà nhà văn ấy mới có thể chắt lọcmột cách tinh tế, sâu sắc những tình huống của cuộc đời mà ghi tạc vào áng văn của mình nhưquá trình tạo ra một đứa con tinh thần Vì vậy, quan điểm trong văn học là quan điểm gắn liềnvới ý thức về thời đại Như chúng ta đã biết thì con đường sự nghiệp sáng tác của Balzac cómuôn vàn trắc trở, ông đề cao tư tưởng trân trọng hiện thực và đã không ngừng thực thi nó

như một nhiệm vụ trân quý ở đời Vì vậy, Tấn trò đời (La Comédie Humaine) là một bộ tiểu

thuyết tiêu biểu tái hiện về cuộc đời của con người trong xã hội Pháp nửa đầu thế kỉ XIX, mỗitrang tiểu thuyết như một lát cắt của cuộc sống, vừa chân thực, vừa giàu tư tưởng Đặc biệt là

Lão Goriot (Le Père Goriot), tác phẩm thuộc phần Những cảnh đời riêng (Scènes de la vie privée), được viết vào năm 1834, về ba nhân vật: Ông lão Goriot, tên tù nhân Vautrin, anh

sinh viên học luật tên là Rasticnac Nhà văn đã tái hiện bối cảnh xã hội Pháp rối ren loạn lạc

mà cụ thể là thông qua những nhân vật như Goriot hay Rasticnac để bộc lộ cái nhìn bi quantrước những thay đổi của xã hội

2 Nhà văn đích thực cũng là một nhà văn hóa

Những tác phẩm văn học của thời đại đâu đó cũng chứa đựng những “bức tranh vănhóa” bởi vì văn học không bao giờ xa rời thời đại và luôn gắn liền với xã hội, nên nó mangchở những hình ảnh của đời sống văn hóa, phong tục tập quán, nếp nghĩ của người đời Đócũng là nhiệm vụ của nhà văn khi sản sinh ra đứa con tinh thần của mình và tác phẩm văn học

sẽ trở nên mất đi giá trị nhân sinh nếu như không có những yếu tố đó Đối với một cây búthiện thực như Balzac thì yếu tố văn hóa là không thể thiếu được Chính vì vậy, điều này cũngkhiến cho Balzac trở thành một nhà văn hóa của thời đại Ông đã mang những hình ảnh phongtục văn hóa và lối sống của con người trong xã hội vào tác phẩm của mình nhằm thể hiện tínhcộng đồng, tính dân tộc Từ đó ta có thể hiểu được rằng phẩm chất này của Balzac khẳng địnhcho phẩm chất trí thức mà một nhà văn cần có Chẳng hạn như trong bộ tiểu thuyết Tấn trò

đời, tác giả chia ra ba phần đó là: Khảo cứu phong tục, Khảo cứu triết học, Khảo cứu phân

tích Trong đó, Khảo cứu phong tục là phần đầu tiên và được quan tâm nhất trong bộ tiểu

thuyết của ông, bao gồm: Cảnh đời tư, Cảnh đời Paris, Cảnh đời chính trị, Cảnh đời quân sự,

Cảnh đời nông thôn Và chính phần này cũng là những cảnh có thể chứng minh cho phẩm

chất trí thức vốn có của một nhà văn chân chính – nhà văn hóa của thời đại

Trong phần Cảnh đời chính trị, tác phẩm Một mẩu chuyện dưới thời khủng bố là đặc

trưng tiêu biểu cho “ý đồ” của một nhà văn hóa, ông tập trung thể hiện quan điểm tư tưởng về

xã hội Pháp trong giai đoạn 1793 – một niên đại đẫm máu của cuộc Cách mạng Pháp, với tất

cả những rung chuyển của những diễn biến xã hội mà chính ông với tư cách như một nhà vănhóa đã có những mối quan tâm lớn về cuộc đời, rồi “bỗng dưng” hóa thành một nhà văn vớiphẩm chất nhân đạo mà sáng tác ra tác phẩm Phải chăng chất trí thức của Balzac đã rất đậmtrong những áng văn ấy mà khi đọc qua những trang tiểu thuyết của ông, ta thấy ông như mộtngười cha vĩ đại của những đứa con văn học đang mang trong mình dòng máu của thời đại.Balzac là người luôn coi trọng những chi tiết chân thực nên nhân vật lịch sử trung tâm củatruyện – một gã đao phủ - là có thật, nhưng nhà văn vốn hư cấu hình tượng của nhân vật ấy đểtăng thêm sự oai phong, nên hình dạng của nhân vật có phần biến tướng đi: “dáng người caolớn” Nhưng suy cho cùng, Balzac là một nhà văn trung thành với lịch sử nước nhà, như ông

đã khẳng định: “Phải gọi sự vật đúng với cái tên của nó” Từ đó, ta có thể hiểu được rằng, nhàvăn chỉ có thể trở thành một nhà văn hóa nếu như nhà văn ấy có một ý thức dân tộc sâu đậm,nghĩa là phải hướng ngòi bút về dân tộc và phải nâng cao tính lịch sử trong những trang vănhọc hiện thực của mình Xa rời điều ấy, chỉ tổ khiến cho nhà văn trở nên lạc đường tư tưởng

và đánh mất chính mình Và để cho một nhà văn có thể trở thành một nhà văn chân chính, thìnhà văn ấy phải có phẩm chất của một nhà văn hóa – cũng như Balzac đã làm

Giai đoạn 1842 – 1848, giai đoạn mà những tác phẩm của Balzac được cho là có sự phát

triển mới, trong đó tác phẩm Bước thăng trầm của kĩ nữ (Splendeurs et misères des

courtisanes, 1843-1847) có một sự đối lập lớn giữa hai bối cảnh xã hội: một là cuộc sống

thăng hoa đắm chìm trong tiền bạc của những tầng lớp trên, hai là cuộc sống cùng cực bế tắccủa tầng lớp dưới Song đó cũng chính là bức tranh hiện thực được tác giả quan sát và tái hiệnlại qua lăng kính chủ quan của mình Balzac luôn cân bằng giữa những giá trị thẩm mỹ chovăn học bằng mọi chất liệu cuộc sống, và dĩ nhiên đó cũng chính là những điều mà một nhàvăn chân chính quan tâm Ông không cần tô cho bức tranh cuộc sống vô hình những màu sắcphô trương, chỉ cần sự tinh tế và chính xác đã là đủ, đó mới là Balzac, cũng là cái tâm đángquý của người lao động văn chương Điều này có thể minh chứng cho cái chất của nhà vănhóa hiện diện đằng sau chiếc áo của một nhà văn – như bao nhà văn khác, và khiến cho tạonên phẩm chất trí thức cho người nghệ sỹ Chính vì vậy, cho dù là một, hai, hay nhiều tácphẩm khác của Balzac cũng vậy, ta cũng vẫn sẽ nhìn thấy được “nhà văn hóa Balzac” đangcầm bút mà vẽ nên một thời đại và thổi tâm hồn của nhà văn vào đó để làm nên những kiệt tácxuất sắc để lại cho đời như ngày hôm nay

3 Đức tính trung thực và chân thành là phẩm chất quan trọng và đáng quý của một nhà văn

Nhà văn Nam Cao đã từng viết: “Sự cẩu thả trong bất cứ nghề gì cũng là sự bấtlương rồi, nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện” Thật vậy, văn chương khôngbao giờ dung nạp cho những sự dối trá, dù nhỏ hay lớn Nhưng đối với Balzac mà nói, cây bútcủa ông vốn dĩ luôn hướng đến tính thẩm mỹ cho nên tác phẩm của ông luôn đong đầy giá trịhiện thực khiến cho người đọc luôn đặt niềm tin vào những tác phẩm ấy như những chân lý.Mặt khác, chúng ta lại không thể đồng nhất sự hư cấu trong văn học vói sự dối trá bởi vì hưcấu là một bút pháp nghệ thuật đặc trưng trong thi văn Chính văn học cũng không bao giờ cóthể trở thành một bức tranh thuần túy của đời sống, nó không đòi hỏi tác giả phải sao chụp lạilát cắt cuộc sống và in vào trang văn, mà nó đòi hỏi tính chân – thiện – mỹ khi nhà văn lựachọn chất liệu đời sống để viết Một tác phẩm sẽ thật giá trị khi nó thật sự là một hiện tượng

xã hội và có cả sự chân thành nơi đáy lòng người cầm bút Và không ai khác ngoài Balzac,người có thể chịu nhận lấy sự thờ ơ của xã hội khi mạnh dạn cầm chiếc bút phê phán, để rồiđổi lại cho đời những giá trị cao đẹp mà chỉ có thước đo văn học mới đo được, điều này chẳngphải rất cao đẹp hay sao? Điều này cũng đã khẳng định cho đức tính trung thực và đạo đứcnghề nghiệp của một người nghệ sỹ văn chương Chính tâm hồn biết trân trọng cái đẹp, cáichân thực của Balzac đã khiến cho cái phẩm chất trí thức được nảy sinh không biết tự đờithuở nào Nhưng vốn dĩ phẩm chất ấy sẽ không bao giờ là bị mờ nhạt đối với những nhà vănchân chính như thế mà ngược lại chúng còn lộ rõ hơn bao giờ hết qua những áng văn, nhữngtrang tiểu thuyết, hay đơn giản chỉ là một trang giấy thấm đẫm đầy hơi thở của thời đại, củanhững số phận lầm than, hay của anh sinh viên học luật, cô kĩ nữ, tên đao phủ, hay là lão giàGoriot,…tất cả đều mang một cái tên “hiện thực phê phán” do Balzac tạo ra Vì vậy, để “một

nhà văn là nhà thư ký trung thành của thời đại” thì chính nhà văn ấy, khơng bao giờ cĩ thể tựmình gán cho mình cái tên “chân chính” mà chỉ cĩ duy nhất một cách để khẳng định, đĩ là

“đạo đức” Văn học tự mang trên mình chiếc thước đo giá trị cho nhà văn, khi những đứa continh thần được ra đời cũng là lúc cha đẻ của nĩ được khẳng định xem liệu ơng ấy cĩ trungthành với cuộc sống nhân loại hay khơng, hay ơng ấy đã thốt li thực tại mà chỉ viết cho cáitơi được thăng hoa? Nếu là Balzac thì trên hết đĩ là sự chân thành do vì ngịi bút của ơng luơnmang một phong cách chân thật, dung hịa trong cuộc sống con người và xã hội Ơng lấy tâmđiểm là con người ngay trong xã hội mình và xây dựng xuyên suốt trong tiểu thuyết như đangmuốn khẳng định rằng: chính những nhân vật này, luơn lấp lĩ đâu đấy trong đời thường, họđại diện cho những phong cách của những tầng lớp trong xã hội Pháp bắt đầu từ thế kỉ XIXtrở đi Và cứ như thế, chỉ cĩ thời đại mới cĩ thể cho ta biết nhà văn cĩ phải là nhà văn chânchính hay khơng, những gì ơng ta viết ra cĩ thực sự là cuộc đời hay khơng? Ta thấy như trongnhững tiểu thuyết khác nhau của Balzac, những nhân vật được lặp đi lặp lại, đĩ khơng phải làthiếu sĩt của tác giả hay sự cạn kiệt ý tưởng, mà nĩ thật sự là một dụng ý Cụ thể là nhân vật

Rastignac được xuất hiện trong tác phẩm Lão Goriot (Phần Những cảnh đời riêng – Bộ tiểu thuyết Tấn trị đời) là một anh sinh viên học luật, đồng thời cũng được xuất hiện trong tác phẩm Miếng da lừa (Phần Khảo luận triết học – Bộ tiểu thuyết Tấn trị đời) là bạn của nhân

vật trung tâm Raphặl de Valentin Dụng ý của Balzac ở đây là muốn xây dựng nên hìnhtượng những nhân vật tiêu biểu trong xã hội lúc bấy giờ và khơi gợi tính chân thực của nhânvật trong truyện Cĩ khi những tính cách lại hồn tồn khác nhau, đĩ là do nhà văn muốnkhẳng định về bản chất con người ở những giai đoạn khác nhau hoặc ở những tầng lớp xã hộikhác nhau Nhưng suy cho cùng thì tâm điểm vẫn là con người trong cuộc sống đời thường,khơng phải do tác giả tự bịa ra trong suy nghĩ cá nhân của mình Nếu tự đặt ra một nhân vậtkhơng hề cĩ trong thực tế để lên tiếng phê phán thì liệu ta cĩ thể căn cứ vào đâu để gọi làniềm tin được đây, và điều đĩ liệu cĩ thuyết phục được tư tưởng người đời khi nhà văn muốntruyền tải thơng điệp nào đĩ? Chính vì vậy mà tính chân thực mới quyết định được giá trị vănhọc, phân chia rạch rịi với những yếu tố hư vơ để làm nên một tác phẩm nghệ thuật giá trị chođời Khơng một tác phẩm nào được coi là giá trị nếu chúng chỉ chứa yếu tố vơ thực, văn họcchỉ chấp nhận những giá trị hiện thực từ nhân sinh quan mà ra Nhưng đồng thời, tác giả cũngphải cĩ một phong cách riêng, bút pháp riêng để nung đúc cho đứa con tinh thần muơn hìnhvạn trạng như trong cuộc sống Văn học mở đường cho những yếu tố hư cấu, lãng mạn nhưngkhơng cho nhà văn sa đọa vào sự bất lương vì nếu như vậy, phẩm chất trí thức của nhà văn sẽkhơng cịn trong sáng, chân chính nữa Như Jorge Luis Borges đã từng nhận định rằng: “Mỗicuốn tiểu tuyết là một miền tư tưởng đan xen vào trong vương quốc hiện thực” Thật vậy, nềnvăn học địi hỏi nhà văn phải là một người trí thức cĩ tâm, một người nghệ sĩ trung thực luơnbám sát thời cuộc, luơn sống trong xã hội con người để thấu nhìn những mảnh đời, để khaithác những số phận bất hạnh,… mà mục đích cuối cùng là đi tìm vẻ đẹp chân lý Và cái

“vương quốc hiện thực” trong mỗi tiểu thuyết của Balzac là một bài học triết lý của sự chânthành, khơng hề bị lẫn lộn bởi những tạp chất bất lương Ta thấy đâu đĩ trong những trangtiểu thuyết ấy sáng lên vẻ đẹp rạng ngời của một thời đại văn học Pháp mà người nghệ sĩ như

Balzac đây chính là người mang đến nguồn ánh sáng bất diệt ấy Cho đến ngày hôm nay,những giá trị trân quý như thế cũng không bao giờ bị lu mờ, và mãi mãi về sau cũng thế

Xét cho cùng, phẩm chất trí thức mà những nhà văn cần phải có là những thang đo đểkhẳng định nên một nhà văn chân chính Thứ nhất, đó là tư tưởng vĩ đại luôn hướng về dântộc, về những giá trị đáng quý trong cuộc sống con người Thứ hai, nhà văn phải chính là mộtnhà văn hóa luôn biết nhìn vào thời cuộc, vào những biến động của đời sống xã hội với nhữngnút thăng trầm của cuộc đời Và cuối cùng, điều cao cả nhất đó là sự chân thành và trung thựcxuất phát tại tâm người nghệ sĩ Có được ba điều này, một nhà văn mới có thể chứng minhđược bước đường thành công trong sự nghiệp vĩ đại của nhân loại – thành công đó là sáng tác

ra những tác phẩm văn học chân chính, cũng như thực hiện thiên chức cao quý trong văn họcnhằm hướng tới những giá trị nghệ thuật và giá trị nhân đạo Đối với Balzac thì chính ôngcũng là một tấm gương sáng chân chính, tiêu biểu trong vòm trời văn học Pháp nửa đầu thế kỉXIX Tuy không được xã hội công nhận và ủng hộ những sáng tác của ông lúc sinh thời, nhưngBalzac vẫn luôn không ngừng sáng tác cho đời và đã có thể khắc tạc nên một dấu ấn khó phaitrong lòng mọi đọc giả trên thế giới Điều này làm nên thành công của một nhà văn, và cho dùcuối cùng Balzac cũng được văn đàn Pháp thừa nhận, nhưng quan trọng hơn hết vẫn là nhữngphẩm chất trí thức thiêng liêng, đáng quý ở một nhà văn mà ông vốn có Cho dù mãi nghìn đời

về sau, cho dù có cách xa muôn vạn lý, hay bất cứ nơi đâu tôn vinh phẩm chất trí thức của nhàvăn thì chúng ta hãy tin rằng nơi ấy có Honoré de Balzac – một nhà văn bậc thầy của trườngphái văn học hiện thực phê phán tại Pháp nửa đầu thế kỉ XIX

III Phẩm chất nghệ sĩ.

Danh hiệu “nhà văn” không phải dễ dãi mà tùy tiện để gọi một người Mà hiển nhiênngười đó phải hội tụ đầy đủ những phẩm chất cần thiết thì mới tương xứng với danh xưng đó.Phẩm chất tồn tại trong mỗi nhà văn gồm có phẩm chất chung – phẩm chất trí thức và phẩmchất riêng, tạo nên sự khác biệt trong phong cách, cái nhìn, cái cảm nhận của họ - phẩm chấtnghệ sĩ

Không khác gì những nhà văn khác, Balzac cũng hội tụ đầy đủ những điều ấy

Phẩm chất tri thức của ông là một kho tàng kiến thức, trải nghiệm tích lũy vô cùng đồ

sộ và được thể hiện qua hàng loạt tác phẩm nổi tiếng đã được chứng minh như ở trên nên bêncạnh điều đó, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu thêm về cái “chất” của một nhà văn trong ông – phẩmchất nghệ sĩ

Phẩm chất nghệ sĩ có lẽ là yếu tố quan trọng nhất đối với mỗi nhà văn Bởi lẽ nếu mộtngười không có sự tinh tế, nhạy cảm đối với cuộc đời thì làm sao có thể hiểu thấu và đồngcảm với cuộc đời, làm sao có thể tạo nên những tác phẩm văn chương chân chính hướng conngười đến những điều tốt đẹp, làm sao có thể khắc họa được hiện thực cuộc sống cũng nhưnhà văn Vũ Trọng Phụng đã từng viết trong một bài bút chiến với nhóm Tự lực văn đoàn:

“Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết Tôi và các nhà văn có cùng chí hướng như tôimuốn tiểu thuyết là sự thật ở đời.” Hơn thế, Balzac là bậc thầy về thể loại văn học hiện thực,

ắt hẳn tận sâu trong tâm can thì ông có một bầu xúc cảm đồng điệu sâu sắc với cuộc đời, cómột lăng kính rộng, sâu và chuẩn xác với hiện thực, có một tư tưởng tuyệt hảo.

Ngòi bút của Balzac đặc biệt độc đáo ở chỗ ông thường xoáy đầu bút, đâm mạnh vào unhọt, vào cái gai xấu xí của xã hội để mô tả cái xấu xa, cái ác độc của chính con người, củathời đại Dường như cách miêu tả những chuyện tiêu cực, xấu xa một cách thấu đáo và sắcsảo bằng hệ thống ngôn từ và phong cách tương hợp đã trở thành sở trường của riêng ông.Nhưng chính điều này cũng chính là mấu chốt của rắc rối, bởi từng câu từ phê phán sự cặn bã,

sự tàn bạo của xã hội tư sản bấy giờ trong văn ông đã gây ra sự “phật lòng” và những mối áccảm của giới phê bình đương thời đối với Balzac

Cố nhiên, phẩm chất nghệ sĩ, sự tưởng tượng, sự sáng tạo, sự đồng cảm với cuộc đờicủa Balzac được ông thể hiện qua “cảm hứng vĩ mô” Ở đây, cảm hứng vĩ mô được hiểu lànhững tác phẩm văn chương phản ánh hiện thực thời đại của xã hội và số phận của con ngườitrong xã hội Chẳng hạn như sự tha hóa của con người trong xã hội mà tất cả các giá trị đạođức, các mối quan hệ xã hội luôn chỉ bị đồng tiền chi phối đến triệt để, đó là các nhân vậttrong “Lão Goriot” – họ sẵn sàng chạy theo đồng tiền và quyền lực mà chà đạp lên những giátrị đạo đức và tình cảm thiêng liêng nhất trong đời

Hay, cảm hứng vi mô cũng là chỉ những tác phẩm văn chương đi sâu vào thế giới nộitâm của con người khi con người đứng trước khó khăn thách thức của cuộc sống Cuộc đấutranh đó là cuộc đấu tranh thầm lặng, gay gắt giữa cái thiện và cái ác, giữa cái cao cả và cáithấp hèn diễn ra trong nội tâm của con người Cảm hứng này được Balzac truyền tải vào trong

bộ tiểu thuyết đồ sộ “Tấn trò đời”, qua chàng trai trẻ Raphael de Valentin trong “Miếng dalừa”, Ngoài ra, cảm hứng này có độ phổ biến nên được các nhà văn khác đưa vào tác phẩmcủa mình sử dụng như nhân vật ông già trong “Ông già và biển cả” của Ernest Hemingwayhay nhà văn Hộ trong “Đời thừa” của Nam Cao

“Cảm hứng vi mô” chính là kết quả của sự tinh tường, nhạy cảm, rung động trong tâmhồn của mỗi nhà văn

Nhà lí luận Huỳnh Như Phương đã từng nêu quan điểm: “Phẩm chất nghệ sĩ có thể thâu tóm bằng hai chữ “Tình” và “Tài” Tình là tình yêu thương, sự rung động, nhạy cảm đối với cái đẹp, sự mẫn cảm đối với nỗi đau, niềm vui của con người, sự phẫn nộ trước cái xấu, cái ác trong xã hội những cảm giác này được quy định bởi cái chất người trong mỗi con người… Tài là khả năng sáng tạo, là tài năng năng khiếu thiên phú, được quy về các phương diện: tài năng nhìn thấu suốt cuộc sống và thu nhận những ấn tượng sâu sắc về cuộc sống; tài năng tưởng tượng và hư cấu ra một thế giới mới, hóa thân vào những nhân vật của thế giới đó, nuôi nấng giấc mơ và kỉ niệm trong một bức tranh nghệ thuật đa dạng, nhiều màu sắc; tài năng cấu trúc tác phẩm và sử dụng ngôn ngữ một cách điệu nghệ.”

Trong mỗi tác phẩm của Honore de Balzac dường như chữ “tình” chữ “tài” đều vẹntoàn

1. Tình.

Một người nghệ sĩ, có thể kiến thức, tầm nhìn không rộng nhưng sự nháy bén, rungđộng trước cuộc đời không thể không có Bởi lẽ, nếu không có kiến thức thì thời gian có thểgiúp chúng ta học hỏi, mở mang tầm hiểu biết, nhưng những xúc cảm trong tâm hồn củangười nghệ sĩ nếu căn nguyên vốn dĩ đã không có thì khó mà trong phút chốc lại có được,hoặc cả đời cũng sẽ không có được Đặc điểm này cho chúng ta thấy, nguồn gốc của “tình”phải được xuất phát từ trái tim của mỗi cá nhân, là sự chân thành từ đáy lòng, là khả năng cảmthụ và biểu đạt tình cảm kết hợp lí trí Nó cũng chính là yếu tố giúp người nghệ sĩ chọn hướng

đi cho bản thân theo thể loại phù hợp, tạo nên văn phong phù hợp, cá tính riêng biệt Có lẽ,với Balzac, ông là một người có tầm nhìn sâu rộng, ánh mắt sắc bén và những sự đồng điệurung lên từ con tim mà có thể viết nên những áng văn phản ánh hiện thực bộ mặt xã hội tư sảnbấy giờ tuyệt vời như thế Ông có yêu đời, thương người, xót lòng, vui nỗi vui của nhân thế,buồn nỗi buồn của thời cuộc thì ông mới có thể xoay lăng kính của mình đến mọi ngóc ngáchtrong xã hội một cách kĩ càng để nhìn thấy hiện thực xã hội tối tăm như thế nào để rồi khéoléo đưa nó vào tác phẩm của chính mình, tự mình họa nên một bức tranh thời đại với bố cụctổng hòa và có hệ thống chặt chẽ, bức tranh phô bày một-xã-hội-không-tốt-đẹp cực kì rõ ràng

Đó là cái nhìn xuyên thấu thời không, là cái nhìn trực diện gay gắt để phản ánh cái xấu,cái tệ của cuộc sống: một thế giới bị đồng tiền chi phối (Lão Goriot); một con người luônkhao khát đến những điều đẹp đẽ nhưng lại dễ dàng bị xã hội tàn nhẫn, thờ ơ làm cho tha hóa,biến tướng (Miếng da lừa); một xã hội chỉ toàn những điều không đáng tin cậy, lừa lọc lẫnnhau để đạt được mục đích (Eugénie Grandet); và rất nhiều cảnh đời khác phong phú đa dạnghơn trong bộ tiểu thuyết tổng hợp “Tấn trò đời”

Nhiều nhà phê bình đương thời vì ngòi bút phê phán sắc sảo và đặc biệt của Balzac màcảm thấy “khó chịu” với những tác phẩm của ông, luôn tranh cãi về nghệ thuật ngôn từ củaông Họ cho rằng suy nghĩ của ông là quá tiêu cực, lối văn của ông có câu từ quá hỗn độn…Lại có ý kiến ‘lưỡng lự nước đôi’ cho rằng: “Ông có một bút pháp thiếu thoải mái, thiếu sựthuần chất, nhưng lại vững vàng cụ thể đầy cá tính thể hiện một khí chất mạnh mẽ.” Khen có,chê có nhưng không ai có thể thay đổi được cái nhìn của ông với cuộc đời và ông còn tácđộng ngược lại cho nhiều nhà văn khác Nhắc đến đây tôi chợt nhớ đến, câu nói của NguyễnVăn Siêu (1799-1872): “Văn chương có loại đáng thờ và không đáng thờ Loại không đángthờ là loại chỉ chuyên chú ở văn chương Loại đáng thờ là loại chuyên chú ở con người.” Vậy

ở đây, nếu Balzac bị chê về văn phong, bị đánh giá là “giá như Balzac biết viết văn!” hay

“nghệ thuật của Balzac có hay không có?” thì thật khó để giải bày Bởi lẽ, cách viết của ôngchính là phong cách của ông, là sự sáng tạo độc đáo trong cách sử dụng ngôn ngữ của ông, làcái “tài” của Balzac Nhưng chắc hẳn văn chương của ông không phải là kiểu chỉ biết dùngnghệ thuật hướng đến nghệ thuật mà qua nội dung của các tác phẩm của ông viết ra thì có thểnhận biết được, đấy chính là loại có ưu điểm chuyên chú ở con người, chuyên chú ở cuộc đời

- là kiểu nghệ thuật vị nhân sinh - loại văn chương đáng thờ!

Đáng thờ như thế nào?

Ở một khía cạnh khác, có một sự thật, đằng sau cái “hỗn độn” của Balzac để vạch trầnnhững điều xấu xa, ác bạo kia là một tư tưởng vô cùng đẹp đẽ, một ước vọng cao cả của