Bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam (tt)

Mở rộng sự tham gia mạnh mẽ của người dân vào các quá trình xây dựng, ra quyết định, các hoạt động thực thi chính sách sẽ góp phần đưa chính sách vào thực tiễn một cách hiệu quả hơn, đạt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại:

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS VĂN TẤT THU

hồi giờ ngày tháng năm 2017

th t m hi u luận văn tại:

hư viện Học viện Khoa học xã hội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước của dân, do dân và v dân Do đ , chỉ khi nào người dân thực sự

đ ng vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng và thực thi chính sách cũng như hoạt động quản lý của Nhà nước thì việc xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền mới thực sự thành công

Hiện nay, việc xây dựng các chính sách trong các lĩnh vực luôn cần lấy ý kiến của nhân dân cũng như các cơ quan tư vấn cho chính phủ Việc mở rộng hình thức tham gia của nhân dân ở giai đoạn xây dựng chính sách không chỉ đòi hỏi từ sự hội nhập mà quan trọng hơn

là từ chính yêu cầu của công cuộc đổi mới, phát tri n kinh tế thị trường, dân chủ h a đời sống xã hội và của bản thân Nhà nước Mở rộng sự tham gia mạnh mẽ của người dân vào các quá trình xây dựng, ra quyết định, các hoạt động thực thi chính sách sẽ góp phần đưa chính sách vào thực tiễn một cách hiệu quả hơn, đạt được đồng thuận và công bằng hơn hêm vào đ , việc khuyến khích người dân tham gia đ ng g p ý kiến xây dựng chính sách sẽ ngày càng củng cố cho việc xây dựng một xã hội công bằng và dân chủ, ổn định chính trị, phát tri n kinh tế - xã hội trong điều kiện hiện nay

Phát huy dân chủ, mở rộng sự tham gia của người dân vào công việc quản lý nhà nước nhằm bảo đảm cho Nhà nước giữ vững bản chất là nhà nước của dân, do dân và vì dân, bảo đảm hiệu lực, hiệu quả của các chính sách, pháp luật được ban hành đã được Đảng Cộng sản Việt Nam và Chủ tịch Hồ Chí Minh chú ý ngay sau thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Tám Hiến pháp năm 1946 khẳng định " Tất cả quyền bính trong nước là của toàn th nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn

giáo" (Điều thứ 1) "Tất cả công dân Việt Nam đều ngang quyền về mọi phương diện: chính trị, kinh tế, văn h a" (Điều thứ 6), " đều được tham gia chính quyền và công cuộc kiến thiết tùy theo tài năng

và đức hạnh của m nh" (Điều thứ 7)

Chính vì vậy, sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công cần được nghiên cứu đ thấy rõ được tầm quan trọng cũng như vị trí trong quy trình xây dựng và thực thi chính sách

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Hiện nay, các công trình nghiên cứu, hội thảo về quyền được tham gia của người dân trong các hoạt động quản lý Nhà nước diễn

ra rất sôi nổi Các bài viết về sự tham gia của người dân trong xây dựng và thực hiện chính sách ngày càng đa dạng hơn

Một số công trình nghiên cứu tiêu bi u như: “Quyền con người”, “Quyền con người, tiếp cận đa ngành và liên ngành luật học”

do GS.TS Võ Khánh Vinh chủ biên hoặc “Đảm bảo quyền con người trong hoạt động của Quốc hội Việt Nam” của tác giả ường Duy Kiên và một số công tr nh được đăng trên ạp chí Nhân lực Khoa học xã hội

Bên cạnh đ , các bài viết có th k ra như “ ăng cường sự tham gia của nhân dân trong hoạt động quản lý nhà nước” của tác giả

Hà Quang Ngọc - Hà Quang rường, Tạp chí cộng sản điện tử, tháng 8/2007 hay “Sự tham gia của các tổ chức xã hội trong quy trình xây dựng pháp luật”, Đinh Ngọc Quý, nclp.org.vn, tháng 1/2015…

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công đ c cơ sở khoa học phân tích, đánh giá thực trạng bảo đảm quyền tham gia của công dân trong

thực hiện chính sách công và đề xuất các giải pháp bảo đảm sự tham gia của công dân vào thực hiện chính sách công ở Việt Nam hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

a Nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam

b Phân tích đánh giá thực trạng bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam hiện nay, chỉ rõ ưu

đi m, hạn chế bất cập, nguyên nhân của các hạn chế bất cập

c Đề xuất phương hướng và các giải pháp bảo đảm quyền tham gia của công dân trong thực hiện chính sách công ở Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu vai trò của người dân trong tham gia xây dựng chính sách công

Phạm vi nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu, phân tích các quan đi m học thuật, quan niệm, văn bản pháp luật về sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Phương pháp luận

Phương pháp luận của luận văn dựa trên hệ thống các quan

đi m, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước cũng như các quan đi m quốc tế về sự tham gia của người dân trong xây dựng chính sách công

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện dựa trên các phương pháp định lượng

và định tính; phân tích, thống kê, tổng hợp, so sánh …

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Ý nghĩa lý luận

Các kết luận, kết quả nghiên cứu của luận văn c giá trị và có ý nghĩa thiết thực bổ sung, hoàn thiện những vấn đề lý luận về sự tham gia của công dân về bảo đảm sự tham gia của công dân vào xây dựng chính sách công ở Việt Nam, khẳng định sự tham gia của công dân vào xây dựng chính sách công là một yêu cầu có tính tất yếu khách quan và phải được bảo đảm bằng thế chế của Nhà nước

Ý nghĩa thực tiễn

Ý nghĩa thực tiễn của luận văn ở chỗ các kết luận, các giải pháp kiến nghị, đề xuất rút ra từ việc nghiên cứu đề tài luận văn giúp giải quyết những vấn đề thực tiễn đặt ra trong việc bảo đảm sự tham gia của công dân vào xây dựng chính sách công ở nước ta hiện nay Ngoài ra luận văn c th sử dụng làm tài liệu tham khảo phục vụ cho nghiên cứu và giảng dạy về chính sách công ở Việt Nam

7 Cơ cấu của luận văn

Luận văn được chia làm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo đảm sự tham gia của

công dân trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam

Chương 2: Thực trạng bảo đảm sự tham gia của công dân

trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam hiện nay

Chương 3: Phương pháp và giải pháp bảo đảm sự tham gia

của công dân trong xây dựng chính sách công ở Việt Nam hiện nay

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO ĐẢM SỰ THAM GIA CỦA CÔNG DÂN TRONG XÂY DỰNG CHÍNH SÁCH CÔNG

Ở VIỆT NAM

1.1 Khái niệm chính sách công

heo Bách khoa toàn thư mở, “Chính sách là tập hợp các chủ

trương và hành động về phương diện nào đó của chính phủ nó bao gồm các mục tiêu mà chính phủ muốn đạt được và cách làm để thực hiện các mục tiêu đó Những mục tiêu này bao gồm sự phát triển toàn diện trên các lĩnh vực kinh tế - văn hóa - xã hội - môi trường”.(Bách khoa toàn thư mở)

Tại Việt Nam, “chính sách công” vẫn còn là khái niệm tương

đối mới mẻ, có th hi u Chính sách công là những đường hướng

hoạt động ứng xử cơ bản của Nhà nước đối với các vấn đề phát sinh trong đời sống cộng đồng, được thể hiện bằng nhiều hình thức khác nhau, nhằm thúc đẩy phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội

(GS.TS Võ Khánh Vinh, bài giảng Tổng quan về Chính sách công) Một khái niệm khác về chính sách công được PGS S Đỗ

Phú Hải định nghĩa như sau: “Chính sách công là một tập hợp các

quyết định có liên quan nhằm lựa chọn mục tiêu và giải pháp, công

cụ để giải quyết các vấn đề chính sách theo mục tiêu tổng thể đã được xác định” (Đỗ Phú Hải, Những vấn đề cơ bản của Chính sách

công, 2012, HVKHXH)

1.1.1 Khái niệm xây dựng chính sách công

rước khi ban hành một chính sách, điều đầu tiên các nhà hoạch định chính sách cần làm đ là xây dựng khung cơ bản của chính sách

đ , xây dựng quy trình thực hiện chính sách và phác thảo các phương

án có th xảy ra khi chính sách được đưa vào thực tiễn Vậy cần phải xác định rõ khái niệm xây dựng chính sách là gì? Theo ý kiến của tác giả, xây dựng chính sách đ ng vai trò quan trọng trong việc hoạch định chính sách công Đ là việc đưa ra mục tiêu chính sách cần phải hoàn thành là g , đưa ra các phương án thực hiện chính sách thông qua việc phân tích các yếu tố đầu vào và đầu ra, tính toán các lợi ích và chi phí (dự kiến) và các giá trị cốt lõi khi chính sách được đưa vào thực hiện Xây dựng chính sách không th được thực hiện bởi một cá nhân hay một cơ quan đơn lẻ mà phải được thực hiện đồng bộ bởi các nhà hoạch định chính sách và sự phối hợp giữa các cơ quan c thẩm quyền trong lĩnh vực của chính sách được ban hành Xây dựng chính sách công là toàn bộ quá trình nghiên cứu xây dựng và ban hành đầy đủ một chính sách

1.1.2 Ý nghĩa, tầm quan trọng của xây dựng chính sách công

Xây dựng chính sách công là bước đầu tiên trong quy trình hoạch định chính sách công Đây là bước thực hiện tiên quyết và đ ng vai trò rất quan trọng trong quy trình chính sách Nếu việc xây dựng các mục tiêu, mục đích, công cụ và phương án giải quyết có khả năng cao phù hợp với thực tiễn thì kết quả chính sách sẽ có tỉ lệ thành công cao và ngược lại Đ đạt được điều đ , việc các nhà hoạch định chính sách ngoài kinh nghiệm thực tiễn cần phải làm đ là nắm bắt được thực trạng của vấn đề cần đưa chính sách vào thực hiện Một trong những cách có th nắm bắt chính là thu thập thông tin và lấy ý kiến của người dân trước khi bắt tay xây dựng chính sách

1.2 Sự tham gia của công dân vào xây dựng chính sách công

1.2.1 Khái niệm về sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công

Hiện nay, ở Việt Nam, khái niệm về sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công vẫn còn mới mẻ Tuy nhiên, trên thế giới đã c rất nhiều tài liệu và sách viết về sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách; hoạch định chính sách công hoặc ra quyết định chính sách Tác giả xin đưa ra một số quan đi m của học giả thế giới về khái niệm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công như sau:

“Citizen participation is a process which provides private individuals an opportunity to influence public decisions and has long been a component of the democratic decision-making process The roots of citizen participation can be traced to ancient Greece and Colonial New England” (Cogan & Sharpe, 1986 p 283)

Tạm dịch: “Sự tham gia của công dân là quá trình các cá

nhân được trao cơ hội để gây ảnh hưởng đến các quyết định công và

từ lâu đã là một thành tố trong quá trình ra quyết định dân chủ Nguồn gốc của sự tham gia của công dân có thể bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại và thuộc địa nước Anh mới” (Cogan& Sharpe, 1986,

p.283)

Vì vậy, theo ý kiến của tác giả, sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công c nghĩa là người dân tham gia đưa ý kiến trực tiếp hoặc gián tiếp ở giai đoạn chuẩn bị ra quyết định chính sách

Sự tham gia của công dân vào xây dựng chính sách công được

hi u là hoạt động có tính tự giác của mỗi công dân vào quá trình xây dựng chính sách của nhà nước nhằm bảo đảm cho chính sách được ban hành phải hợp với thực tiễn, đáp ứng yêu cầu của sự phát tri n

xã hội và mong muốn của người dân Sự tham gia của công dân

trong xây dựng chính sách công cũng chính là sự tham gia của cộng đồng người dân vào xây dựng chính sách công

1.2.2 Vai trò, tầm quan trọng của sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công

Xây dựng chính sách công c vai trò đặc biệt quan trọng trong chu tr nh chính sách Đây là đi m khởi đầu, là bước nền tảng của các nhà hoạch định chính sách khi cho ra đời một chính sách có th tác động đến một lĩnh vực trong đời sống xã hội liên quan đến kinh tế, văn hoá, tài chính, v.v… Đ có th c chính sách c tác động tích cực và kết quả tốt, một trong những phương thức thực hiện ngay từ bước xây dựng chính sách đang được quan tâm và thu hút sự chú ý chính là sự tham gia của công dân ở giai đoạn xây dựng chính sách

1.2.3 Nội dung và hình thức tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công

Trong thời gian gần đây, việc tham gia của công dân trong khâu xây dựng chính sách công đã g p phần đưa chính sách vào thực tiễn một cách có hiệu quả hơn so với thời gian trước, mức độ hài lòng cũng như tỉ lệ phản hồi về một chính sách ngày càng gia tăng thông qua nhiều phương tiện Người dân có th gửi ý kiến góp ý cũng như phản hồi đến các cơ quan lập chính sách hoặc các cơ quan,

tổ chức thực thi chính sách thông qua nhiều phương tiện Từ đ , chính sách đưa ra c hiệu quả hay không, cần điều chỉnh những gì hoặc có th tiếp tục thực hiện chính sách đ với phương hướng như vậy c được không đều dễ dàng hơn ở một g c độ nào đ

Công dân có th tham gia đ ng g p ý kiến trong giai đoạn xây dựng chính sách qua nhiều cách mà cụ th ở đây tác giả chia ra làm hai cách: trực tiếp và gián tiếp

Cách 1: Công dân gửi trực tiếp ý kiến của m nh đến các cơ

quan có thẩm quyền hoạch định chính sách thông qua thư điện tử chính thức, mạng xã hội hoặc thư g p ý Cách gửi trực tiếp ý kiến của người dân có th thực hiện qua thảo luận, đề xuất, đưa ý kiến khi

tổ chức trưng cầu ý dân Tham gia trực tiếp vào quá tr nh trưng cầu dân ý do nhà nước tổ chức

Cách 2: Thông qua một tổ chức có uy tín đ gửi ý kiến của

m nh đến các cơ quan trung ương Ở Việt Nam, đây là cách thực hiện được sử dụng nhiều nhất Vai trò của các cơ quan, tổ chức đại diện cho người dân là rất quan trọng và cần thiết Các tổ chức xã hội như Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc, Đoàn hanh niên, Hội người cao tuổi, v.v… đều là những tổ chức xã hội có tiếng nói trong bộ máy chính quyền cũng như nhận được sự tin tưởng của người dân cả nước Thông qua các tổ chức xã hội này, người dân ở từng độ tuổi khác nhau có th nêu ra ý kiến của m nh đến những tổ chức xã hội phù hợp đ gửi đến các cơ quan xây dựng chính sách khi xây dựng một chính sách nào đ Mặt khác, còn c các cơ quan đại diện cho người dân ở các đơn vị xã, phường, quận - những đơn vị hành chính rất quan trọng khi lấy ý kiến người dân: Hội đồng nhân dân các cấp Những cơ quan trên đều

có vai trò nhất định đối với người dân, là những cơ quan đại diện cho tiếng nói của người dân, gần dân nhất, có trách nhiệm chuy n tải một cách chính xác và trung thực nhất mọi thông tin mà người dân góp ý không chỉ về chính sách cần xây dựng mà còn là những lĩnh vực khác trong đời sống xã hội Những cơ quan, tổ chức này sẽ tập hợp các ý kiến của người dân gửi đến cơ quan trung ương, giúp giảm tải

áp lực khi người dân đ ng g p ý kiến mà không cần sự tham gia trực

tiếp của cơ quan trung ương heo cách này, ở một mức độ nào đ , ý kiến của người dân đưa ra sẽ mang tính toàn diện hơn

1.3 Bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công

1.3.1 Khái niệm về bảo đảm sự tham gia của công dân vào quá trình xây dựng chính sách công

Sự tham gia của công dân vào quá trình xây dựng chính sách công là việc các chủ th ban hành chính sách có trách nhiệm xây dựng về bảo đảm cơ chế hiện thực hoá các nguyên tắc, tiêu chuẩn về quyền tham gia của công dân trong xây dựng chính sách, nhằm thừa nhận, tôn trọng, bảo vệ (bảo đảm) thực hiện việc thúc đẩy quyền tham gia của công dân trong xây dựng chính sách trên thực tế Bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công chính là sự bảo đảm quyền tham gia của công dân trong xây dựng chính sách Quyền tham gia của công dân gắn liền với trách nhiệm bảo đảm của nhà nước Không c cơ chế bảo đảm quyền tham gia của người dân thì mọi quyền chỉ dừng lại trên lý thuyết, không

th đi vào cuộc sống Tuy nhiên quyền tham gia của công dân cũng chỉ có th được thực hiện tốt nếu bản thân công dân có ý thức về quyền được tham gia của mình và tích cực thúc đẩy việc thực hiện quyền đ qua tính tích cực chính trị của mình Công dân phải hi u và

ý thức được rằng quyền bao giờ cũng gắn liền với trách nhiệm, quyền công dân gắn liền với ý thức và trách nhiệm của công dân

1.3.2 Sự cần thiết phải bảo đảm sự tham gia của công dân vào quá trình xây dựng chính sách công

Sự cần thiết phải bảo đảm sự tham gia của công dân trong quá

tr nh chính sách được luận giải và phản ánh ở vai trò quan trọng và

to lớn của sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công

Thực tế cho thấy sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công có vai trò to lớn góp phần đ các chính sách ban hành phù hợp với mong ước, nguyện vọng của nhân dân, bảo đảm chính sách phục vụ lợi ích của nhân dân Sự tham gia tích cực của công dân cũng g p phần buộc các cơ quan Nhà nước và các công chức tham mưu xây dựng chính sách phải tăng cường trách nhiệm giải trình, nâng cao tính công khai, minh bạch trong quá trình hoạch định và thực thi chính sách, chấp nhận phản hồi từ phía xã hội đối với các giải pháp chính sách của các cơ quan nhà nước, góp phần đưa chính sách lại gần nhân dân hơn, phù hợp hơn với các đòi hỏi của xã hội qua đ nâng cao chất lượng của chính sách Đồng thời mở rộng, tăng cường sự tham gia của công dân vào xây dựng chính sách là một giải pháp quan trọng nhằm phát huy dân chủ Xã hội chủ nghĩa, c đ ng góp thiết thực vào việc xây dựng nhà nước "của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân", cụ th hoá phương châm "dân biết, dân bàn, dân làm, dân ki m tra"

1.3.3 Các phương thức bảo đảm sự tham gia của công dân trong xây dựng chính sách công

Sự tham gia của người dân khi xây dựng chính sách công ở Việt Nam trước hết cần được bảo đảm bởi pháp luật Bảo đảm sự tham gia của nhân dân vào công việc quản lý nhà nuớc đã được ghi trong Hiến pháp và trong những bộ luật như Luật Bầu cử Quốc hội

và Hội đồng nhân dân, Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Luật Khiếu nại, tố cáo, Luật Phòng, chống tham nhũng, trong đ quy định cụ th các điều kiện, hình thức, phương thức đ nhân dân tham gia vào hoạt động quản lý của Nhà nước như việc các đại bi u, các cơ quan nhà nước phải tiếp