Sử dụng bài tập hóa học để dạy học tích cực

Cơ sở của việc dạy học bộ môn hoá học là dạy và học tích cực phải dựa trên quan điểm lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học… Giáo viên là ng Giáo viên là ngời tổ chức, thiết kế

I Lí do chọn đề tài.

Trong quá trình đổi mới chơng trình và sách giáo khoa nói chung và hoá học nói riêng, đổi mới phơng pháp dạy học theo hớng dạy học tích cực là một trong những vấn đề quan trọng hàng đầu Cơ sở của việc dạy học bộ môn hoá học là dạy và học tích cực phải dựa trên quan điểm lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học… Giáo viên là ng Giáo viên là ngời tổ chức, thiết kế, khuyến khích, tạo điều kiện để học sinh tích cực hoạt

động, tìm tòi, khám phá, xây dựng và vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng Một trong những vấn đề quan trọng của đổi mới phơng pháp dạy học hoá học là giáo viên phải biết ''sử dụng bài tập hoá học để dạy học tích cực'' làm cho thực tiễn dạy- học trở nên sinh động, thiết thực hơn và phát huy đợc sự chủ động, sáng tạo của giáo viên , đồng thời phát huy

đ-ợc tính tích cực, chủ động chiếm lĩnh kiến thức của học sinh Chính vì

vậy ,tôi nhận thấy cần thiết phải xây dựng đề tài '' Sử dụng bài tập hoá học để dạy học tích cực''.

II Những cơ sở dùng cho việc nghiên cứu để xây dựng đề tài

1 Tài liệu:

-Sách phơng pháp dạy học hoá học của nhà xuất bản giáo dục

-Sách tài liệu bồi dỡng thờng xuyên cho giáo viên THCS chu kì III(2004-2007) môn hoá học của nhà xuất bản giáo dục

-Sách giáo viên và sách giáo khoa hoá học lớp 8,9 của nhà xuất bản giáo dục

- Sách bài tập nâng cao hoá học lớp 8,9 của nhà xuất bản giáo dục

Và một số tài liệu có liên quan khác

2 Đặc điểm của bài tập hoá học.

a Bài tập hoá học có vai trò quan trọng trong dạy học hoá học. Bài tập hoá học góp phần to lớn trong việc dạy học hoá học tích cực khi:

-Bài tập hoá học nh là nguồn kiến thức để học sinh tìm tòi phát hiện

kiến thức, kĩ năng

-Bài tập mô tả một tình huống thực của đời sống thực tế

-Bài tập hoá học đợc nêu lên nh là tình huống có vấn đề

-Bài tập hoá học là một nhiệm vụ cần giải quyết

b Bài tập hoá học là phơng tiện để tích cực hoá hoạt động của học sinh

ở mọi cấp học, bậc học.

Bài tập hoá học đợc phân thành :

-Bài tập tự luận: Bài tập lí thuyết và bài tập thực nghiệm , trong đó gồm bài tập định tính và bài tập định lợng và đợc chia thành bài tập cơ bản và bài tập phức hợp

-Bài tập trắc nghiệm khách quan: câu điền khuyết, câu đúng-sai hoặc có không, câu có nhiều lựa chọn, câu cặp đôi

Bài tập hoá học có thể sử dụng để dạy học tích cực ở mọi cấp học, bậc học để giải bài tập hoá học, học sinh cần phải nhớ lại, phân tích, tổng hợp, vận dụng kiến thức đã biết để tìm ra câu trả lời

III Nội dung đề tài:

1.Bài tập hoá học giúp định hớng hoạt động của học sinh nhằm xây dựng và phát hiện kiến thức mới.

Thí dụ 1 : Để tìm hiểu ý nghĩa của phơng trình hoá học, giáo viên yêu

cầu học sinh giải bài tập sau: Dựa vào PTHH: 4Al + 3O2 -> 2Al2O3

hãy cho biết :

-Tên chất tham gia và sản phẩm

- Số nguyên tử, phân tử của mỗi chất trong phản ứng

-Tỉ lệ số nguyên tử, phân tử giữa các chất

Qua thí dụ trên, hãy rút ra ý nghĩa chung của phơng trình hoá học là gì?

Hệ thống câu hỏi này đợc in trong phiếu giao việc hoặc viết lên bảng phụ

để tránh câu hỏi vụn vặt

Thí dụ 2:Thông qua việc giải các bài tập , học sinh tự tìm ra đợc khái

niệm axit

GV nêu một số câu hỏi và bài tập nh sau:

-Hãy cân bằng những phơng trình phản ứng sau:

SO3 + H2O —> H2SO4

P2O5 + H2O —> H3PO4

CO2 + H2O —> H2CO3

-Cho biết chất tạo thành sau phản ứng thuộc loại chất nào?

-Cho biết thành phần phân tử của H2SO4, H3PO4, H2CO3 có gì giống nhau?

-Nhóm nguyên tố =SO4 ,  PO4 , =CO3 đợc gọi là gốc axit Vậy căn

cứ vào số nguyên tử H liên kết với gốc axit, cho biết hoá trị của các gốc axit trên?

-Hãy cho biết thế nào là hợp chất axit?

2 Sử dụng hệ thống câu hỏi hớng dẫn học sinh hoạt động nghiên cứu tính chất của chất.

Bài tập giao cho học sinh để tìm hiểu tác dụng của oxi với kim loại

Hãy quan sát thí nghiệm:

- Trạng thái và màu sắc của sắt và khí oxi trớc thí nghiệm

- khi đốt nóng đỏ sắt và đa vào bình khí oxi có hiện tợng gì xẩy ra?

Hãy lập phơng trình hoá học , biết rằng sản phẩm tạo thành là Fe3O4

3 Sử dụng câu hỏi bài tập giúp học sinh tích cực vận dụng kiến thức vào thực tế

GV đặt câu hỏi : Có hỗn hợp gồm các chất khí thải độc hại sau đây: HCl,

Cl2, CO2, CO, SO2 Hãy nêu các biện pháp để sử lí các chất thải đó bằng phơng pháp hoá học

Hoạt động giải bài tập của học sinh có thể nh sau:

Phơng hớng chung Hoạt động cụ thể

- Phân tích đề bài : cho cái gì? yêu

cầu cái gì?

- Tìm mối liên hệ giữa cái cha biết

và cái đã biết

-Phân loại chất và xác định tính

chất của chúng

-Tìm phơng pháp xử lí : tác dụng

với chất khác tạo thành chất ít

hoặc không độc hại

- Xác định các chất và biện pháp

cụ thể

-Cho các chất độc hại, yêu cầu xử

lí chất thải

- Các chất có tính axit : HCl, Cl2,

CO2, SO2, chất có tính khử : CO

- Dùng chất khử có tính kiềm và chất khử có tính oxi hoá

-Dùng nớc vôi trong : có tính kiềm, dễ điều chế, rẻ tiền

- Dùng CuO làm chất oxi hoá để khử CO

-Cách làm : B

ớc 1 : Dẫn hỗn hợp khí thải sục qua nớc vôi trong d

B

ớc 2 : Đốt hỗn hợp khí còn d cho

đến khi không cháy nữa và dùng nớc vôi trong khử tiếp

- Kết luận : đã khử đợc hoàn toàn hỗn hợp khí thải

4 Sử dụng bài tập Hoá học (bài tập thực nghiệm) trong giờ thực hành để tích cực hoá hoạt động của Học sinh.

Bài tập 1: Có 3 lọ đựng 3 dung dịch NaOH, HCl và nớc cất, hãy nhận biết mỗi lọ đựng chất nào ? Dụng cụ và hoá chất coi nh đủ

Hoạt động của học sinh đợc tích cực hoá nh sau :

Phơng hớng

chung Hoạt động cụ thể

B

ớc1 :Xác định

đặc điểm của

từng chất và

thuốc thử cần

dùng

B

ớc2 :Xác định

thuốc thử cần

dùng

B

ớc3 :Nhận biết

nghiệm

- Dung dịch NaOH, HCl có phản ứng với giấy quỳ tím

có màu đặc trng Nớc cất không làm đổi màu giấy quỳ tím

- Do đó dùng giấy quỳ tím có thể nhận ra mỗi chất trên

-Dùng 3 ống hút nhỏ giọt nhỏ 2-3 giọt ở mỗi lọ vào 3 mẫu giấy quỳ tím

Nếu quỳ tím hoá đỏ, đó là dung dịch HCl nếu hoá xanh, đó là dung dịch NaOH Nếu không đổi màu đó

là nớc cất

Bài tập 2: Có NaOH và nớc cất Hãy pha chế 50 gam dung dịch NaOH 4%

Hoạt động của HS đợc tích cực hoá nh sau:

Phơng phớng chung Hoạt động cụ thể

B

ớc 1 : Xác định lợng hoá chất

cần thiết để pha chế

B

ớc 2 : Thực hiện pha chế

-Tính lợng NaOH:

mNaOH =50 0,04=2(g)

- Lợng nớc: 50-2=48(g) -Cân 2g NaOH rắn

-Đong 48 ml nớc cất

-Cho xút vào nớc cất và khuấy đều

5.Tính tích cực hoá hoạt động của học sinh qua việc giải bài tập hoá học thể hiện ở việc giáo viên nêu nội dung bài tập nh là một vấn đề cần giải quyết , hớng dẫn học sinh tìm tòi theo một quy trìmh nhất

định để tìm ra kết quả.

Nội dung bài tập Hoạt động của HS Hoạt động của GV Tính lợng chất tham

gia và tạo thành của

phản ứng hoá học

-Nhận nội dung bài tập

- Phân tích dầu bài ,tìm hớng giải -Thực hiện các bớc giải (Trình bày lời giải)

-Nêu nội dung bài tập

- Hớng dẫn học sinh tìm hớng giải

-Quan sát , theo dõi để giúp đỡ, điều chỉnh kịp thời

Tính hiệu xuất của

phản ứng - Nhận biết vấn đề.-Thực hiện giải quyết

vấn đề

- Nêu nội dung bài tập

nh là giải quyết một vấn đề thực tế

Khử chất thải trong

phòng thí nghiệm và

trong công nghiệp

- Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề đặt ra

-Lập kế hoạch giải quyết : chọn chất khử

độc, tại sao?

- Thực hiện nh thế nào?

-Nêu tầm quan trọng

và sự cần thiết

- Làm thế nào để giải quyết vấn đề? Giải thích?

6 Sử dụng bài tập hoá học mang tính liên tục, phát triển , đi từ dễ

đến khó và sử dụng một cách thuận lợi trong khi lên lớp

Các bài tập phải phù hợp với trình độ của học Sinh :

-GV phải nghiên cứu và lựa chọn một hệ thống bài tập phù hợp với mức

độ nhận thức của học sinh từng khối lớp, sát với tiến độ của chơng trình

và tơng ứng với nội dung lí thuyết của bài học Có thể phân chia theo mục đích khác nhau : dùng cho nghiên cứu một bài học cụ thể hoặc khi

ôn tập , củng cố kiến thức của một chơng , phần trong chơng trình

-Phải triệt để khai thác cho học sinh thờng xuyên đợc rèn luyện về những

kỉ năng đã học , về những kĩ năng quan trọng nhất khi giải bài tập

a Bài tập lí thuyết về điều chế một muối.

Mức độ 1: (Sau khi học xong tính chất hoá học của 4 loại hợp chất )

Hỏi: Hãy nêu các phơng pháp chung để điều chế một muối

Hs: Có thể trả lời đầy đủ 10 phơng pháp.

Mức độ 2:

Hỏi: Nêu các phơng pháp điều chế muối CaCl2(hoặc Ca(NO3)2)

Học sinh trên cơ sở các phơng pháp chung,lựa chọn phơng pháp phù hợp

để điều chế

Mức độ 3: Từ các chất Ca, HCl, O2, Cl2 hãy tìm các phơng pháp điều chế muối CaCl2

Học sinh phải biết vận dụng từ một số chất cụ thể có thể đi đến các

ph-ơng pháp tph-ơng ứng có thể đợc

b Bài tập về cách nhận biết các chất.

Mức độ 1: Sau khi học xong tính chất hoá học của 4loại hợp chất

Hỏi: Có 4 dung dịch NaOH, HCl, BaCl2, K2CO3 đựng riêng biệt trong 4

lọ khác nhau nhng bị mất nhãn Hãy trình bày cách nhận biết các dung dịch trên , nếu các hoá chất cần thiết coi nh có đủ

Mức độ cao hơn: Chỉ cần thay khả năng sử dụng thuốc thử hẹp lại , ta sẽ

có bài giảng mang nội dung khác hẳn , ví dụ:

Hỏi: Có 4 dung dịch NaOH, HCl, BaCl2, K2CO3 đựng riêng biệt trong 4

lọ khác nhau nhng bị mất nhãn Hãy trình bày cách nhận biết các dung dịch trên:1) Nếu trong phòng thí nghiệm chỉ có quỳ tím

2) Nếu chỉ đợc dùng một thuốc thử duy nhất

3) Nhng không đợc dùng một thuốc thử nào khác

c.Bài toán hoá học.

Cho bài toán cơ bản sau: Cho 28g KOH phản ứng hết với dung dịch HCl Tính số gam muối tạo thành sau phản ứng

Có rất nhiều hớng phát triển bài toán , ví dụ:

(1): Thay câu hỏi trên bằng câu: tính số gam muối tạo thành và số gam HCl(hoặc số mol HCl) đã phản ứng

(2):Thay:'' Cho 28g KOH'' bằng ''Cho 280g dung dịch KOH 10%''

(3):'' Tính số gam muối tạo thành và số gam HCl đã phản ứng '' bằng '' Tính số gam muối tạo thành và thể tích dung dịch HCl 2M đã phản ứng''

(4): Câu hỏi nh trên nhng thay đầu bài nh sau: ''Cho 28g KOH tác dụng với 36,5g dung dịch HCl 90%''

(5): Hoặc thay bằng đầu bài: Cho 56g dung dịch KOH 50% vào một cốc

có chứa 100ml dung dịch HCl 6M''

(6): Hoặc sửa cả đầu bài và câu hỏi: Cho 200ml dung dịch KOH 0,5M vào một cốc có chứa 60ml dung dịch HCl 2M Tính nồng độ của dung dịch muối thu đợc

(7): Thay phần câu hỏi của (6):''Tính nồng độ của các chất có trong dung dịch thu đợc sau phản ứng''

(8): Bổ sung thêm phần câu hỏi của (6): Nếu sau phản ứng nhỏ vài giọt nớc quỳ tím vào dung dịch sẽ thấy có hiện tợng gì? Trả lời qua tính toán

cụ thể

Bằng cách sử dụng đề nh trên ,Giáo viên có thể căn cứ vào trình độ của

đối tợng học sinh để phát hiện ở một mức độ phù hợp Còn đối với học

sinh thì có hứng thú học tập cao hơn , phát triển đợc khả năng t duy lô gíc , tính năng động sáng tạo đợc nâng cao, rèn luyện và dần hình thành các kĩ năng kĩ xảo trong giải bài tập hoá học

IV kết luận

Sau hai năm thực hiện cách dạy'' Sử dụng bài tập hoá học để dạy học tích cực'' đợc áp dụng cho nhiều tiết dạy và các đối tợng học sinh khác

nhau, tôi nhận thấy rằng học sinh tiếp thu bài chủ động ,có hiệu quả rõ nét :

-Đã hình thành đợc ở học sinh các kĩ năng t duy , phân tích ,tổng hợp trong việc giải bài tập hoá học và tiếp thu kiến thức mới

-Học sinh trung bình và khá đã tự giải quyết đợc những bài tập cơ bản , bài tập khá, còn những bài tập khó thì sau khi giáo viên hớng dẫn các em cũng nắm bắt đợc vấn đề ,từ đó các em HS đã phát hiện ra đợc các kiến thức mới và tìm ra đợc các quy luật chung để giải các bài toán cụ thể -Đa số Học sinh có xu hớng yêu thích môn hoá học hơn

Từ những kết quả đạt đợc nh ở trên ,tôi mạnh dạn trình bày ý tởng của mình để trao đổi với các đồng nghiệp Mặc dù bản thân đã cố gắng trình bày cho sáng kiến đợc hoàn thiện , nhng cũng không thể tránh khỏi những khiếm khuyết Vì vậy mong các đồng nghiệp thông cảm ! và góp

ý chân thành để cho sáng kiến đợc hoàn thiện hơn Rất mong đợc sự giúp

đỡ của các đồng nghiệp

Tôi xin chân thành cảm ơn nhiều !

Tác giả