Sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học lịch sử việt nam theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông tỉnh nam định (tt)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC BÙI THỊ NHUNG SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ NHUNG

SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT

Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

BÙI THỊ NHUNG

SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT

Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

BỘ MÔN LỊCH SỬ

MÃ SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình

HÀ NỘI - 2016

i

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình

- người đã hướng dẫn tôi hết sức chu đáo, nhiệt tình, tận tâm trong suốt quá trình tôi thực hiện đề tài này

Xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong Tổ bộ môn Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử, Khoa Lịch sử trường Đại học Giáo dục, Đại học sư phạm Hà Nội, Ban quản lý khu di tích đền Trần-chùa Phổ Minh, Bảo tàng tỉnh Nam Định đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn những người thân trong gia đình, cùng các anh chị em, bạn bè, đồng nghiệp thân thiết đã giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thành Luận văn này!

Nam Định, ngày tháng năm 2016

Tác giả

Bùi Thị Nhung

ii

DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

iii

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục bảng vi

MỞ ĐẦU 7 CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG

DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG TỈNH NAM ĐỊNH Error! Bookmark not defined 1.1 Cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined 1.1.1 Một số khái niệm liên quan Error! Bookmark not defined

1.2.2 Cơ sở xuất phát của việc sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho

học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined

1.1.3 Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho

học sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined

1.1.4 Những nội dung của di tích lịch sử quốc gia đặc biệt tỉnh Nam Định cần khai thác trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho học

sinh trung học phổ thông tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.1 Đối với giáo viên Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đối với học sinh Error! Bookmark not defined

1.2.3 Nguyên nhân, thực trạng của việc sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng

lực cho học sinh THPT tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined CHƯƠNG II : HÌNH THỨC, BIỆN PHÁP SỬ DỤNG DI TÍCH LỊCH SỬ QUỐC GIA ĐẶC BIỆT Ở ĐỊA PHƯƠNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

iv

VIỆT NAM THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH THPT TỈNH NAM ĐỊNH Error! Bookmark not defined.

2.1 Ví trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam ở

trường THPT Error! Bookmark not defined 2.1.1 Vị trí Error! Bookmark not defined 2.1.2 Mục tiêu Error! Bookmark not defined

2.1.3 Những nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam ở trường

THPT Error! Bookmark not defined

2.1.4 Những nội dung cơ bản của Lịch sử Việt Nam có thể và cần sử dụng di

tích lịch sử quốc gia đặc biệt tỉnh Nam Định: Error! Bookmark not defined

2.2 Một số yêu cầu khi sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho học sinh

trung học phổ thông tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined 2.2.1 Biện pháp đưa ra phải đáp ứng được mục tiêu môn học Error! Bookmark not defined

2.2.2 Đảm bảo nguyên tắc vừa sức, phù hợp với đối tượng học sinh Error! Bookmark not defined

2.2.3 Phải phối hợp nhuần nhuyễn các phương pháp dạy học để giúp học sinh

nắm vững các kiến thức cơ bản Error! Bookmark not defined 2.2.4 Phải phát huy tính tích cực, độc lập của học sinh trong học tập Error! Bookmark not defined

2.3 Các hình thức sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học Lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho học sinh

THPT tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined 2.3.1 Trong giờ học nội khóa Error! Bookmark not defined 2.3.1.2 Dạy học tại di tích Error! Bookmark not defined

2.3.2 Sử dụng các di tích quốc gia đặc biệt ở địa phương trong hoạt động

ngoại khóa Error! Bookmark not defined

v

2.4 Một số biện pháp sử dụng di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ở địa phương trong dạy học lịch sử Việt Nam theo hướng phát triển năng lực cho học sinh

THPT tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined 2.4.1 Dạy học nêu vấn đề Error! Bookmark not defined 2.4.2 Dạy học theo dự án Error! Bookmark not defined 2.4.3 Trải nghiệm sáng tạo tại di tích Error! Bookmark not defined 2.5 Thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 2.5.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 2.5.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm Error! Bookmark not defined 2.5.3 Nội dung và phương pháp thực nghiệm Error! Bookmark not defined 2.5.4 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 10 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined.

vi

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 1.1 Thống kê những nội dung của di tích lịch sử tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined

cần khai thác trong dạy học Lịch sử Việt NamError! Bookmark not defined

Bảng 2.1 Phân công nhiệm vụ thực hiện dự án của nhóm 1Error! Bookmark not defined

Bảng 2.2 Phân công thực hiện nhiệm vụ dự án của nhóm 2Error! Bookmark not defined

Bảng 2.4 Kết quả kiểm tra tại lớp thực nghiệm và lớp đối chứng Error! Bookmark not defined

7

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Hiện nay chúng ta đang sống trong thời đại diễn ra cuộc chạy đua quyết liệt giữa các quốc gia về khoa học - công nghệ Do đó, một nền giáo dục tiên tiến tạo

ra được nguồn nhân lực chất lượng cao có khả năng đóng góp cho sự phát triển năng lực khoa học - công nghệ quốc gia, phát triển nền kinh tế bền vững “Mục tiêu của nền giáo dục đó là giúp người học nhận ra được những năng lực trí tuệ của mình để tìm tiếp những lời giải cho những vấn đề chưa hẳn hoàn toàn đã biết theo con đường phù hợp nhất với năng lực trí tuệ của cá nhân”[72,7]

Thực tế cho thấy có những học sinh rất thông minh, học rất giỏi nhưng khi đối mặt với những thử thách trong cuộc sống và công việc lại dễ bị thất bại Đó là

do các em thiếu một số năng lực cần thiết Điều đó chứng tỏ việc rèn luyện, phát huy những năng lực của học sinh trong quá trình dạy học ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường có vai trò vô cùng quan trọng

Môn Lịch sử là một môn học đặc thù, cung cấp tri thức nền tẳng về lịch sử

và văn hóa dân tộc để xây dựng con người Việt Nam Trong đời sống xã hội, lịch

sử đóng một vai trò rất quan trọng, nó vừa là một công cụ của công tác sư phạm, lại vừa có tác dụng giáo dục trí tuệ và tình cảm Tri thức lịch sử là một trong những

bộ phận quan trọng nhất của nền văn hóa chung của nhân loại và không có bộ phận quan trọng này thì không thể coi việc giáo dục con người đã hoàn thành đầy đủ Giáo dục lịch sử có vai trò đặc biệt đối với sự trường tồn, hưng vượng của quốc gia dân tộc Thông qua dạy học Lịch sử đã cung cấp cho học sinh những kiến thức cần thiết, giáo dục tư tưởng, tình cảm và hình thành các năng lực cần thiết cho người học

Lịch sử địa phương là một bộ phận hữu cơ của lịch sử dân tộc, là đối tượng nghiên cứu của khoa học lịch sử, có quan hệ với lịch sử dân tộc, lịch sử thế giới như là những mối quan hệ giữa cái riêng và cái chung, cái đặc thù và cái phổ biến

8

Bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy ra đều mang dấu ấn, sắc thái địa phương, vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể của một địa phương nhất định

dù rằng các sự kiện đó có tính chất quy mô và mức độ ảnh hưởng khác nhau Có nhiều sự kiện lịch sử địa phương đồng thời là sự kiện của lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới Khi nói về vai trò của những di tích lịch sử tại địa phương đối với dạy học

và giáo dục; nhà Giáo dục Xô Viết Su-khom-lin-ski đã viết: “Đối với mỗi con người chúng ta, Tổ quốc bắt đầu từ một cái nhỏ bé dường như không lộng lẫy lắm

và không có gì nổi bật, cuộc sống của chúng ta, vĩnh viễn đến hơi thở cuối cùng chứa đựng một cái gì đó duy nhất và không gì thay thế được như bầu sữa mẹ, như

sự âu yếm của mẹ, như lời nói thân yêu Đó là miền quê thân yêu của chúng ta, nơi thể hiện hình ảnh sinh động của Tổ quốc”[85,173] Do vậy, chúng ta cần phải có cách nhìn nhận khách quan và có định hướng đúng trong việc sử dụng những di tích lịch sử, văn hóa của địa phương để dạy học lịch sử, từ đó góp phần lôi cuốn, thu hút

và định hướng đúng cho sự phát triển nhận thức và năng lực của học sinh

Nam Định tự hào là nơi phát tích của nhà Trần Nơi đây có nhiều di tích lịch

sử - văn hóa nhưng Đền Trần - chùa Phổ Minh là công trình chứa đựng những giá trị mang đậm dấu ấn của nhà Trần - triều đại hưng thịnh bậc nhất lịch sử phong kiến Việt Nam Vùng đất này được đặc cách phong lên làm phủ Thiên Trường, có cung điện, dinh thự… và trên thực tế nó có vai trò là 1 “hành đô” - kinh đô thứ 2 sau kinh thành Thăng Long Triều đại nhà Trần tồn tại 175 năm (1225 - 1400), đã

để lại những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực: chính trị, tư tưởng, kinh tế, văn hóa, quân sự…Do những ý nghĩa quan trọng đó nên di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật này đã được Nhà nước công nhận là di tích quốc gia đặc biệt vào ngày 05/10/2012

Là 1 người con của quê hương Nam Định, tôi rất tự hào và rất muốn tìm hiểu về cụm di tích đền Trần - chùa Phổ Minh Tôi đã tới thăm khu di tích đền

9

Trần-chùa Phổ Minh nhiều lần, tôi nhận thấy ở đây cả 1 nền văn hoá đã tồn tại qua nhiều thế kỷ - một giai đoạn hào hùng của cả dân tộc

Tuy nhiên, hiện nay, nhiều giáo viên chưa khai thác hiệu quả giá trị của di tích lịch sử quốc gia đặc biệt duy nhất của địa phương Nam Định trong quá trình dạy học, nhiều giờ học lịch sử địa phương còn mang tính hình thức, nhiều giờ học lịch sử dân tộc có thể khai thác, sử dụng di tích chỉ được giới thiệu sơ qua, các phương pháp dạy học còn đơn điệu, chưa được đầu tư và

10

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lê Vân Anh (2010), “Nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử địa phương ở

trường trung học phổ thông tỉnh Nam Định”, Luận văn thạc sỹ khoa học

giáo dục, Đại học sư phạm Hà Nội

2 Alexep M (1976), Phát triển tư duy học sinh, Nxb Giáo dục, Hà Nội

3 Nguyễn Chí Bền (Chủ biên) (2010), Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn

hóa phi vật thể Thăng Long - Hà Nội, Nxb Hà Nội

4 Nguyễn Chí Bền (2002),“Di sản văn hóa phi vật thể, từ sưu tầm, nghiên cứu

đến bảo tồn và phát huy”, Tạp chí Văn hóa nghệ thuật (7) tr 2 - 4

5 Nguyễn Thị Thế Bình (2014), phát triển kĩ năng tự học Lịch sử cho học

sinh, NXB Đại học sư phạm Hà Nội

6 Bộ văn hóa - Thông tin (2003), Quy định của nhà nước về hoạt động và

quản lý văn hóa thông tin, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

7 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006), Chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch

sử, Nxb Giáo dục, Hà Nội

8 Bộ GD&ĐT (2009), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức kỹ năng môn

Lịch sử lớp 10, NXB Giáo dục, Hà Nội

9 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (2013), Hướng

dẫn sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông, Trung tâm giáo dục thường xuyên

10 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (2013), Tài liệu

tập huấn sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông (Những vấn đề chung), Hà Nội

11 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch (2013), Tài liệu

tập huấn sử dụng di sản văn hóa trong dạy học ở trường phổ thông (Môn Lịch sử), Hà Nội

11

12 Bộ GD&ĐT, UNESSCO (2012), Sử dụng di sản trong dạy học ở trường

phổ thông

13 Bộ văn hóa thông tin, Cục di sản văn hóa (2009), Một con đường tiếp cận

di sản văn hóa, NXB Văn hóa

14 Cai rốp I.A (1959), Giáo dục học, NXB Giáo dục

15 Nguyễn Thị Côi (2006), Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy

học lịch sử ở trường phổ thông, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội

16 Nguyễn Thị Côi (2009), “Thiết kế kế hoạch bài học lịch sử theo tinh thần

đổi mới”, Tạp chí giáo dục, số 221

17 Nguyễn Thị Côi (1998), Bảo tàng lịch sử cách mạng trong dạy học lịch sử

ở trường phổ thông trung học, NXB ĐHQG

18 Nguyễn Thị Côi (1995), Rèn luyện kỹ năng nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử,

Trường ĐHSP Hà Nội 1, Hà Nội

19 Quỳnh Cƣ, Đỗ Đức Hùng (2000), Các triều đại Việt Nam , Nhà xuất bản

Thanh Niên, Hà Nội

20 Trần Thị Thanh Dung (2013), “Tìm hiểu việc tổ chức, quản lý, khai thác lễ

Khai Ấn đền Trần với phát triển du lịch tỉnh Nam Định”, Khóa luận tốt

nghiệp, Đại học Văn hóa Hà Nội

21 Thành Duy (1992), “Phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình tiếp

thu văn hóa nước ngoài”, Tạp chí Nghiên cứu Đông nam á

22 Đairi N.G (1973), Chuẩn bị giờ học lịch sử như thế nào?, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

23 Đanilop N.A, Xcatkin M.N (1980), Lý luận dạy học ở trường phổ thông,

Nxb Giáo dục, Hà Nội

24 Hồ Ngọc Đại (2010), Bài học là gì, Nxb Giáo dục, Hà Nội

12

25 Hoàng Thị Đặng (2004), Sử dụng tài liệu của Bảo tàng văn hóa các dân tộc

Việt Nam trong dạy học lịch sử các sự kiện văn hóa ở trường THPT, Luận

văn Thạc sỹ giáo dục Lịch sử, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

26 Lê Hồng Hạnh (2008), Di sản văn hóa truyền thống với vấn đề phát triển

du lịch, Luận án Tiến sĩ văn hóa học

27 Hoàng Thanh Hải (1997), “Tổ chức hướng dẫn HS phổ thông tham gia lễ hội

xuân tại các di tích lịch sử văn hóa”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục, (5), tr 23 - 25

28 Hoàng Thanh Hải (1999), Sử dụng di tích lịch sử trong dạy học lịch sử dân

tộc ở trường THCS, Luận án Tiến sĩ Giáo dục, ĐHSP Hà Nội

29 Hoàng Thanh Hải (2013), “Giáo dục ý thức tôn trọng và bảo vệ phát huy giá trị

các di sản văn hóa cho HS qua môn Lịch sử”, Tạp chí Giáo dục (308), tr 15 - 18

30 Lê Thị Hài (2010), Sử dụng di tích lịch sử địa phương trong dạy học lịch sử

Việt Nam ở trường THPT Tỉnh Hưng Yên (Chương trình chuẩn), Luận văn

thạc sĩ Giáo dục học, ĐHSP Hà Nội,

31 Vũ Quang Hiển - Hoàng Thanh Tú (Đồng chủ biên) (2014), Phương pháp

dạy học môn Lịch sử ở trường Trung học phổ thông, Nxb Đại học Quốc gia

Hà Nội

32 Đặng Vũ Hoạt (1987), Giáo dục học Tập 1, NXB Giáo dục Hà Nội

33 Trần Bá Hoành (2003), Dạy học lấy người học làm trung tâm, Tạp chí

Khoa học giáo dục (96), tr 15 - 16

34 Phạm Mai Hùng (2003), Giữ gìn và phát huy di sản văn hoá dân tộc, H,

NXB Văn hoá Thông tin

35 Đặng Thành Hƣng (2002), Dạy học hiện đại – lí luận, biện pháp, kĩ thuật,

Nxb Đại học quốc gia, Hà Nội

36 I.F Khalamop (1978), Phát huy tính tích cực của HS như thế nào, NXB Giáo dục

37 Ilina I.A (1978), Giáo dục học (Tập 1, 2), Nxb Giáo dục, Hà Nội