Do đó, VKSND là cơ quan có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra, nên có vai trò quan trọng trong việc kiểm sát hoạt động thu th
Trang 1VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN HỮU QUÂN
KIỂM SÁT HOẠT ĐỘNG THU THẬP, ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA
VỤ ÁN HÌNH SỰ TỪ THỰC TIỄN TỈNH QUẢNG NAM
Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
Mã số: 60.38.01.04
LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC
HÀ NỘI, năm 2017
Trang 2Công trình được hoàn thành tại
Học viện Khoa học Xã hội
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHÙNG THẾ VẮC
Phản biện 1: Phản biện 2:
Luận văn sẽ được bảo vệ trước hội đồng chấm luận văn thạc
sĩ họp tại Học viện khoa học xã hội giờ ngày tháng năm 2017
Có thể tìm hiểu luận văn tại Thư viện Học viện Khoa học Xã hội
Trang 3
MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Trong TTHS nước ta, giai đoạn điều tra vụ án hình sự có vai trò rất quan trọng đối với cả tiến trình giải quyết vụ án hình sự Kết quả của giai đoạn điều tra vụ án hình sự đóng vai trò quyết định đối với chất lượng, hiệu quả của hoạt động buộc tội và là cơ sở, nền tảng
để các chức năng TTHS khác trong các giai đoạn tố tụng tiếp theo được tiến hành Giai đoạn điều tra vụ án hình sự với hoạt động tố tụng chủ đạo là hoạt động của Cơ quan điều tra, được đánh giá là giai đoạn tố tụng tiềm ẩn nhiều nhất nguy cơ sai sót, vi phạm pháp luật,
kể cả những sai sót, vi phạm pháp luật nghiêm trọng dẫn đến việc truy cứu TNHS oan, sai Trong giai đoạn này một loạt các hoạt động
cụ thể phải được tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định nhằm chứng minh tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội Đó là những hoạt động thu thập vật chứng, khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, lấy lời khai người biết sự việc phạm tội, người làm chứng, người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền và nghĩa vụ liên quan đến vụ án, hỏi cung bị can, đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói, thực nghiệm điều tra, trưng cầu giám định và giám định, định giá tài sản Để những quy định trên được tiến hành đúng trình tự, thủ tục theo quy định của BLTTHS, VKSND
có thẩm quyền và trách nhiệm chỉ đạo và yêu cầu Cơ quan điều tra phải thực hiện Đó là chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ vụ án hình sự Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra là một trong những công tác thực hiện chức năng của VKSND và đối tượng của hoạt động này là việc tuân theo pháp luật của Cơ quan điều tra, các cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, cũng như những người tiến hành tham gia tố tụng trong quá trình
Trang 4khởi tố, điều tra vụ án hình sự để đảm bảo sự tuân thủ pháp luật trong suốt quá trình điều tra vụ án; đảm bảo mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện, xử lý kịp thời, không để lọt tội phạm và làm oan người vô tội Kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ của CQĐT là một bộ phận của công tác kiểm sát điều tra của VKSND Theo quy định của pháp luật, hoạt động thu thập chứng cứ trong giai đoạn điều tra vẫn chủ yếu thuộc về trách nhiệm của Cơ quan điều tra Tuy nhiên, là Cơ quan công tố, Viện kiểm sát phải sử dụng các quyền năng cho phép theo quy định của pháp luật để yêu cầu CQĐT tiến hành thu thập, đánh giá chứng cứ một cách kịp thời, đầy đủ và chính xác, phục vụ cho việc chứng minh tội phạm, đồng thời cũng là căn cứ vững chắc để VKS xét phê chuẩn các Lệnh, quyết định của CQĐT đề nghị Do đó, VKSND là cơ quan
có chức năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động điều tra, nên có vai trò quan trọng trong việc kiểm sát hoạt động thu thập và đánh giá chứng cứ; kiểm tra, giám sát xuyên suốt quá trình thụ lý, điều tra vụ án hình sự; góp phần bảo đảm việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm đúng đắn, không bỏ lọt tội phạm và làm oan người vô tội
Trong hoạt động thực tiễn về công tác thực hành quyền công tố
và kiểm sát việc tuân theo pháp luật về thu thập, đánh giá chứng cứ của CQĐT, KSV gặp rất nhiều vướng mắc do những bất cập quy định của luật nên dẫn đến những vụ án trong quá trình điều tra, truy
tố, xét xử phải đình chỉ, bị tuyên huỷ để điều tra lại, hoặc tuyên không phạm tội Năm 2015, BLTTHS ra đời đã thực sự khắc phục được phần lớn những hạn chế, tồn tại của BLTTHS năm 2003 về những quy định liên quan đến chứng cứ, thu thập, đánh giá chứng cứ cũng như sự tham gia của VKS trong hoạt động này, tuy nhiên BLTTHS năm 2015 cũng còn một số vấn đề chưa được giải quyết triệt để đồng thời đến nay cũng chưa có văn bản hướng dẫn thực hiện các quy định trong bộ luật này Mặt khác, những hệ quả trên không
Trang 5chỉ xuất phát từ nguyên nhân những bất hợp lý các quy định của luật,
mà chủ yếu là do chúng ta thiếu và yếu về chứng cứ buộc tội, chứng minh tội phạm do CQĐT đã thu thập làm căn cứ khởi tố, điều tra và
đề nghị truy tố Trong phạm vi chức trách, nhiệm vụ, quyền hạn được giao, thực tiễn cho thấy, còn có trường hợp KSV đã không tham gia giám sát vụ án ngay từ khi nhận được tin báo, tố giác , không kiểm sát chặt chẽ, xem xét kỹ lưỡng; chỉ đạo sát sao, yêu cầu CQĐT thực hiện những công việc cần thiết về thu thập, củng cố chứng cứ trước khi phê chuẩn các Lệnh, quyết định tố tụng của Cơ quan điều tra Với sự ra đời của Hiến pháp năm 2013, quyền con người và quyền cá nhân, quyền của người bị buộc tội ngày càng được coi trọng
và bảo đảm thực hiện tốt hơn Đồng thời, hiện nay chúng ta đang tiến hành sự nghiệp xây dựng Nhà nước Pháp quyền trong xu thế toàn cầu hoá hội nhập với cộng đồng quốc tế thì cần phải đẩy mạnh cải cách
tư pháp nhằm đảm bảo quyền của mọi công dân trong xã hội, đảm bảo quyền bị can, bị cáo trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử vụ án hình sự, đảm bảo và mở rộng quyền tham gia bào chữa, quyền tranh tụng của người bào chữa, luật sư Vì vậy, vấn đề đặt ra yêu cầu KSV của VKSND ngày càng phải thận trọng hơn, chặt chẽ hơn, nâng cao tính thần trách nhiệm hơn nữa khi thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân thủ pháp luật đối với hoạt động điều tra nói chung và hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ nói riêng
Nhằm góp một phần vào việc xác định chức năng của Viện kiểm sát nhân dân, nhiệm vụ và vai trò của Kiểm sát viên trong hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ vụ án hình sự theo tiến trình cải
cách tư pháp, tác giả lựa chọn đề tài “Kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam” làm đề tài luận văn thạc sĩ luật học
2 Tình hình nghiên cứu đề tài
Liên quan đến đề tài, từ trước đến nay có một số công trình nghiên cứu, một số tác phẩm, các bài báo viết trên các tạp chí về
Trang 6chứng cứ trong tố tụng hình sự Tiêu biểu có các cuốn: “Giáo trình các cơ quan bảo vệ pháp luật”, “Luật học so sánh”, “Lý luận chung
về tội danh” của GS.TS Võ Khánh Vinh, “Chế định chứng cứ trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam” của Tiến sĩ Trần Quang Tiệp,
“Chứng cứ trong Luật Tố tụng Hình sự Việt Nam” của tác giả - Thạc
sĩ Nguyễn Văn Cừ, “Chứng cứ và chứng minh trong vụ án hình sự” của Tiến sĩ Đỗ Văn Đương; hoặc những bài viết của một số tác giả được đăng trên các tạp chí chuyên ngành như: “Nguyên tắc thu thập, đánh giá chứng cứ trong tố tụng hình sự Việt Nam” của Tiến sĩ Đỗ Văn Đương Tuy nhiên, chưa có một công trình và tác giả nào đề cập đến chức năng Kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND trong hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ vụ án hình sự Do vậy, cần phải tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống để làm sáng tỏ chức năng của VKSND và vai trò của Kiểm sát viên trong hoạt động kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ vụ án hình sự
Từ đó đưa ra giải pháp hoàn thiện pháp luật về vai trò của KSV, về chức năng, hệ thống tổ chức và hoạt động của VKSND, nhằm nâng cao hiệu quả công tác kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
i t ng nghi n cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận văn là lý luận cơ bản về kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ; những quy định của pháp luật đối với hoạt động kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự và thực trạng thực hiện các hoạt động này trên địa bàn tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn điều tra
vụ án hình sự
3.2 Phạm vi nghi n cứu
Hoạt động thu thập và đánh giá chứng cứ vụ án hình sự là hoạt động xuyên suốt trong quá điều tra, truy tố và xét xử vụ án hình sự, của
Trang 7những cơ quan có thẩm quyền và những người tham gia tố tụng khác theo quy định của pháp luật Trong phạm vi đề tài này, tác giả chỉ tập trung nghiên cứu việc kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng của
Cơ quan điều tra trong giai đoạn từ khi khởi tố vụ án hình sự đến khi kết thúc điều tra và một số hoạt động khác theo quy định của pháp luật Luận văn không nghiên cứu kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng của các cơ quan khác có thẩm quyền tiến hành một số hoạt động điều tra cũng như chủ thể khác
Tác giả chỉ tập trung làm rõ thực trạng kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự theo quy định của BLTTHS năm 2003 trên địa bàn tỉnh Quảng Nam trong 05 năm, từ năm 2012 đến năm 2016
Trong bối cảnh BLTTHS năm 2015 đã được ban hành, nhưng theo Nghị quyết 144/2015, QH13 về việc lùi hiệu lực thi hành của BLTTHS số 101/2015/QH13 từ ngày 01 tháng 7 năm 2016 đến ngày Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 có hiệu lực thi hành, luận văn này ngoài việc phân tích quy định về kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự trong BLTTHS năm 2003, tác giả còn đối chiếu với BLTTHS năm 2015 và chỉ ra những điểm đã được khắc phục
4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2 Nhi m vụ nghi n cứu
Trang 8Luận văn tập trung nghiên cứu những nhiệm vụ sau:
- Làm rõ những vấn đề lý luận về kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự Chức năng của VKSND và kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ để thấy được vai trò quan trọng của Viện kiểm sát đối với việc giải quyết vụ
án hình sự, đặc biệt trong giai đoạn cải cách tư pháp về việc nâng cao công tác kiểm sát
- Phân tích, đánh giá đúng thực trạng kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam
- Xác định nguyên nhân của những vướng mắc khi tiến hành kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự làm cơ sở đưa ra giải pháp
5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
- Phương pháp luận của việc nghiên cứu luận văn là phương pháp duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, các quan điểm của Đảng và Nhà nước về việc xây dựng hệ thống tổ chức hoạt động và chức năng của Viện kiểm sát trong tố tụng hình sự nói chung và trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự nói riêng
- Ngoài phương pháp nêu trên, trong quá trình thực hiện đề tài tác giả còn sử dụng phương pháp nghiên cứu, phân tích, chứng minh, tổng hợp, hệ thống, đối chiếu, so sánh, thống kê… để giải quyết vấn
đề đặt ra
6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn
Luận văn góp phần bổ sung những vấn đề lý luận về kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự;
Kết quả nghiên cứu của luận văn không chỉ có ý nghĩa đối với việc kiểm tra, nghiên cứu hồ sơ vụ án của KSV trong quá trình thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ vụ án
Trang 9hình sự để chỉ đạo, kết hợp với Cơ quan điều tra xử lý và giải quyết
vụ án hình sự mà còn có ý nghĩa tham khảo đối với công tác học tập, giảng dạy và nghiên cứu liên quan đến vấn đề này;
Với những điểm mới liên quan đến chức năng kiểm sát điều tra
và vai trò KSV của VKSND về hoạt động thu thập, đánh giá chứng
cứ vụ án hình sự trong điều kiện đẩy mạnh cải cách tư pháp ở nước ta hiện nay, đòi hỏi các cơ quan tư pháp nói chung và VKSND nói riêng phải kiên quyết hơn nữa trong đấu tranh phòng ngừa và chống tội phạm;
Những kinh nghiệm, những vướng mắc và biện pháp khắc phục từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam giúp cho KSV các cấp ở Quảng Nam thực hiện tốt chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ vụ án hình sự nhằm đảm bảo cho việc khởi tố, điều tra và phê chuẩn các quyết định của CQĐT đúng người, đúng tội, không làm oan người vô tội; hạn chế những sai phạm trong quá trình kiểm sát điều tra hiện nay
7 Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm có 3 chương:
Chương 1 Lý luận về kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Chương 2 Thực trạng kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự tại tỉnh Quảng Nam Chương 3 Các giải pháp bảo đảm kiểm sát đúng hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Trang 101.1.1 Khái niệm, đặc điểm kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
- Khái ni m kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Kiểm sát các hoạt động t pháp trong t tụng hình sự là chức năng hiến định của Vi n kiểm sát, có nội dung là giám sát trực tiếp các hoạt động của các cơ quan t pháp trong quá trình giải quyết vụ
án hình sự, nhằm bảo đảm cho pháp luật t tụng hình sự đ c thực
nhanh chóng kịp thời, đúng pháp luật trong đấu tranh, trấn áp tội phạm
Trang 11- Y u cầu của kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Theo quy định BLTTHS thì ĐTV là người thực hiện các hoạt động điều tra, còn KSV chủ yếu là người giám sát, kiểm sát các hoạt động điều tra KSV không phải là “người chứng kiến” các hoạt động điều tra mà phải biết vận dụng mối quan hệ quyết định - chấp hành
và phối hợp trong hoạt động THQCT và KSĐT của mình Không ai
có thể thay thế ĐTV tiến hành các hoạt động điều tra KSV được pháp luật trao cho quyền tiến hành các hoạt động điều tra, nhưng cũng chỉ một số hoạt động điều tra nhất định theo quy định của BLTTHS KSV không thể làm thay công việc, thay thế vị trí của
Khi tiến hành hoạt động kiểm sát, Viện kiểm sát phải dựa trên các căn cứ pháp lý là Hiến pháp, Luật tổ chức VKSND, BLHS, BLTTHS và các văn bản pháp luật khác có liên quan để kiểm tra, xem xét bảo đảm sự tuân theo pháp luật, bảo đảm tính có căn cứ và hợp pháp của các hành vi tố tụng hình sự mà chủ thể bị kiểm sát thực hiện Phạm vi kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ được tiến hành từ khi có quyết định khởi tố vụ án hình sự, trừ một số trường hợp
có thể được tiến hành trước khi khởi tố vụ án hình sự và kết thúc khi Cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố (hoặc đề nghị truy
tố theo thủ tục rút gọn) hay đình chỉ vụ án
Trang 121.2.2 Nội dung kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng
cứ
Nội dung của hoạt động KSĐT là tổng hợp các quyền hạn, nhiệm vụ của Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra thông qua việc thực thi nhiệm vụ quyền hạn chung và nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể của các chức danh tư pháp của Viện kiểm sát trong giai đoạn điều tra, gồm 09 nhóm hoạt động sau (Điều 166 BLTTHS năm 2015):
Cơ quan điều tra được áp dụng các biện pháp điều tra để thu thập chứng cứ Viện kiểm sát có nhiệm vụ phải kiểm tra, giám sát các hoạt động này của cơ quan điều tra Cụ thể là:
- Kiểm sát việc thu thập đánh giá chứng cứ từ hoạt động hỏi cung bị can và lời khai;
- Kiểm sát việc thu thập đánh giá chứng cứ từ hoạt động đối chất, nhận dạng, nhận biết giọng nói;
- Kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ từ hoạt động khám xét, thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật;
- Kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ từ hoạt động khám nghiệm hiện trường, khám nghiệm tử thi, xem xét dấu vết trên thân thể, thực nghiệm điều tra;
- Kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ từ việc giám định và định giá tài sản
CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG KIỂM SÁT HOẠT ĐỘNG THU THẬP, ĐÁNH GIÁ CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA
VỤ ÁN HÌNH SỰ TẠI TỈNH QUẢNG NAM
2.1 Các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Nam có ảnh hưởng đến việc kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự
Trang 132.2 Kiểm sát hoạt động thu thập, đánh giá chứng cứ trong giai đoạn điều tra vụ án hình sự tại tỉnh Quảng Nam
Bảng 2 Công tác kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Vi n kiểm
sát tỉnh Quảng Nam (kết quả giải quyết của CQ T)
Tỷ lệ/thụ
lý (%)
Trong đó
Đề nghị truy
tố (Vụ/bị can)
Tỷ lệ/án KTĐT (%)
Đình chỉ điều tra (Vụ/bị can)
Tỷ lệ/
án giải quyết (%)
Tỷ lệ/thụ
lý (%)
Trong đó
Truy tố (Vụ/bị can)
Tỷ lệ/án giải quyết (%)
Đình chỉ (Vụ/bị can)
Tỷ lệ/án giải quyết (%)
Tổng số bị can 7.275 7.136 7.012 65
(Nguồn: Phòng Th ng k TP & CNTT VKSND tỉnh Quảng Nam)